Działania niepożądane
Epinefryna

Działania niepożądane epinefryny

Epinefryna (adrenalina) jest substancją endogenną wytwarzaną przez rdzeń nadnerczy, która działa na receptory α- i β-adrenergiczne. W praktyce klinicznej jest wykorzystywana w postaci preparatów iniekcyjnych w różnych dawkach, takich jak EpiPen Jr. (0,15 mg/dawkę), EpiPen Senior (0,3 mg/dawkę) czy jako składnik preparatów do znieczuleń stomatologicznych Ubistesin (0,006 mg/ml) i Ubistesin forte (0,012 mg/ml). Ze względu na jej silne działanie farmakologiczne, podawaniu epinefryny mogą towarzyszyć różnorodne działania niepożądane, których profil i nasilenie zależą od dawki, drogi podania oraz indywidualnej wrażliwości pacjenta.¹²

Mechanizm powstawania działań niepożądanych

Większość działań niepożądanych epinefryny jest bezpośrednio związana z jej wpływem na receptory adrenergiczne. Aktywacja receptorów α-adrenergicznych prowadzi głównie do obkurczania naczyń krwionośnych i zwiększania ciśnienia tętniczego, natomiast pobudzenie receptorów β-adrenergicznych wywołuje przyspieszenie akcji serca, rozszerzenie oskrzeli i inne efekty metaboliczne. Dodatkowo epinefryna wpływa na ośrodkowy układ nerwowy, powodując szereg objawów neuropsychicznych.³⁴

Klasyfikacja działań niepożądanych

Zgodnie z klasyfikacją układów i narządów MedDRA oraz częstością występowania, działania niepożądane epinefryny obejmują szeroki zakres objawów, które można sklasyfikować jako:⁵<sup data-drug="Ubistesin forte" data-section="Działania niepożądane" title="Klasyfikacja częstości odpowiada następującej konwencji: Bardzo często (≥1/10), Często (od ≥1/100 do <1/10), Niezbyt często (od ≥1/1 000 do <1/100), Rzadko (od ≥1/10 000 do <1/1 000), Bardzo rzadko (6

Szczegółowe działania niepożądane według układów

Układ sercowo-naczyniowy

Działania niepożądane ze strony układu sercowo-naczyniowego należą do najczęściej spotykanych i potencjalnie najgroźniejszych po zastosowaniu epinefryny:

• Zaburzenia serca:
  • Tachykardia (przyspieszona akcja serca) – występuje często
  • Zaburzenia rytmu serca – częstość nieznana
  • Kołatanie serca – rzadko
  • Dusznica bolesna (ból w klatce piersiowej) – częstość nieznana
  • Migotanie komór – częstość nieznana
  • Kardiomiopatia indukowana stresem (zespół tako-tsubo) – rzadko
  • Zaburzenia przewodzenia (blok przedsionkowo-komorowy, zatrzymanie akcji serca) – częstość nieznana (zgłaszane przy prepratach stomatologicznych)
• Zaburzenia naczyniowe:
  • Nadciśnienie tętnicze – częstość nieznana (w przypadku preparatów stomatologicznych – niezbyt często)
  • Niedociśnienie tętnicze (z możliwą zapaścią krążeniową) – często
  • Bladość – częstość nieznana (w przypadku preparatów stomatologicznych – rzadko)
  • Niedokrwienie obwodowe po przypadkowym wstrzyknięciu leku w rękę lub stopę – częstość nieznana
  • Miejscowe/regionalne przekrwienie – częstość nieznana
  • Rozszerzenie naczyń krwionośnych – częstość nieznana
  • Zwężenie naczyń krwionośnych – częstość nieznana
  • Uderzenia gorąca – rzadko

⁷⁸

Układ nerwowy

Zaburzenia ze strony układu nerwowego są również powszechne i mogą znacząco wpływać na jakość życia pacjenta:

• Zaburzenia układu nerwowego:
  • Ból głowy – częstość nieznana
  • Zawroty głowy – częstość nieznana
  • Drżenie – częstość nieznana
  • Stan przedomdleniowy/omdlenie – częstość nieznana
  • Drgawki/drgawki grand mal – częstość nieznana
  • Niedoczulica/zdrętwienie (ust i okolic ust, twarzy) – w przypadku preparatów stomatologicznych występuje często
  • Neuropatia i neuralgia (ból neuropatyczny) – w przypadku preparatów stomatologicznych występuje często
  • Zaburzenia nerwu twarzowego (porażenie, paraliż, niedowład) – rzadko
  • Zespół Hornera (opadanie powieki, enoftalmia, zwężenie źrenicy) – rzadko
  • Senność – rzadko
  • Oczopląs – rzadko
  • Parestezje (uporczywa niedoczulica i utrata smaku, przemijające parestezje) – bardzo rzadko

⁹¹⁰

Zaburzenia psychiczne

Epinefryna może wpływać na stan psychiczny, powodując:

• Zaburzenia lękowe (niepokój) – częstość nieznana
• Nerwowość (niepokój)/lęk – rzadko
• Euforia – częstość nieznana (zgłaszana przy preparatach stomatologicznych)

¹¹¹²

Układ oddechowy

• Zaburzenia układu oddechowego, klatki piersiowej i śródpiersia:
  • Trudności w oddychaniu – częstość nieznana
  • Skurcz oskrzeli/astma – rzadko
  • Duszność – rzadko
  • Dysfonia (chrypka) – częstość nieznana

¹³¹⁴

Układ pokarmowy

• Zaburzenia żołądka i jelit:
  • Nudności – częstość nieznana (w przypadku preparatów stomatologicznych – niezbyt często)
  • Wymioty – częstość nieznana (w przypadku preparatów stomatologicznych – niezbyt często)
  • Obrzęk języka, warg, dziąseł – często (w przypadku preparatów stomatologicznych)
  • Zapalenie jamy ustnej, zapalenie języka – niezbyt często (w przypadku preparatów stomatologicznych)
  • Biegunka – niezbyt często (w przypadku preparatów stomatologicznych)
  • Złuszczanie/owrzodzenia błony śluzowej dziąseł i jamy ustnej – rzadko (w przypadku preparatów stomatologicznych)
  • Dysfagia – częstość nieznana (w przypadku preparatów stomatologicznych)
  • Obrzęk policzków – częstość nieznana (w przypadku preparatów stomatologicznych)
  • Bolesność języka – częstość nieznana (w przypadku preparatów stomatologicznych)

¹⁵¹⁶

Skóra i reakcje alergiczne

• Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej:
  • Nadmierna potliwość – częstość nieznana
  • Wysypka – niezbyt często (w przypadku preparatów stomatologicznych)
  • Świąd – niezbyt często (w przypadku preparatów stomatologicznych)
  • Obrzęk naczyniowy (twarz/język/warga/gardło/krtań/obrzęk okołooczny) – rzadko
  • Pokrzywka – rzadko
  • Rumień – częstość nieznana
• Zaburzenia układu immunologicznego:
  • Reakcje alergiczne – rzadko
  • Reakcje anafilaktyczne/anafilaktoidalne – rzadko

¹⁷¹⁸¹⁹

Inne działania niepożądane

• Zaburzenia narządu wzroku:
  • Podwójne widzenie (porażenie mięśni okoruchowych) – rzadko
  • Upośledzenie widzenia (czasowa ślepota, zmniejszenie ostrości wzroku) – rzadko
  • Opadanie powieki – rzadko
  • Zwężenie źrenicy – rzadko
  • Enoftalmia (zapadnięcie gałki ocznej) – rzadko
  • Rozszerzenie źrenicy – rzadko
  • Ból oka – rzadko
• Zaburzenia ucha i błędnika:
  • Przeczulica słuchowa – rzadko
  • Szum w uszach – rzadko
• Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej:
  • Ból szyi – niezbyt często
  • Drobne skurcze mięśni – rzadko
  • Nasilenie nerwowo-mięśniowych objawów zespołu Kearns-Sayre – częstość nieznana
  • Szczękościsk – częstość nieznana
• Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania:
  • Osłabienie psychofizyczne – częstość nieznana
  • Reakcje w miejscu iniekcji – niezbyt często
  • Złuszczanie/martwica w miejscu wstrzyknięcia – rzadko
  • Zmęczenie, osłabienie, dreszcze – rzadko
  • Miejscowy obrzęk – częstość nieznana
  • Uczucie gorąca – częstość nieznana
  • Uczucie zimna – częstość nieznana
• Zakażenia i zarażenia pasożytnicze:
  • Zakażenie miejsca wstrzyknięcia – częstość nieznana
  • Zapalenie dziąseł – często (w przypadku preparatów stomatologicznych)
• Urazy, zatrucia i powikłania po zabiegach:
  • Przypadkowe skaleczenia igłą – częstość nieznana
  • Urazy w miejscu wstrzyknięcia (siniaki, krwawienie, przebarwienie, rumień, uszkodzenie układu kostnego) – mogą wystąpić po przypadkowym wstrzyknięciu lub nieprawidłowym użyciu

²⁰²¹

Szczególne zagrożenia związane z działaniami niepożądanymi

Poważne powikłania sercowo-naczyniowe

Najbardziej niebezpieczne działania niepożądane epinefryny dotyczą układu sercowo-naczyniowego. Migotanie komór, zaburzenia przewodzenia serca (w tym blok przedsionkowo-komorowy i zatrzymanie akcji serca) oraz kardiomiopatia indukowana stresem (zespół tako-tsubo) mogą stanowić bezpośrednie zagrożenie życia. Szczególnie narażeni są pacjenci z wcześniej istniejącymi chorobami serca, nadciśnieniem tętniczym czy zaburzeniami rytmu serca.²²²³

Ciężkie reakcje alergiczne

Paradoksalnie, epinefryna, która jest stosowana w leczeniu reakcji anafilaktycznych, może sama powodować reakcje alergiczne, w tym zagrażający życiu wstrząs anafilaktyczny. Niektóre reakcje alergiczne mogą być związane z substancjami pomocniczymi zawartymi w preparatach, takimi jak siarczyny (E223), które są znanymi alergenami.²⁴²⁵

Powikłania infekcyjne

Z danych po wprowadzeniu do obrotu znane są rzadko występujące przypadki ciężkich zakażeń skóry i tkanek miękkich w miejscu wstrzyknięcia, w tym martwicze zapalenie powięzi i martwica mięśni spowodowane przez bakterie z rodzaju Clostridium (zgorzel gazowa). Te potencjalnie śmiertelne powikłania wymagają natychmiastowej interwencji medycznej.²⁶

Niedokrwienie obwodowe

Przypadkowe wstrzyknięcie epinefryny w rękę lub stopę (szczególnie w palce) może spowodować niedokrwienie obwodowe, prowadzące w skrajnych przypadkach do martwicy tkanek i konieczności amputacji. Jest to szczególnie istotne przy stosowaniu auto-wstrzykiwaczy adrenaliny.²⁷

Tabela działań niepożądanych epinefryny

* Częstość obserwowana w preparatach stomatologicznych zawierających epinefrynę

<sup data-drug="EpiPen Jr." data-section="Działania niepożądane" title="Działania niepożądane uporządkowano wg klasyfikacji układów i narządów MedDRA, i wymieniono według częstości ich występowania w następujący sposób: Bardzo często (≥ 1/10), Często (≥ 1/100 do < 1/10), Niezbyt często (≥ 1/1 000 do < 1/100), Rzadko (≥ 1/10 000 do < 1/1000), Bardzo rzadko (28²⁹

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych po podaniu epinefryny, postępowanie kliniczne zależy od rodzaju i nasilenia objawów. W większości przypadków objawy mają charakter przemijający i ustępują samoistnie po upływie krótkiego czasu od podania. Jednak w przypadku poważnych reakcji, zwłaszcza sercowo-naczyniowych lub anafilaktycznych, konieczna jest natychmiastowa interwencja medyczna.³⁰³¹

Szczególnej uwagi wymagają objawy, takie jak pobudzenie, lęk/nerwowość, drżenie, zaburzenia mówienia, które mogą stanowić wczesne objawy ostrzegawcze przed depresją ośrodkowego układu nerwowego. W takich przypadkach należy wdrożyć nadzór nad pacjentem i ewentualnie zastosować hiperwentylację.³²

Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych, co umożliwia nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.³³