Działania niepożądane
Arypiprazol

Działania niepożądane substancji arypiprazol

Arypiprazol to substancja należąca do grupy leków przeciwpsychotycznych drugiej generacji, stosowana w leczeniu schizofrenii oraz epizodów maniakalnych w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej. Podobnie jak inne leki psychotropowe, arypiprazol może wywoływać szereg działań niepożądanych, które należy monitorować w celu zapewnienia bezpieczeństwa terapii.¹

Najczęstsze działania niepożądane

W badaniach klinicznych kontrolowanych placebo najczęściej raportowanymi działaniami niepożądanymi związanymi z przyjmowaniem arypiprazolu są akatyzja (niepokój ruchowy) oraz nudności, przy czym oba te objawy występują częściej niż u 3% pacjentów leczonych tym lekiem.²

Oprócz wymienionych powyżej, do często występujących (≥1/100 do <1/10) działań niepożądanych należą również:

• Zaburzenia pozapiramidowe³
• Drżenie
• Bóle głowy
• Sedacja (uspokojenie)
• Senność
• Zawroty głowy
• Niewyraźne widzenie
• Zaparcia
• Niestrawność
• Nadmierne wydzielanie śliny
• Wymioty
• Zmęczenie⁴

Zaburzenia układu nerwowego

Zaburzenia pozapiramidowe

Objawy pozapiramidowe (EPS) stanowią istotną grupę działań niepożądanych związanych ze stosowaniem leków przeciwpsychotycznych, w tym arypiprazolu. W długookresowym 52-tygodniowym badaniu kontrolowanym, u pacjentów leczonych arypiprazolem objawy pozapiramidowe (w tym parkinsonizm, akatyzja, dystonia i dyskineza) występowały ogólnie rzadziej (25,8%) niż u pacjentów leczonych haloperydolem (57,3%).⁵

W długookresowych 26-tygodniowych badaniach częstość występowania EPS wynosiła:

• 19% dla pacjentów leczonych arypiprazolem i 13,1% dla pacjentów otrzymujących placebo w badaniu kontrolowanym placebo
• 14,8% dla pacjentów leczonych arypiprazolem i 15,1% dla pacjentów otrzymujących olanzapinę w innym badaniu kontrolowanym⁶

Akatyzja

Akatyzja (subiektywne odczucie niepokoju z koniecznością ruchu) to jedno z najczęstszych działań niepożądanych związanych z terapią arypiprazolem. W badaniach kontrolowanych placebo częstość występowania akatyzji była znacząco wyższa u pacjentów leczonych arypiprazolem:

• 12,1% u pacjentów z zaburzeniem afektywnym dwubiegunowym (w porównaniu do 3,2% u pacjentów otrzymujących placebo)
• 6,2% u pacjentów ze schizofrenią (w porównaniu do 3,0% w grupie placebo)⁷

Dystonia

Dystonia, jako efekt klasy leków przeciwpsychotycznych, charakteryzuje się długotrwałymi nieprawidłowymi skurczami grup mięśni. Objawy te mogą wystąpić u wrażliwych pacjentów w ciągu pierwszych kilku dni leczenia i obejmują:

• Skurcze mięśni szyi, czasami postępujące do ucisku w gardle
• Trudności z przełykaniem
• Trudności z oddychaniem
• Zaburzenia ruchów języka⁸

Chociaż objawy dystonii mogą występować przy stosowaniu małych dawek, częściej i z większym nasileniem pojawiają się przy stosowaniu leków przeciwpsychotycznych pierwszej generacji w dużych dawkach. Zwiększone ryzyko ostrej dystonii obserwowano u mężczyzn i w młodszych grupach wiekowych.⁹

Zaburzenia metaboliczne i endokrynologiczne

Prolaktyna

Interesującym aspektem działania arypiprazolu jest jego wpływ na stężenie prolaktyny. Podczas badań klinicznych i po wprowadzeniu leku do obrotu obserwowano zarówno zwiększenie, jak i zmniejszenie stężenia prolaktyny w surowicy w porównaniu do wartości wyjściowych.¹⁰

W populacji młodzieży (13-17 lat) ze schizofrenią, leczonej do 2 lat, niskie stężenie prolaktyny w surowicy stwierdzono u 29,5% dziewcząt (<3 ng/ml) i 48,3% chłopców (<2 ng/ml).<sup data-drug="Aripiprazole Sandoz" data-section="Działania niepożądane" title="W zebranej populacji nastolatków (w wieku 13-17 lat) chorych na schizofrenię, leczonych do 2 lat, przypadki małego stężenia prolaktyny w surowicy stwierdzono u 29,5% dziewcząt (<3 ng/ml) i 48,3% chłopców (11

Zaburzenia metaboliczne

Stosowanie arypiprazolu wiąże się z ryzykiem wystąpienia zaburzeń metabolicznych, takich jak:

• Cukrzyca – raportowana jako często występujące działanie niepożądane
• Hiperglikemia – zwiększone stężenie glukozy we krwi
• W rzadkich przypadkach: cukrzycowa śpiączka hiperosmolarna, kwasica ketonowa
• Hiponatremia – zmniejszone stężenie sodu we krwi¹²

Zaburzenia psychiczne

Wśród działań niepożądanych dotyczących sfery psychicznej szczególną uwagę należy zwrócić na:

Myśli i zachowania samobójcze

Po wprowadzeniu leku do obrotu raportowano przypadki prób samobójczych, myśli samobójczych i dokonanych samobójstw. Częstość występowania tych objawów jest nieznana, ponieważ dane pochodzą ze spontanicznych zgłoszeń.¹³

Zaburzenia kontroli impulsów

U pacjentów leczonych arypiprazolem mogą wystąpić zaburzenia kontroli impulsów, takie jak:

• Patologiczne uzależnienie od hazardu
• Hiperseksualność
• Kompulsywna potrzeba wydawania pieniędzy
• Obżarstwo lub kompulsywne objadanie się¹⁴

Te objawy są na tyle istotne, że wymagają uwzględnienia w informacji o leku oraz monitorowania podczas terapii. Pacjenci powinni być informowani o ryzyku ich wystąpienia.¹⁵

Inne istotne działania niepożądane

Zaburzenia kardiologiczne

Przy stosowaniu arypiprazolu raportowano występowanie zaburzeń kardiologicznych, takich jak:

• Tachykardia (niezbyt często)
• Wydłużenie odstępu QT
• Arytmie komorowe
• Bardzo rzadko: nagły niewyjaśniony zgon, zatrzymanie akcji serca, bradykardia¹⁶

Zaburzenia naczyniowe

Zaobserwowano również zaburzenia naczyniowe, w tym:

• Niedociśnienie ortostatyczne
• Choroba zakrzepowo-zatorowa żył (w tym zator płucny i zakrzepica żył głębokich)
• Nadciśnienie tętnicze
• Omdlenia¹⁷

Zaburzenia wątroby

Raportowano przypadki zaburzeń czynności wątroby, w tym:

• Niewydolność wątroby
• Zapalenie wątroby
• Żółtaczka¹⁸

Ciężkie działania niepożądane

Złośliwy zespół neuroleptyczny

Złośliwy zespół neuroleptyczny (NMS) jest rzadkim, ale potencjalnie zagrażającym życiu powikłaniem występującym podczas leczenia lekami przeciwpsychotycznymi, w tym arypiprazolem. Charakteryzuje się wysoką gorączką, sztywnością mięśni, zaburzeniami świadomości i zaburzeniami funkcji autonomicznego układu nerwowego.¹⁹

Zespół serotoninowy

Zespół serotoninowy może wystąpić przy jednoczesnym stosowaniu leków zwiększających stężenie serotoniny. Objawy obejmują pobudzenie, hipertermię, sztywność mięśniową, zaburzenia autonomiczne, zmiany stanu psychicznego.²⁰

Rabdomioliza

Rabdomioliza (rozpad mięśni poprzecznie prążkowanych) jest poważnym powikłaniem mogącym prowadzić do uszkodzenia nerek. Wymaga natychmiastowej interwencji medycznej.²¹

Działania niepożądane u dzieci i młodzieży

Profil działań niepożądanych u dzieci i młodzieży jest generalnie podobny do obserwowanego u dorosłych, jednak niektóre działania niepożądane występują częściej:

Schizofrenia u młodzieży

W badaniach klinicznych u nastolatków (13-17 lat) ze schizofrenią, częściej niż u dorosłych, zgłaszano:

• Senność/sedację (bardzo często, ≥1/10)
• Zaburzenia pozapiramidowe (bardzo często, ≥1/10)
• Suchość w jamie ustnej (często, ≥1/100 do <1/10)
• Zwiększony apetyt (często, ≥1/100 do <1/10)
• Niedociśnienie ortostatyczne (często, ≥1/100 do <1/10)<sup data-drug="Aripiprazole Aurovitas" data-section="Działania niepożądane" title="W krótkoterminowym badaniu z kontrolą placebo, w którym udział wzięło 302 nastolatków (13-17 lat) chorych na schizofrenię, częstość występowania i rodzaj działań niepożądanych były podobne do występujących u dorosłych, z wyjątkiem następujących działań niepożądanych zgłaszanych częściej u nastolatków otrzymujących arypiprazol niż u dorosłych otrzymujących arypiprazol (i częściej niż placebo): senność/sedacja i zaburzenia pozapiramidowe były zgłaszane bardzo często (≥1/10), oraz suchość w jamie ustnej, zwiększony apetyt, niedociśnienie ortostatyczne były zgłaszane często (≥1/100, 22

Epizody maniakalne u młodzieży

U młodzieży z zaburzeniem afektywnym dwubiegunowym typu I (13-17 lat) następujące działania niepożądane występowały częściej niż u dorosłych:

• Senność (23,0%, bardzo często)
• Zaburzenia pozapiramidowe (18,4%, bardzo często)
• Akatyzja (16,0%, bardzo często)
• Zmęczenie (11,8%, bardzo często)²³

Ponadto często (≥1/100 do <1/10) raportowano: ból w górnej części brzucha, zwiększenie częstości akcji serca, zwiększenie masy ciała, zwiększenie apetytu, drżenie mięśni oraz dyskinezę.<sup data-drug="Aripilek" data-section="Działania niepożądane" title="natomiast ból w górnej części brzucha, zwiększenie częstości akcji serca, zwiększenie masy ciała, zwiększenie apetytu, drżenie mięśni oraz dyskineza były zgłaszane często (≥1/100 do 24

Tabela działań niepożądanych

Poniższa tabela przedstawia zestawienie działań niepożądanych arypiprazolu wraz z częstością ich występowania i szczegółowym opisem:

Monitorowanie i postępowanie w przypadku działań niepożądanych

Ze względu na potencjalnie poważne działania niepożądane związane ze stosowaniem arypiprazolu, zaleca się regularne monitorowanie stanu pacjenta, szczególnie w początkowym okresie leczenia. Szczególną uwagę należy zwrócić na:

• Monitorowanie parametrów metabolicznych (glukoza, lipidy, masa ciała)
• Kontrolę ciśnienia tętniczego i EKG (szczególnie u pacjentów z czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego)
• Obserwację pod kątem objawów zaburzeń pozapiramidowych
• Monitorowanie zachowań samobójczych, szczególnie na początku terapii lub przy zmianie dawkowania
• Obserwację pod kątem zaburzeń kontroli impulsów²⁵

Podsumowanie

Arypiprazol, podobnie jak inne leki przeciwpsychotyczne, może powodować szereg działań niepożądanych o różnym nasileniu i częstości występowania. W porównaniu do leków przeciwpsychotycznych pierwszej generacji, profil działań niepożądanych arypiprazolu jest korzystniejszy, szczególnie w zakresie objawów pozapiramidowych. Niemniej jednak, znajomość możliwych działań niepożądanych, ich monitorowanie oraz odpowiednie reagowanie na ich wystąpienie jest kluczowe dla zapewnienia bezpieczeństwa i skuteczności terapii.²⁶

Szczególną ostrożność należy zachować w przypadku pacjentów pediatrycznych, u których niektóre działania niepożądane (np. sedacja, zaburzenia pozapiramidowe) mogą występować częściej niż u dorosłych. Konieczne jest indywidualne podejście do każdego pacjenta oraz staranna ocena stosunku korzyści do ryzyka przy stosowaniu arypiprazolu.²⁷