Działania niepożądane hydrokortyzonu

Hydrokortyzon, dostępny w postaci tabletek Hydrocortisonum-SF 10 mg, może powodować szereg działań niepożądanych, których występowanie jest ściśle związane z zastosowaną dawką oraz czasem trwania terapii. Z uwagi na te zależności precyzyjne określenie częstości występowania poszczególnych działań niepożądanych jest znacząco utrudnione.¹

Zaburzenia endokrynologiczne

Stosowanie hydrokortyzonu wpływa znacząco na układ endokrynologiczny, powodując liczne zaburzenia hormonalne. Do najistotniejszych należą objawy zespołu Cushinga, wtórny brak czynności kory nadnerczy oraz przysadki, szczególnie w sytuacjach stresowych, takich jak uraz, operacja czy choroba. U pacjentów mogą wystąpić zaburzenia metabolizmu węglowodanów, w tym zmniejszona tolerancja glukozy, ujawnienie się cukrzycy utajonej oraz hiperglikemia. Pacjenci z rozpoznaną cukrzycą mogą wymagać zwiększenia dawek insuliny lub doustnych leków hipoglikemizujących.²

Zauważalne są również zaburzenia dotyczące funkcji rozrodczych, obejmujące zwiększenie lub zmniejszenie ruchliwości i liczby plemników u mężczyzn oraz nieregularne miesiączki lub brak miesiączki u kobiet. U pacjentek może wystąpić hirsutyzm. Szczególnie istotne w populacji pediatrycznej jest zahamowanie wzrostu, będące konsekwencją przewlekłej terapii hydrokortyzonem.³

Zaburzenia metaboliczne i odżywiania

Hydrokortyzon powoduje istotne zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej. Do kluczowych należą retencja sodu i płynów, prowadząca do obrzęków, oraz utrata potasu, skutkująca zasadowicą hipokalemiczną. Obserwuje się także zwiększone wydalanie wapnia, co w połączeniu z innymi czynnikami może przyczyniać się do rozwoju osteoporozy. Terapia hydrokortyzonem prowadzi do ujemnego bilansu azotowego z powodu nasilonego katabolizmu białek. U pacjentów często występuje zwiększenie apetytu.⁴

Zaburzenia psychiczne

Stosowanie hydrokortyzonu wiąże się z szerokim spektrum zaburzeń psychicznych. Obejmują one zaburzenia afektywne (rozdrażnienie, euforia, obniżony lub zmienny nastrój, myśli samobójcze), zaburzenia psychotyczne (mania, omamy, zaostrzenie schizofrenii), zaburzenia osobowości, drażliwość, lęk oraz zaburzenia snu. Obserwuje się również zaburzenia poznawcze, manifestujące się dezorientacją i zaburzeniami pamięci.⁵

Powyższe reakcje występują często i mogą dotyczyć zarówno populacji dorosłych, jak i dzieci. Szacuje się, że ciężkie zaburzenia psychiczne dotyczą 5-6% dorosłych pacjentów leczonych hydrokortyzonem. Szczególnie istotne jest monitorowanie stanu psychicznego pacjenta podczas odstawiania kortykosteroidów, gdyż w tym okresie mogą nasilać się objawy psychiatryczne, choć dokładna częstość ich występowania nie jest znana.⁶

Zaburzenia układu nerwowego

Podczas terapii hydrokortyzonem mogą wystąpić napady drgawkowe oraz zwiększenie ciśnienia wewnątrzczaszkowego z tarczą zastoinową, określane jako rzekomy guz mózgu, które pojawia się zazwyczaj po zakończeniu leczenia. Pacjenci zgłaszają również zawroty i bóle głowy oraz ogólne złe samopoczucie.⁷

Zaburzenia oka

Hydrokortyzon może wywoływać szereg powikłań okulistycznych, do których należą zaćma podtorebkowa tylna, zwiększenie ciśnienia wewnątrzgałkowego, tarcza zastoinowa oraz ścieńczenie rogówki lub twardówki. U pacjentów stosujących lek obserwuje się zaostrzenie zakażeń wirusowych w obrębie oka, rozwój jaskry, wytrzeszcz oraz nieostre widzenie.⁸

Zaburzenia sercowo-naczyniowe

Istotnym powikłaniem kardiologicznym jest pęknięcie serca po niedawno przebytym zawale mięśnia sercowego. U pacjentów z czynnikami ryzyka może rozwinąć się zastoinowa niewydolność serca. W przypadku wcześniaków przyjmujących hydrokortyzon obserwowano kardiomiopatię przerostową, choć częstość jej występowania jest trudna do określenia.⁹

W zakresie układu naczyniowego hydrokortyzon zwiększa ryzyko zaburzeń zakrzepowo-zatorowych oraz nadciśnienia tętniczego.¹⁰

Zaburzenia żołądka i jelit

Stosowanie hydrokortyzonu wiąże się z ryzykiem rozwoju wrzodu trawiennego z możliwością perforacji i krwotoku. Szczególnie u pacjentów z zapalną chorobą jelit istnieje zagrożenie perforacją jelita cienkiego i grubego. Do innych istotnych powikłań gastroenterologicznych należą zapalenie trzustki, wzdęcie brzucha, wrzodziejące zapalenie przełyku, niestrawność, kandydoza przełyku oraz nudności.¹¹

Zaburzenia skóry

Hydrokortyzon wywiera znaczący wpływ na skórę i jej funkcje. Obserwuje się opóźnienie gojenia się ran, ścieńczenie i zwiększoną delikatność skóry, powstawanie wybroczyn i wylewów krwawych, rumień, rozstępy i teleangiektazje. U pacjentów występuje trądzik i nadmierne pocenie się. Terapia hydrokortyzonem prowadzi do zmniejszenia reakcji w testach skórnych.¹²

Mogą wystąpić również reakcje alergiczne, takie jak alergiczne zapalenie skóry, pokrzywka i obrzęk naczynioruchowy.¹³

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe

Długotrwałe stosowanie hydrokortyzonu przyczynia się do osłabienia mięśni i rozwoju miopatii posteroidowej, prowadząc do utraty masy mięśniowej. W układzie kostnym obserwuje się osteoporozę, szczególnie u kobiet w okresie pomenopauzalnym, kompresyjne złamania kręgosłupa, jałową martwicę głowy kości udowej i ramiennej oraz patologiczne złamania kości długich. U pacjentów występuje również zwiększone ryzyko zerwania ścięgna.¹⁴

Inne działania niepożądane

Wśród innych działań niepożądanych hydrokortyzonu wymienia się czkawkę, leukocytozę, reakcje nadwrażliwości oraz zwiększenie masy ciała, której częstość nie może być określona na podstawie dostępnych danych.¹⁵

Przedawkowanie hydrokortyzonu

Przypadki ostrej toksyczności i/lub zgonów w wyniku przedawkowania glikokortykosteroidów, w tym hydrokortyzonu, występują rzadko. Dla hydrokortyzonu nie jest znane swoiste antidotum. Biologiczny czas półtrwania hydrokortyzonu wynosi około 100 minut.¹⁶

W przypadku przewlekłego przedawkowania leczenie zazwyczaj nie jest wymagane, chyba że u pacjenta występują objawy przedawkowania kortykosteroidów. Wówczas należy wdrożyć odpowiednie leczenie objawowe.¹⁷

W przypadku reakcji anafilaktycznych i nadwrażliwości można zastosować adrenalinę, wspomagane sztuczne oddychanie i aminofilinę. Pacjentowi należy zapewnić ciepło i spokój.¹⁸

Zgłaszanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.¹⁹

Dane kontaktowe:
Al. Jerozolimskie 181C
02-222 Warszawa
Tel.: + 48 22 49 21 301
Faks: + 48 22 49 21 309
Strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl²⁰

Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu.²¹

Tabela działań niepożądanych związanych ze stosowaniem hydrokortyzonu