Działania niepożądane
Insulina izofanowa

Działania niepożądane insuliny izofanowej

Insulina izofanowa (NPH) jest jednym z podstawowych preparatów insulinowych stosowanych w leczeniu cukrzycy. Jako składnik preparatów takich jak Humulin N (100% insuliny izofanowej) oraz preparatów dwufazowych jak Gensulin M30 (70% insuliny izofanowej) czy Humulin M3 (70% insuliny izofanowej), powoduje szereg działań niepożądanych, które personel medyczny powinien uwzględnić w procesie terapeutycznym.^{1 2}

Hipoglikemia – najczęstsze działanie niepożądane

Hipoglikemia stanowi najczęściej występujące działanie niepożądane podczas insulinoterapii z zastosowaniem insuliny izofanowej. W skrajnych przypadkach ciężka hipoglikemia może prowadzić do utraty przytomności, a nawet do śmierci pacjenta. Istotne jest, że częstość występowania hipoglikemii nie jest dokładnie określana w statystykach medycznych, gdyż jej wystąpienie zależy nie tylko od samej dawki insuliny, ale również od innych czynników, takich jak stosowana dieta oraz poziom aktywności fizycznej pacjenta.³

Reakcje alergiczne miejscowe i ogólnoustrojowe

Podczas leczenia insuliną izofanową mogą wystąpić reakcje alergiczne o różnym nasileniu i zasięgu. Wyróżnia się dwa główne typy reakcji alergicznych:<sup data-drug="Humulin N" data-section="Działania niepożądane" title="Miejscowa reakcja alergiczna jest częstym (≥1/100 do 4

• Miejscowe reakcje alergiczne – występują często (częstość ≥1/100 do <1/10) i objawiają się rumieniem, obrzękiem oraz świądem w miejscu wstrzyknięcia insuliny. Objawy te zwykle ustępują samoistnie w ciągu kilku dni lub tygodni. Należy zauważyć, że w niektórych przypadkach miejscowe reakcje mogą być spowodowane innymi czynnikami niż sama insulina, np. substancjami drażniącymi zawartymi w środkach do odkażania skóry lub niewłaściwą techniką wykonania iniekcji.
• Ogólnoustrojowe reakcje alergiczne – występują bardzo rzadko (częstość <1/10 000), jednak stanowią potencjalnie większe zagrożenie dla pacjenta. Do objawów ogólnoustrojowej reakcji alergicznej zalicza się: wysypkę na całym ciele, duszność, świszczący oddech, obniżenie ciśnienia tętniczego krwi, przyspieszenie tętna oraz nadmierne pocenie. W ciężkich przypadkach ogólnoustrojowe reakcje alergiczne mogą stanowić bezpośrednie zagrożenie życia i wymagają natychmiastowej interwencji medycznej.

<sup data-drug="Humulin N" data-section="Działania niepożądane" title="W miejscu wstrzyknięcia insuliny może wystąpić rumień, obrzęk i swędzenie. Objawy te zwykle przemijają w ciągu kilku dni lub kilku tygodni. W niektórych przypadkach objawy miejscowe mogą być spowodowane innymi czynnikami niż insulina, np. substancje drażniące występujące w środkach do odkażania skóry lub stosowanie złej techniki wykonania iniekcji. […] Ogólnoustrojowe objawy uczuleniowe, będące objawami uogólnionej nadwrażliwości na insulinę występują bardzo rzadko (5

W przypadku wystąpienia ciężkiej reakcji alergicznej na insulinę izofanową, zawartą w preparatach takich jak Gensulin M30 czy Humulin N, konieczne może być natychmiastowe leczenie, zmiana rodzaju stosowanej insuliny lub włączenie terapii odczulającej.^{6 7}

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Lipodystrofia w miejscu iniekcji insuliny izofanowej występuje niezbyt często (częstość ≥1/1 000 do <1/100). Jest to zaburzenie polegające na zaniku lub przeroście tkanki tłuszczowej w miejscu podawania insuliny.<sup data-drug="Humulin N" data-section="Działania niepożądane" title="Niezbyt często (≥1/1 000 do 8

Z kolei amyloidoza skórna to działanie niepożądane o nieznanej częstości występowania. Zarówno lipodystrofia, jak i amyloidoza skórna mogą powodować miejscowe opóźnienie wchłaniania insuliny izofanowej, co może prowadzić do pogorszenia kontroli glikemii. Ciągła zmiana miejsca wstrzyknięcia w obrębie wybranego obszaru anatomicznego może zmniejszyć ryzyko wystąpienia tych powikłań lub nawet im zapobiec.⁹

Inne objawy niepożądane

Po wprowadzeniu do obrotu preparatów zawierających insulinę izofanową, zgłaszano również następujące działania niepożądane:¹⁰

• Obrzęki – występują szczególnie w przypadkach, gdy wcześniej obserwowana niewystarczająca kontrola metaboliczna uległa znaczącej poprawie w wyniku wdrożenia intensywnej insulinoterapii
• Zwiększenie masy ciała – często obserwowane podczas insulinoterapii
• Miejscowe reakcje w miejscu wstrzyknięcia takie jak:
  • Przebarwienia skóry
  • Krwawienia
  • Stwardnienia
  • Guzki lub nacieki
  • Ból
  • Wysypka
• Pokrzywka lub krosty
• Świąd, w tym świąd uogólniony
• Zawroty głowy

^{11 12}

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Poważne następstwa hipoglikemii

Hipoglikemia wywołana przez insulinę izofanową stanowi najpoważniejsze zagrożenie dla pacjenta. W zależności od nasilenia objawów hipoglikemii, jej konsekwencje mogą być różnorodne – od łagodnych objawów autonomicznych, przez zaburzenia poznawcze, po ciężkie powikłania neurologiczne. Ciężka hipoglikemia prowadząca do utraty przytomności stanowi bezpośrednie zagrożenie życia i wymaga natychmiastowej interwencji medycznej. Przedłużająca się ciężka hipoglikemia może skutkować nieodwracalnymi uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego, a w skrajnych przypadkach doprowadzić do śmierci pacjenta.^{13 14}

Zagrażające życiu reakcje alergiczne

Ogólnoustrojowe reakcje alergiczne na insulinę izofanową, chociaż występują rzadko, mogą stanowić poważne zagrożenie dla życia pacjenta. Zaburzenia takie jak ostra pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy, anafilaksja z towarzyszącą dusznością, świszczącym oddechem, spadkiem ciśnienia tętniczego krwi i tachykardią, wymagają natychmiastowego postępowania ratunkowego. Reakcje anafilaktyczne mogą prowadzić do wstrząsu anafilaktycznego, który nieleczony może zakończyć się zgonem.<sup data-drug="Gensulin M30 (30/70)" data-section="Działania niepożądane" title="Ogólnoustrojowe objawy uczuleniowe, będące objawami uogólnionej nadwrażliwości na insulinę występują bardzo rzadko (15 <sup data-drug="Humulin N" data-section="Działania niepożądane" title="Ogólnoustrojowe objawy uczuleniowe, będące objawami uogólnionej nadwrażliwości na insulinę występują bardzo rzadko (16

Zaburzenia wchłaniania insuliny

Lipodystrofia i amyloidoza skórna występujące w miejscu iniekcji mogą prowadzić do zaburzeń wchłaniania insuliny izofanowej. Konsekwencją tego jest nieprzewidywalne działanie insuliny, co może skutkować wahaniami glikemii, utratą kontroli metabolicznej cukrzycy oraz zwiększonym ryzykiem powikłań ostrych (hipoglikemia, kwasica ketonowa) i przewlekłych. Zmniejszenie wchłaniania insuliny wymaga często zwiększenia jej dawek, co z kolei może nasilać inne działania niepożądane.^{17 18}

Przewlekłe następstwa reakcji miejscowych

Reakcje miejscowe w miejscu wstrzyknięcia insuliny izofanowej, choć zazwyczaj przejściowe, mogą w przypadku regularnego pojawiania się prowadzić do przewlekłych zmian w obrębie tkanki podskórnej. Wielokrotne wystąpienie przebarwień, stwardnień, guzków czy nacieków zapalnych może powodować trwałe zmiany kosmetyczne, a także wpływać na jakość życia pacjenta. W niektórych przypadkach może to prowadzić do niechęci wobec kontynuowania insulinoterapii i tym samym pogorszenia kontroli metabolicznej cukrzycy.¹⁹

Tabela działań niepożądanych insuliny izofanowej

<sup data-drug="Humulin N" data-section="Działania niepożądane" title="Podczas stosowania insuliny u pacjentów chorych na cukrzycę najczęściej występującym działaniem niepożądanym jest hipoglikemia. […] Miejscowa reakcja alergiczna jest częstym (≥1/100 do <1/10) działaniem niepożądanym. […] Ogólnoustrojowe objawy uczuleniowe, będące objawami uogólnionej nadwrażliwości na insulinę występują bardzo rzadko (<1/10 000) […] Niezbyt często (≥1/1 000 do 20 ²¹

Zalecenia dotyczące monitorowania i zapobiegania działaniom niepożądanym

W celu minimalizacji ryzyka wystąpienia działań niepożądanych związanych ze stosowaniem insuliny izofanowej należy wdrożyć następujące postępowanie:²²

Zapobieganie hipoglikemii

• Regularne monitorowanie glikemii, szczególnie w okresach zwiększonej aktywności fizycznej, zmiany schematu żywienia czy po modyfikacji dawkowania insuliny
• Dostosowanie dawek insuliny izofanowej do planowanego wysiłku fizycznego, spożytych posiłków oraz aktualnych wartości glikemii
• Edukacja pacjenta w zakresie objawów hipoglikemii oraz metod jej zapobiegania i leczenia
• Zapewnienie pacjentowi dostępu do szybko przyswajalnych węglowodanów (glukoza, sok owocowy) oraz glukagonu

²³

Minimalizacja ryzyka reakcji skórnych

• Systematyczna zmiana miejsca wstrzyknięcia w obrębie jednego obszaru anatomicznego (rotacja miejsc wkłuć)
• Stosowanie aseptycznej techniki podawania insuliny izofanowej
• Wybór odpowiednich środków do dezynfekcji skóry, niezawierających substancji drażniących
• Prawidłowa technika wstrzyknięcia – pod kątem 90°, z odpowiednim uniesieniem fałdu skórnego
• Unikanie wielokrotnego wstrzykiwania insuliny w to samo miejsce
• Regularna ocena miejsc iniekcji pod kątem występowania lipodystrofii lub amyloidozy skórnej

^{24 25}

Postępowanie w przypadku reakcji alergicznych

• Przy występowaniu miejscowych reakcji alergicznych można rozważyć stosowanie leków przeciwhistaminowych miejscowo lub ogólnie
• W przypadku nasilonych reakcji miejscowych lub przy podejrzeniu ogólnoustrojowej reakcji alergicznej konieczna jest konsultacja z lekarzem diabetologiem
• Pacjenci z ciężkimi reakcjami alergicznymi powinni mieć przy sobie adrenalinę w autostrzykawce
• W przypadku potwierdzenia alergii na insulinę izofanową należy rozważyć zmianę preparatu insuliny lub wdrożenie procedury odczulania

^{26 27}

Monitorowanie i raportowanie działań niepożądanych

Istotnym elementem bezpieczeństwa farmakoterapii jest monitorowanie działań niepożądanych i zgłaszanie ich odpowiednim instytucjom. Po dopuszczeniu preparatów insuliny izofanowej do obrotu, personel medyczny powinien zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (Al. Jerozolimskie 181C, 02-222 Warszawa; tel.: + 48 22 49 21 301; fax: +48 22 49 21 309; strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl).^{28 29}

Działania niepożądane związane ze stosowaniem insuliny izofanowej można również zgłaszać bezpośrednio do podmiotu odpowiedzialnego za dany preparat.^{30 31}