Właściwości farmakodynamiczne metforminy

Metformina chlorowodorek, substancja czynna preparatu Glucophage 1000 mg, należy do grupy farmakoterapeutycznej doustnych leków przeciwcukrzycowych, pochodnych biguanidu (kod ATC: A10BA02). Wykazuje ona złożony mechanizm działania przeciwcukrzycowego, który prowadzi do obniżenia hiperglikemii występującej zarówno na czczo, jak i po posiłkach.¹

Mechanizm działania

Istotną cechą farmakodynamiczną metforminy jest jej działanie przeciwhiperglikemiczne bez jednoczesnego pobudzania wydzielania insuliny. Dzięki temu mechanizmowi lek nie powoduje hipoglikemii, co stanowi jego znaczącą przewagę kliniczną. Dodatkowo metformina zmniejsza podwyższone podstawowe stężenie insuliny, a w przypadku leczenia skojarzonego z insuliną zmniejsza zapotrzebowanie na ten hormon.²

Działanie przeciwcukrzycowe metforminy realizowane jest poprzez szereg mechanizmów fizjologicznych:

• Zmniejszenie wytwarzania glukozy w wątrobie – hamowanie glukoneogenezy i glikogenolizy³
• Ułatwienie obwodowego wychwytu i wykorzystania glukozy, częściowo poprzez zwiększenie wrażliwości tkanek na działanie insuliny⁴
• Modyfikacja obrotu glukozy w jelitach poprzez zwiększenie jej wychwytu z krążenia przy jednoczesnym zmniejszeniu wchłaniania z pożywienia⁵

Dodatkowe mechanizmy działania związane z wpływem na jelita obejmują:

• Zwiększenie uwalniania glukagonopodobnego peptydu 1 (GLP-1)⁶
• Zmniejszenie resorpcji kwasów żółciowych⁷
• Modyfikacja mikrobiomu jelitowego⁸

Na poziomie molekularnym metformina działa jako aktywator kinazy białkowej aktywowanej AMP (AMPK), co prowadzi do zwiększenia zdolności transportowej wszystkich typów błonowych transporterów glukozy (GLUT).⁹

Wpływ na metabolizm lipidów

Istotnym dodatkowym efektem farmakodynamicznym metforminy jest korzystny wpływ na profil lipidowy u pacjentów z hiperlipidemią. Badania kliniczne wykazały, że stosowanie metforminy wiąże się ze stabilną masą ciała lub nawet niewielką utratą masy ciała, co stanowi dodatkową korzyść terapeutyczną u pacjentów z cukrzycą typu 2 i nadwagą.¹⁰

Skuteczność kliniczna

Długotrwałe korzyści z intensywnej kontroli glikemii przy zastosowaniu metforminy u dorosłych pacjentów z cukrzycą typu 2 zostały wykazane w prospektywnym, randomizowanym badaniu United Kingdom Prospective Diabetes Study (UKPDS). Szczegółowa analiza wyników uzyskanych u pacjentów z nadwagą leczonych metforminą po nieskutecznej terapii dietą wykazała szereg istotnych korzyści klinicznych.¹¹

W badaniu UKPDS wykazano następujące korzyści stosowania metforminy:¹²

1. Istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka powikłań cukrzycowych o 31% w porównaniu z leczeniem dietą i o 26% w porównaniu z leczeniem pochodnymi sulfonylomocznika i insuliną w monoterapii
2. Istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka śmiertelności związanej z cukrzycą o 41% w porównaniu z leczeniem dietą¹³
3. Istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka śmiertelności ogólnej o 35% w porównaniu z leczeniem dietą i o 29% w porównaniu z leczeniem pochodnymi sulfonylomocznika i insuliną w monoterapii¹⁴
4. Istotne zmniejszenie bezwzględnego ryzyka zawału mięśnia sercowego o 39% w porównaniu z leczeniem dietą¹⁵

Skuteczność w terapii skojarzonej

Należy zaznaczyć, że w przypadku stosowania metforminy jako leku drugiego rzutu w skojarzeniu z pochodnymi sulfonylomocznika nie wykazano istotnych korzyści dotyczących odległego rokowania.¹⁶

W wybranych przypadkach pacjentów z cukrzycą typu 1 podejmowano próby stosowania metforminy w skojarzeniu z insuliną, jednak nie potwierdzono oficjalnie korzyści klinicznych takiego skojarzonego leczenia.¹⁷

Skuteczność u dzieci i młodzieży

Kontrolowane badania kliniczne przeprowadzone w ograniczonej populacji pediatrycznej w wieku 10-16 lat, leczonej przez okres jednego roku, wykazały zbliżony stopień kontroli glikemii do tego obserwowanego u pacjentów dorosłych. Dane te potwierdzają skuteczność metforminy również w tej grupie wiekowej, przy zachowaniu odpowiednich wskazań klinicznych.¹⁸