Właściwości farmakokinetyczne
Cyjanokobalamina

Właściwości farmakokinetyczne cyjanokobalaminy

Cyjanokobalamina (witamina B12) posiada złożony profil farmakokinetyczny charakteryzujący się specyficznymi mechanizmami wchłaniania, dystrybucji, metabolizmu oraz eliminacji. Ze względu na swoją budowę chemiczną i funkcje biologiczne, procesy te podlegają ścisłej regulacji fizjologicznej.¹

Mechanizmy wchłaniania

Wchłanianie cyjanokobalaminy odbywa się na dwa główne sposoby:¹

• Mechanizm aktywny zależny od czynnika wewnętrznego (IF) – glikoproteiny wydzielanej przez komórki okładzinowe dna i trzonu żołądka. Po uwolnieniu witaminy B12 z pokarmu podczas trawienia, wiąże się ona z czynnikiem wewnętrznym, tworząc kompleks witamina B12-IF odporny na działanie enzymów proteolitycznych. Kompleks ten przechodzi do jelita krętego, gdzie wiąże się ze specyficznymi receptorami komórek nabłonkowych, co zapewnia wchłanianie witaminy.²
• Mechanizm pasywnej dyfuzji – niezależny od czynnika wewnętrznego, gdzie witamina B12 przenika do krwiobiegu poprzez bierną dyfuzję przez układ żołądkowo-jelitowy lub błony śluzowe. Około 1-3% doustnie podanej dawki przenika do krwi w sposób liniowy.³

Z pokarmu wchłania się zazwyczaj jedynie 1,5 do 3,5 mikrogramów witaminy B12.⁴ Po podaniu dużych dawek doustnych (około 1000 μg na dobę), zapewnione jest odpowiednie wchłanianie nawet u pacjentów pozbawionych czynnika wewnętrznego, dzięki mechanizmowi pasywnej dyfuzji.⁵

Wchłanianie cyjanokobalaminy może być zaburzone u pacjentów z niedoborem czynnika wewnętrznego, z zaburzeniami wchłaniania oraz chorobami lub zmianami w jelicie po gastrektomii, lub w przypadku obecności przeciwciał autoimmunologicznych.⁶

Po podaniu domięśniowym lub podskórnym cyjanokobalamina szybko wchłania się do krwiobiegu. Maksymalne stężenie w osoczu występuje w ciągu 1 godziny od podania domięśniowego.^{7 8}

Dystrybucja w organizmie

Po wchłonięciu cyjanokobalamina transportowana jest przez błonę śluzową do naczyń włosowatych, gdzie wiąże się z białkami transportowymi nazywanymi transkobalaminami.⁹ W transporcie cyjanokobalaminy do tkanek pośredniczą specyficzne białka wiążące, głównie transkobalamina I i II.¹⁰

Transkobalamina II wydaje się być zaangażowana w szybki transport kobalaminy do tkanek.¹¹ Kompleks witaminy B12 z transkobalaminą II jest szybko usuwany z osocza i transportowany do tkanek.¹²

Cyjanokobalamina ulega dystrybucji do wątroby, szpiku kostnego i innych tkanek, przenika przez łożysko i do mleka kobiecego.¹³ Zawartość witaminy B12 w krążeniu odpowiada około 0,1% całkowitej zawartości tej witaminy w organizmie.¹⁴

Magazynowanie i metabolizm

Głównym miejscem magazynowania i metabolizmu cyjanokobalaminy w organizmie jest wątroba. Aż do 90% zasobów znajduje się w wątrobie, gdzie witamina przechowywana jest w postaci aktywnego koenzymu.^{15 16}

U zdrowych dorosłych pozostających na dobrze zbilansowanej diecie, całkowita zawartość witaminy B12 w organizmie wynosi od 3 do 5 mg.¹⁷ Dzienne zapotrzebowanie na witaminę B12 wynosi około 1 μg.^{18 19}

Cyjanokobalamina ulega decyjanacji w wątrobie, w wyniku czego powstaje jej aktywna postać – kobalamina. Kobalamina po wchłonięciu do komórek jest uwalniana z kompleksu z jej transporterem – transkobalaminą II – do cytozolu, gdzie jest włączana do odpowiednich grup prostetycznych enzymów.²⁰

Szybkość dobowego obrotu metabolicznego witaminy B12 wynosi około 2,5 μg na dobę, co stanowi około 0,05% całkowitego zapasu organizmu.²¹

Eliminacja

Cyjanokobalamina wydalana jest głównie z żółcią i wchodzi do krążenia jelitowo-wątrobowego.²² Duża część wydzielanej z żółcią witaminy B12 (około 1 μg) ulega ponownemu wchłanianiu.²³

Około 3 μg kobalaminy wydalane jest w ciągu doby z żółcią, z czego 50% do 60% stanowią analogi kobalaminy nie ulegające wchłanianiu zwrotnemu.²⁴

Jeżeli zdolność organizmu do gromadzenia witaminy B12 zostanie przekroczona poprzez stosowanie dużych dawek, szczególnie w przypadku podania pozajelitowego, niewchłonięta część zostaje wydalona z moczem.^{25 26}

Po podaniu domięśniowym lub podskórnym dawek od 100 do 1000 mikrogramów cyjanokobalaminy, od 50% do 98% dawki jest wydalane z moczem w postaci niezmienionej, większość w ciągu pierwszych 8 godzin po iniekcji.^{27 28}

Parametry farmakokinetyczne

Stężenie we krwi i okres półtrwania: Prawidłowe stężenie witaminy B12 w osoczu wynosi 200-900 μg/ml, wartość poniżej 200 μg/ml jest uważana za deficyt.²⁹ Stężenie witaminy B12 we krwi wskazuje na jej ilość zmagazynowaną w organizmie.³⁰

Biologiczny okres półtrwania cyjanokobalaminy wynosi około 1 roku.³¹ Dzięki zdolności organizmu do magazynowania witaminy B12, kliniczne objawy jej niedoboru pojawiają się zazwyczaj po 3-5 latach niewystarczającej podaży.³²

Jeżeli zdrowy organizm zostanie pozbawiony podaży witaminy B12, to w ciągu 3 do 5 lat jej stężenie osiągnie wartość krytyczną, wskazującą na niedobór witaminy.³³

Szczególne populacje pacjentów

Cyjanokobalamina przenika przez barierę łożyska do płodu oraz do mleka matki podczas karmienia piersią.^{34 35}

U pacjentów z niedoborem czynnika wewnętrznego, zaburzeniami wchłaniania oraz chorobami lub zmianami w jelicie po gastrektomii, albo w przypadku obecności przeciwciał autoimmunologicznych, wchłanianie witaminy B12 jest zaburzone.³⁶