Działania niepożądane
Hormon folikulotropowy

Działania niepożądane hormonu folikulotropowego (FSH)

Hormon folikulotropowy (FSH) jest jedną z gonadotropin wykorzystywanych w leczeniu niepłodności. Zawierające go preparaty, takie jak Menopur czy Mensinorm Set, których aktywnym składnikiem jest menotropina (ludzka gonadotropina menopauzalna, hMG), zawierają zarówno FSH, jak i LH (hormon luteinizujący). Ze względu na złożony profil działania tych hormonów, stosowanie preparatów zawierających FSH może wiązać się z występowaniem różnorodnych działań niepożądanych, które mogą wpływać na różne układy organizmu.^{1 2}

Zespół hiperstymulacji jajników (OHSS)

Jednym z najpoważniejszych działań niepożądanych związanych z terapią hormonem folikulotropowym jest zespół hiperstymulacji jajników (OHSS). W przypadku produktu Mensinorm Set w badaniach klinicznych obserwowano najczęściej postać łagodną, charakteryzującą się niewielkim powiększeniem jajników oraz dyskomfortem lub bólem brzucha, z pojedynczymi przypadkami ciężkiej postaci OHSS.³

W ciężkich przypadkach OHSS może dojść do poważnych konsekwencji, takich jak:⁴

• Znaczne powiększenie jajników i tworzenie torbieli
• Ostry ból brzucha
• Wodobrzusze
• Wysięk opłucnowy
• Hipowolemia
• Wstrząs
• Zaburzenia zakrzepowo-zatorowe

⁵

W przebiegu ciężkich przypadków OHSS może również dojść do skrętu jajnika. Dodatkowo, odnotowano przypadki pęknięcia torbieli jajnika z krwotokiem do otrzewnej, a także pęknięcia torbieli ze skutkiem śmiertelnym.⁶

Działania niepożądane ze strony układu nerwowego

Wśród częstych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem hormonu folikulotropowego należy wymienić dolegliwości ze strony układu nerwowego. W przypadku produktu Mensinorm Set ból głowy występuje bardzo często (≥1/10 pacjentek), natomiast zawroty głowy są zgłaszane często (≥1/100 do <1/10 pacjentek).⁷ Podobnie w przypadku preparatu Menopur – ból głowy jest jednym z najczęściej zgłaszanych działań niepożądanych (występującym z częstością do 5%).⁸

Działania niepożądane ze strony układu pokarmowego

Stosowanie preparatów zawierających hormon folikulotropowy często wiąże się z występowaniem objawów ze strony układu pokarmowego. Do najczęstszych należą:^{9 10}

• Wzdęcie brzucha – występujące bardzo często (≥1/10 pacjentek)
• Ból lub dyskomfort brzucha – występujące często (≥1/100 do <1/10 pacjentek)
• Nudności – występujące często (≥1/100 do <1/10 pacjentek)

¹¹

Działania niepożądane ze strony układu rozrodczego

Oprócz OHSS, stosowanie preparatów zawierających FSH może wywołać inne dolegliwości ze strony układu rozrodczego. W przypadku produktu Mensinorm Set do często obserwowanych działań niepożądanych należą ból w miednicy oraz tkliwość piersi.¹²

Reakcje w miejscu podania

Ze względu na iniekcyjną drogę podawania preparatów zawierających hormon folikulotropowy, często obserwuje się reakcje w miejscu wstrzyknięcia. Reakcje te obejmują:^{13 14}

• Ból w miejscu wstrzyknięcia
• Zaczerwienienie
• Zasinienie
• Opuchlizna
• Podrażnienie

¹⁵

Warto zaznaczyć, że częstość występowania tych działań niepożądanych jest wyższa przy podaniu domięśniowym w porównaniu do podania podskórnego.¹⁶

Inne działania niepożądane

Stosowanie preparatów zawierających hormon folikulotropowy może wiązać się również z innymi działaniami niepożądanymi, takimi jak:¹⁷

• Ból pleców i uczucie ciężkości – często (≥1/100 do <1/10 pacjentek)
• Zmęczenie i złe samopoczucie – często (≥1/100 do <1/10 pacjentek)
• Pragnienie – często (≥1/100 do <1/10 pacjentek)
• Uderzenia gorąca – często (≥1/100 do <1/10 pacjentek)

¹⁸

Reakcje alergiczne

Podczas stosowania produktów leczniczych zawierających gonadotropiny, w tym FSH, obserwowano reakcje alergiczne, również o charakterze uogólnionym.¹⁹

Zestawienie działań niepożądanych hormonu folikulotropowego

Poniższa tabela przedstawia zestawienie działań niepożądanych związanych ze stosowaniem preparatów zawierających hormon folikulotropowy, wraz z częstością ich występowania i opisem. Zestawienie oparte jest na danych z badań klinicznych produktów Mensinorm Set i Menopur.^{1%) występujące u kobiet leczonych produktem leczniczym Mensinorm Set w badaniach klinicznych według klasyfikacji układów i narządów oraz częstości występowania. W obrębie każdej grupy częstości działania niepożądane są przedstawione od najcięższych do najlżejszych. […] Bardzo często (1/10); często (od 1/100 do 1/10); niezbyt często (od 1/1 000 do 1/100); rzadko (od 1/10 000 do 1/1 000); Bardzo rzadko (od 1/10 000), nieznana (częstość nie może być określona na podstawie dostępnych danych).”>20}

Szczegółowy opis najcięższych działań niepożądanych

Ciężka postać zespołu hiperstymulacji jajników (OHSS)

Zespół hiperstymulacji jajników w postaci ciężkiej stanowi najpoważniejsze powikłanie leczenia hormonem folikulotropowym. W przeciwieństwie do postaci łagodnej, która zwykle ustępuje samoistnie, ciężka postać OHSS może zagrażać życiu pacjentki.²¹

Patofizjologia ciężkiego OHSS związana jest z nasilonym wzrostem przepuszczalności naczyń krwionośnych, co prowadzi do przesunięcia płynów z łożyska naczyniowego do przestrzeni trzeciej. Skutkiem tego mogą być następujące poważne komplikacje:

• Wodobrzusze – nagromadzenie płynu w jamie otrzewnej, prowadzące do znacznego powiększenia obwodu brzucha i silnego bólu
• Wysięk opłucnowy – obecność płynu w jamie opłucnej, mogąca skutkować dusznością
• Hipowolemia – zmniejszenie objętości krwi krążącej, prowadzące do zaburzeń hemodynamicznych
• Wstrząs – stan zagrożenia życia wymagający natychmiastowej interwencji
• Zaburzenia zakrzepowo-zatorowe – zwiększone ryzyko zakrzepicy żylnej i tętniczej, w tym zatorowości płucnej

²²

Powikłania mechaniczne związane z powiększeniem jajników

Znaczne powiększenie jajników związane z OHSS może prowadzić do poważnych powikłań mechanicznych:

• Skręt jajnika – wymaga pilnej interwencji chirurgicznej w celu zapobieżenia martwicy tkanki jajnika. Ryzyko to jest szczególnie wysokie w przebiegu ciężkich przypadków OHSS.²³
• Pęknięcie torbieli jajnika – może prowadzić do krwotoku do jamy otrzewnej, co stanowi stan zagrożenia życia. W literaturze opisano przypadki pęknięcia torbieli ze skutkiem śmiertelnym.²⁴

Reakcje alergiczne i nadwrażliwość

W trakcie stosowania preparatów zawierających gonadotropiny, w tym hormon folikulotropowy, obserwowano reakcje alergiczne o różnym nasileniu – od łagodnych miejscowych odczynów skórnych do uogólnionych reakcji anafilaktycznych.²⁵

W przypadku wystąpienia objawów reakcji alergicznej, takich jak wysypka, świąd, obrzęk, duszność czy spadek ciśnienia tętniczego, należy natychmiast przerwać podawanie leku i wdrożyć odpowiednie postępowanie medyczne. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentek z wywiadem w kierunku reakcji alergicznych na preparaty gonadotropin.

Monitorowanie działań niepożądanych

Ze względu na ryzyko wystąpienia poważnych działań niepożądanych podczas stosowania hormonu folikulotropowego, zaleca się regularne monitorowanie pacjentek, ze szczególnym uwzględnieniem:

• Regularnej oceny ultrasonograficznej jajników w celu wczesnego wykrycia OHSS
• Monitorowania objawów klinicznych mogących świadczyć o rozwoju OHSS (ból brzucha, nudności, wymioty, przyrost masy ciała)
• W przypadku rozpoznania OHSS – ścisłej obserwacji parametrów hemodynamicznych, równowagi wodno-elektrolitowej oraz funkcji nerek
• Wczesnego rozpoznawania powikłań zakrzepowo-zatorowych

Po dopuszczeniu produktów leczniczych zawierających hormon folikulotropowy do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych do odpowiednich instytucji, co umożliwia nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania tych preparatów.²⁶