Właściwości farmakodynamiczne omeprazolu

Omeprazol, substancja czynna leku Ultop, należy do grupy farmakoterapeutycznej inhibitorów pompy protonowej (IPP), stosowanych w zaburzeniach związanych z nadkwaśnością (kod ATC: A02BC01). Wykazuje wysoko selektywny mechanizm działania, który prowadzi do zmniejszenia wydzielania kwasu solnego w żołądku.¹

Mechanizm działania

Omeprazol działa jako specyficzny inhibitor pompy protonowej w komórkach okładzinowych żołądka. Jest mieszaniną racemiczną dwóch czynnych enancjomerów, której działanie jest szybkie i zapewnia kontrolę wydzielania kwasu solnego przy podawaniu raz na dobę poprzez odwracalne zahamowanie tego procesu.²

Będąc słabą zasadą, omeprazol osiąga wysokie stężenie w kwaśnym środowisku kanalików wydzielniczych komórek okładzinowych błony śluzowej żołądka. W tym miejscu przekształcany jest do postaci czynnej, która hamuje aktywność enzymu H+,K+-ATP-azy – kluczowego elementu pompy protonowej. Wpływ na końcowy etap powstawania soku żołądkowego wykazuje zależność od dawki, co umożliwia skuteczną kontrolę zarówno podstawowego, jak i stymulowanego wydzielania kwasu solnego, niezależnie od czynnika stymulującego.³

Wpływ na wydzielanie kwasu solnego w żołądku

Podawanie omeprazolu doustnie raz na dobę zapewnia szybkie i skuteczne hamowanie wydzielania kwasu solnego utrzymujące się przez całą dobę. Maksymalny efekt terapeutyczny obserwuje się po 4 dniach regularnego stosowania leku.⁴

U pacjentów z wrzodem dwunastnicy, stosowanie omeprazolu w dawce 20 mg na dobę powoduje:⁵

• Zmniejszenie średniej dobowej kwaśności soku żołądkowego o około 80%
• Redukcję maksymalnego wydzielania kwasu po stymulacji pentagastryną o około 70% po 24 godzinach od podania
• Utrzymanie wartości pH w żołądku na poziomie ≥ 3 przez średnio 17 godzin w ciągu doby⁶

Stopień zahamowania wydzielania kwasu solnego wykazuje korelację z wielkością pola pod krzywą (AUC) przedstawiającą zależność stężenia omeprazolu w osoczu od czasu, natomiast nie jest związany z aktualnym, chwilowym stężeniem leku w osoczu.⁷

Warto podkreślić, że podczas terapii omeprazolem nie obserwowano zjawiska tachyfilaksji (zmniejszonej wrażliwości na lek w trakcie długotrwałego stosowania).⁸

W konsekwencji zmniejszonego wydzielania kwasu solnego i obniżonej kwaśności soku żołądkowego, omeprazol zmniejsza narażenie przełyku na działanie kwaśnej treści żołądkowej u pacjentów z chorobą refluksową przełyku. Efekt ten jest zależny od zastosowanej dawki.⁹

Wpływ na Helicobacter pylori

Zakażenie Helicobacter pylori występuje często w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy, stanowiąc główną przyczynę zapalenia błony śluzowej żołądka. Współistnienie infekcji H. pylori oraz kwaśnego środowiska soku żołądkowego to kluczowe czynniki etiologiczne choroby wrzodowej. Bakteria ta jest również istotnym czynnikiem w patogenezie zanikowego zapalenia błony śluzowej żołądka, które wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju raka żołądka.¹⁰

Eradykacja H. pylori przy zastosowaniu omeprazolu w połączeniu z odpowiednimi lekami przeciwbakteryjnymi umożliwia uzyskanie wysokiego odsetka wyleczeń oraz długotrwałą remisję choroby wrzodowej.¹¹

W kontekście schematów eradykacyjnych należy zaznaczyć, że terapie trójskładnikowe wykazują wyższą skuteczność niż schematy dwuskładnikowe. Te ostatnie można jednak rozważyć w przypadkach, gdy nadwrażliwość pacjenta uniemożliwia zastosowanie pełnego schematu trójlekowego.¹²

Wpływ na inne procesy związane ze zmniejszeniem wydzielania kwasu solnego w żołądku

Długotrwałe leczenie omeprazolem wiąże się z pewnym wzrostem częstości występowania torbieli gruczołowych żołądka. Zmiany te są konsekwencją hamowania wydzielania kwasu solnego, mają charakter łagodny i prawdopodobnie ustępują samoistnie.¹³

Zmniejszona kwaśność soku żołądkowego, niezależnie od czynnika wywołującego ten stan, prowadzi do zwiększenia liczby bakterii normalnie występujących w przewodzie pokarmowym. W konsekwencji terapia lekami zobojętniającymi kwas solny może nieznacznie podwyższać ryzyko zakażeń żołądkowo-jelitowych wywołanych przez bakterie takie jak:¹⁴

• Salmonella
• Campylobacter
• Clostridium difficile (szczególnie u pacjentów hospitalizowanych)

Leczenie produktami hamującymi wydzielanie kwasu solnego prowadzi do wzrostu stężenia gastryny w surowicy, co stanowi naturalną odpowiedź organizmu na zmniejszone wydzielanie kwasu. Równocześnie dochodzi do zwiększenia stężenia chromograniny A (CgA) wynikającego ze zmniejszonej kwaśności wewnątrzżołądkowej.¹⁵

Warto podkreślić, że podwyższone stężenie CgA może zakłócać diagnostykę guzów neuroendokrynnych. W związku z tym, zgodnie z dostępnymi danymi, zaleca się przerwanie leczenia inhibitorami pompy protonowej na okres od 5 dni do 2 tygodni przed pomiarem stężenia CgA. Umożliwia to powrót stężenia tego markera, podwyższonego wskutek leczenia IPP, do zakresu referencyjnego.¹⁶

U niewielkiej liczby pacjentów (zarówno dorosłych, jak i dzieci) obserwowano podczas długotrwałego stosowania omeprazolu zwiększenie liczby komórek ECL (enterochromaffinopodobnych), spowodowane prawdopodobnie wzrostem stężenia gastryny w surowicy. Zjawisko to uważa się za klinicznie nieistotne.¹⁷

Stosowanie u dzieci i młodzieży

Skuteczność omeprazolu u dzieci została potwierdzona w badaniach klinicznych:

• W niekontrolowanym badaniu z udziałem dzieci w wieku 1-16 lat z ciężkim refluksowym zapaleniem przełyku, omeprazol w dawkach 0,7 do 1,4 mg/kg poprawił stan kliniczny u 90% pacjentów oraz znacząco zmniejszył objawy refluksu.¹⁸
• W pojedynczo zaślepionym badaniu z udziałem dzieci w wieku 0-24 miesięcy z klinicznie zdiagnozowaną chorobą refluksową przełyku, stosowanie omeprazolu w dawkach 0,5, 1,0 lub 1,5 mg/kg masy ciała spowodowało 50% redukcję częstości wymiotów i/lub zarzucania kwaśnej treści żołądkowej po 8 tygodniach leczenia, niezależnie od zastosowanej dawki.¹⁹

Eradykacja H. pylori u dzieci

Skuteczność i bezpieczeństwo omeprazolu w terapii eradykacyjnej Helicobacter pylori u dzieci oceniono w randomizowanym, podwójnie ślepym badaniu klinicznym (badanie Héliot). Badanie przeprowadzono u dzieci w wieku 4 lat i starszych z zapaleniem błony śluzowej żołądka.²⁰

Wyniki badania wykazały:²¹

Należy zaznaczyć, że w badaniu nie wykazano jednoznacznych korzyści klinicznych w zakresie objawów niestrawności. Badanie nie dostarcza również informacji dotyczących stosowania omeprazolu u dzieci w wieku poniżej 4 lat w kontekście eradykacji H. pylori.²²