Właściwości farmakodynamiczne
Lisdeksamfetamina

Wprowadzenie do lisdeksamfetaminy

Lisdeksamfetamina dimezylan jest farmakologicznie nieaktywnym prolekiem, który po podaniu doustnym ulega przekształceniu do aktywnej formy – deksamfetaminy. Ta substancja należy do grupy niekatecholaminowych amin sympatykomimetycznych o działaniu pobudzającym na ośrodkowy układ nerwowy. W Polsce substancja ta jest dostępna w postaci preparatu Elvanse w formie kapsułek twardych o zawartości 20 mg, 30 mg, 40 mg, 50 mg, 60 mg i 70 mg lisdeksamfetaminy dimezylanu.¹

Należy zwrócić uwagę, że zawartość aktywnej deksamfetaminy w poszczególnych dawkach lisdeksamfetaminy dimezylanu jest następująca:

• 20 mg lisdeksamfetaminy dimezylanu odpowiada 5,9 mg deksamfetaminy
• 30 mg lisdeksamfetaminy dimezylanu odpowiada 8,9 mg deksamfetaminy
• 40 mg lisdeksamfetaminy dimezylanu odpowiada 11,9 mg deksamfetaminy
• 50 mg lisdeksamfetaminy dimezylanu odpowiada 14,8 mg deksamfetaminy
• 60 mg lisdeksamfetaminy dimezylanu odpowiada 17,8 mg deksamfetaminy
• 70 mg lisdeksamfetaminy dimezylanu odpowiada 20,8 mg deksamfetaminy

²

Mechanizm działania lisdeksamfetaminy

Lisdeksamfetamina dimezylan stanowi innowacyjne podejście do leczenia ADHD poprzez swój unikalny mechanizm działania. Po podaniu doustnym substancja ta jest szybko wchłaniana z przewodu pokarmowego, a następnie ulega hydrolizie do deksamfetaminy, która jest właściwym związkiem o działaniu farmakologicznym. Proces hydrolizy zachodzi głównie w erytrocytach (krwinkach czerwonych).³

Warto podkreślić, że sam prolek – lisdeksamfetamina – nie wykazuje aktywności farmakologicznej i nie wiąże się z miejscami receptorowymi odpowiedzialnymi za wychwyt zwrotny noradrenaliny i dopaminy in vitro.⁴

Działanie na neurotransmitery

Mechanizm działania amfetaminy w leczeniu ADHD nie został w pełni wyjaśniony, jednak uważa się, że kluczową rolę odgrywają dwa procesy:

• Blokada wychwytu zwrotnego noradrenaliny i dopaminy w przestrzeni presynaptycznej
• Zwiększenie wydzielania obu monoamin do przestrzeni postsynaptycznej

⁵

Ta podwójna aktywność na poziomie synaptycznym zapewnia zwiększoną dostępność noradrenaliny i dopaminy w przestrzeni synaptycznej, co prowadzi do poprawy przekaźnictwa neuronalnego w obszarach mózgu odpowiedzialnych za uwagę, zachowanie i kontrolę emocji – funkcje zaburzone w ADHD.

Cechy farmakodynamiczne lisdeksamfetaminy

Profil czasowy działania

Jedną z istotnych zalet lisdeksamfetaminy jest jej długi czas działania. Na podstawie badań klinicznych stwierdzono, że efekt farmakologiczny lisdeksamfetaminy dimezylanu przy podawaniu raz na dobę, rano utrzymuje się przez:

• 13 godzin od podania dawki u dzieci
• 14 godzin od podania dawki u dorosłych

⁶

Tak długotrwałe działanie pozwala na jednokrotne podawanie leku w ciągu doby, co stanowi znaczną zaletę w porównaniu z preparatami wymagającymi wielokrotnego dawkowania, zwłaszcza w populacji pediatrycznej.

Klasyfikacja farmakologiczna

Według klasyfikacji ATC (Anatomical Therapeutic Chemical Classification System) lisdeksamfetamina należy do grupy sympatykomimetyków o działaniu ośrodkowym i posiada kod ATC: N06 BA12.⁷

Skuteczność kliniczna lisdeksamfetaminy

Skuteczność kliniczna lisdeksamfetaminy dimezylanu w leczeniu ADHD została potwierdzona w szeregu badań klinicznych prowadzonych w różnych grupach wiekowych:

• Trzy kontrolowane badania kliniczne u dzieci w wieku 6-12 lat
• Trzy kontrolowane badania kliniczne u młodzieży w wieku 13-17 lat
• Trzy kontrolowane badania kliniczne u dzieci i młodzieży w wieku 6-17 lat
• Cztery kontrolowane badania kliniczne u dorosłych spełniających kryteria ADHD wg DSM-IV TR

⁸

Kluczowe badanie europejskie

Szczególne znaczenie ma kluczowe europejskie badanie fazy III (SPD489325), które wykazało znamiennie większą skuteczność kliniczną lisdeksamfetaminy dimezylanu w porównaniu z placebo. Było to badanie:

• Prowadzone z optymalizowaną dawką
• W grupie 336 pacjentów w wieku 6-17 lat
• Trwające 7 tygodni
• Metodą podwójnie ślepej próby
• Z randomizacją
• Z zastosowaniem grup kontrolnych otrzymujących placebo i aktywny komparator

⁹

Ocena skuteczności w skali ADHD-RS-IV

W badaniach klinicznych do oceny nasilenia głównych objawów ADHD stosowano skalę nasilenia objawów ADHD (ADHD-RS-IV). Wyniki wskazują, że:

• Leczenie lisdeksamfetaminy dimezylanem umożliwiło zmniejszenie średniego wyniku w skali ADHD-RS-IV o 18,6 punktu (p<0,001) w porównaniu z wartościami wyjściowymi (po uwzględnieniu efektu placebo)
• W grupie leczonej lisdeksamfetaminy dimezylanem obserwowano istotnie większy (p<0,001) odsetek pacjentów spełniających ustalone kryteria odpowiedzi klinicznej na każdej wizycie podczas leczenia i na wizycie w celu oceny punktu końcowego

<sup data-drug="Elvanse" data-section="Właściwości farmakodynamiczne" title="Skala nasilenia objawów ADHD (ADHD-RS-IV) jest stosowana do oceny nasilenia głównych objawów zaburzenia. Leczenie lisdeksamfetaminy dimezylanem umożliwiło zmniejszenie średniego wyniku w skali ADHD-RS-IV o 18,6 (p<0,001) w porównaniu z wartościami wyjściowymi (po uwzględnieniu efektu placebo). W grupie leczonej lisdeksamfetaminy dimezylanem w porównaniu z grupą otrzymującą placebo obserwowano istotnie większy (p10

Kryterium odpowiedzi klinicznej zdefiniowano jako:

• Zmniejszenie łącznego wyniku ADHD-RS-IV o ≥30% od wartości wyjściowych
• Wynik w skali ogólnej oceny poprawy klinicznej (CGI-I) 1 lub 2

<sup data-drug="Elvanse" data-section="Właściwości farmakodynamiczne" title="W grupie leczonej lisdeksamfetaminy dimezylanem w porównaniu z grupą otrzymującą placebo obserwowano istotnie większy (p11

Brak efektu odbicia

Istotną obserwacją z badań klinicznych jest fakt, że po zakończeniu leczenia średnie nasilenie objawów ADHD utrzymywało się poniżej wartości wyjściowych, co wskazuje na brak efektu „odbicia”.¹² Ta właściwość ma duże znaczenie kliniczne, gdyż eliminuje ryzyko nagłego pogorszenia objawów po zaprzestaniu leczenia, co często stanowi problem w terapii ADHD innymi lekami.

Podsumowanie właściwości farmakodynamicznych

Lisdeksamfetamina dimezylan reprezentuje innowacyjne podejście do leczenia ADHD, oferując szereg korzyści farmakodynamicznych:

• Jest prolekiem, który ulega konwersji do aktywnej deksamfetaminy głównie w erytrocytach
• Wykazuje podwójny mechanizm działania poprzez blokadę wychwytu zwrotnego oraz zwiększenie uwalniania noradrenaliny i dopaminy
• Charakteryzuje się długim czasem działania (13-14 godzin) pozwalającym na dawkowanie raz na dobę
• Wykazuje potwierdzoną skuteczność kliniczną w redukcji objawów ADHD u dzieci, młodzieży i dorosłych
• Nie wywołuje efektu odbicia po zakończeniu leczenia

¹³

Te właściwości czynią z lisdeksamfetaminy ważną opcję terapeutyczną w leczeniu ADHD, umożliwiającą skuteczną kontrolę objawów przy jednokrotnym podawaniu w ciągu doby, co może znacząco poprawić współpracę pacjenta w procesie leczenia.