Żylaki przełyku
Etiologia i przyczyny
Żylaki przełyku to patologicznie rozszerzone naczynia żylne w podśluzówkowej warstwie przełyku, powstające głównie na skutek nadciśnienia wrotnego, definiowanego jako HVPG ≥10 mmHg, z ryzykiem krwawienia przy HVPG ≥12 mmHg. Najczęstszą przyczyną nadciśnienia wrotnego i rozwoju żylaków jest marskość wątroby, szczególnie w zaawansowanym stadium (klasa Child-Pugh C), gdzie żylaki występują u 85% pacjentów. Patogeneza obejmuje zwiększony opór naczyniowy w wątrobie (mechaniczne zwłóknienie, guzki regeneracyjne, skurcz naczyń) oraz zwiększony przepływ krwi w układzie wrotnym (rozszerzenie tętniczek trzewnych). Inne przyczyny to zakrzepica żyły wrotnej, zespół Budda-Chiariego, schistosomatoza, a także rzadsze schorzenia genetyczne i zapalne. W populacji pediatrycznej dominują zewnątrzwątrobowa niedrożność żyły wrotnej i atrezja dróg żółciowych.
- Etiologia żylaków przełyku
- Nadciśnienie wrotne jako główna przyczyna
- Marskość wątroby – podstawowa przyczyna
- Główne przyczyny marskości wątroby
- Inne przyczyny nadciśnienia wrotnego
- Rzadsze przyczyny nadciśnienia wrotnego
- Żylaki zstępujące (downhill varices)
- Żylaki przełyku u dzieci
- Czynniki zwiększające ryzyko krwawienia z żylaków przełyku
- Patofizjologia żylaków przełyku
- Podsumowanie przyczyn i czynników ryzyka
Etiologia żylaków przełyku
Żylaki przełyku są rozszerzonymi naczyniami żylnymi znajdującymi się w podśluzówkowej warstwie przełyku, które łączą krążenie wrotne z krążeniem systemowym. Powstają one przede wszystkim w wyniku nadciśnienia wrotnego, które jest wysokim ciśnieniem krwi w układzie żyły wrotnej 123. Żylaki przełyku najczęściej pojawiają się w dolnej części przełyku, chociaż mogą również występować w innych lokalizacjach 4.
Nadciśnienie wrotne jako główna przyczyna
Nadciśnienie wrotne rozwija się, gdy przepływ krwi przez wątrobę jest utrudniony, co powoduje wzrost ciśnienia w żyle wrotnej, która transportuje krew z narządów trawiennych do wątroby 56. Zwiększone ciśnienie powoduje, że krew szuka alternatywnych dróg powrotu do serca, tworząc krążenie oboczne, którego częścią są właśnie żylaki przełyku 78.
Żylaki przełyku powstają, gdy ciśnienie w żyle wrotnej (HVPG – gradient ciśnienia w żyłach wątrobowych) osiąga co najmniej 10 mmHg, natomiast ryzyko krwawienia z żylaków przełyku pojawia się przy HVPG ≥12 mmHg 9. Podwyższone ciśnienie wrotne jest wynikiem kombinacji zwiększonego napływu krwi do układu wrotnego, spowodowanego rozszerzeniem tętniczek trzewnych, oraz zwiększonego oporu wewnątrzwątrobowego dla przepływu krwi wrotnej 98.
Marskość wątroby – podstawowa przyczyna
Marskość wątroby jest najczęstszą przyczyną nadciśnienia wrotnego i rozwoju żylaków przełyku w krajach zachodnich 101112. W marskości zdrowa tkanka wątrobowa zostaje zastąpiona tkanką bliznowatą, co może zablokować przepływ krwi przez wątrobę i zatkać żyłę wrotną 13. Gdy ciśnienie w żyle wrotnej wzrasta, krew może cofać się do mniejszych naczyń, w tym do naczyń w przełyku, powodując ich powiększenie i obrzęk 14.
Około 50% pacjentów z marskością wątroby rozwija żylaki żołądkowo-przełykowe 15. U pacjentów z zaawansowaną marskością wątroby (klasa Child-Pugh C) żylaki przełyku mogą występować nawet u 85% chorych 16.
Główne przyczyny marskości wątroby
Marskość wątroby może rozwinąć się w wyniku różnych chorób wątroby, takich jak:
- Przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby typu B lub C 1718
- Alkoholowa choroba wątroby wywołana długotrwałym, nadmiernym spożywaniem alkoholu 1920
- Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD) lub stłuszczeniowe zapalenie wątroby (NASH), często związane z otyłością 1721
- Zaburzenia dróg żółciowych, takie jak pierwotna marskość żółciowa (primary biliary cirrhosis) 222
Inne przyczyny nadciśnienia wrotnego
Chociaż marskość wątroby jest najczęstszą przyczyną, żylaki przełyku mogą rozwinąć się również z powodu innych stanów powodujących nadciśnienie wrotne:
- Zakrzepica żyły wrotnej – tworzenie się skrzepów we wnętrzu żyły wrotnej, co blokuje przepływ krwi przez wątrobę 2311
- Zespół Budda-Chiariego – zwężenie lub niedrożność żyły wątrobowej, która transportuje krew z wątroby do serca 1824
- Schistosomatoza – choroba pasożytnicza wywołana przez przywry, która może uszkodzić wątrobę i inne narządy 125
- Ziarniniak wątroby – skupiska komórek zapalnych towarzyszących różnym infekcjom i chorobom zapalnym 126
- Splenomegalia (powiększenie śledziony) – może tworzyć nowe naczynia krwionośne, które zasilają układ żyły wrotnej 23
- Choroby serca – prawokomorowa niewydolność serca lub zaciskające zapalenie osierdzia mogą powodować zastój krwi w układzie żyły wrotnej 2327
Rzadsze przyczyny nadciśnienia wrotnego
Rzadsze przyczyny nadciśnienia wrotnego, które mogą prowadzić do rozwoju żylaków przełyku, obejmują:
- Choroba Wilsona – zaburzenie genetyczne powodujące nadmierne gromadzenie miedzi w organizmie 218
- Niedobór alfa-1-antytrypsyny – zaburzenie genetyczne, które może powodować choroby wątroby 218
- Sarkoidoza – choroba zapalna charakteryzująca się tworzeniem się ziarniniaków w różnych narządach 227
- Guzdkowa regeneracyjna hiperplazja – rzadka choroba wątroby wpływająca na mikrokrążenie wrotne 227
Żylaki zstępujące (downhill varices)
Warto również wspomnieć o rzadszym typie żylaków przełyku – tzw. żylakach zstępujących (downhill varices), które różnią się od typowych żylaków przełyku (nazywanych czasem wstępującymi – uphill varices) lokalizacją oraz etiologią 428. Żylaki zstępujące znajdują się w górnej części przełyku i zazwyczaj powstają z powodu niedrożności żyły głównej górnej, a nie w wyniku nadciśnienia wrotnego 29.
Najczęstszymi przyczynami żylaków zstępujących są:
- Zespół żyły głównej górnej – najczęściej spowodowany przez nowotwory oskrzelowo-płucne, chłoniaki lub włóknienie śródpiersia 3031
- Guzy śródpiersia – w tym grasiczaki i wole zachostkowe 32
- Powikłania cewników dializacyjnych – związane z niedrożnością żyły głównej górnej 28
- Nadciśnienie płucne – może powodować żylaki zstępujące bez widocznej niedrożności żyły głównej górnej 3233
- Choroba Behçeta – rzadkie schorzenie naczyniowe 28
Żylaki przełyku u dzieci
W populacji pediatrycznej najczęstszymi przyczynami nadciśnienia wrotnego i żylaków przełyku są zewnątrzwątrobowa niedrożność żyły wrotnej oraz atrezja dróg żółciowych 34. Czynnikami ryzyka zewnątrzwątrobowej niedrożności żyły wrotnej u dzieci są stany prokoagulacyjne i prozapalne, a szczególnie: zapalenie pępka, kaniulacja żyły pępowinowej, zakażenia brzuszne/posocznica, zabiegi chirurgiczne lub urazy 34.
Czynniki zwiększające ryzyko krwawienia z żylaków przełyku
Nie wszystkie żylaki przełyku krwawią. Czynniki zwiększające ryzyko krwawienia z żylaków przełyku obejmują:
- Wyższe ciśnienie wrotne – im wyższe ciśnienie w układzie wrotnym, tym większe ryzyko krwawienia 35
- Wielkość żylaków – ryzyko krwawienia wzrasta wraz z wielkością; większe żylaki mają wyższe ryzyko krwawienia 3536
- Zaawansowana choroba wątroby – osoby z ciężką chorobą wątroby, w tym z zaawansowaną marskością lub niewydolnością wątroby, są bardziej narażone na krwawienie z żylaków przełyku 35
- Obecność „czerwonych znamion” (red wale marks) – endoskopowy objaw wskazujący na wysokie ryzyko krwawienia 3637
- Dalsze spożywanie alkoholu – jeśli żylaki są spowodowane spożywaniem alkoholu, dalsze picie zwiększa ryzyko krwawienia 35
- Zdekompensowana marskość wątroby (klasa Child-Pugh B/C) 36
- Wodobrzusze 36
Patofizjologia żylaków przełyku
Rozwój żylaków przełyku jest bezpośrednim następstwem zmian hemodynamicznych wywołanych nadciśnieniem wrotnym 3. Żyła wrotna przenosi ponad 1500 ml/min krwi, a gdy pojawia się przeszkoda, powoduje to podwyższone ciśnienie żylne wrotne 3.
Mechanizm powstawania żylaków
Reakcją organizmu na zwiększone ciśnienie żylne jest rozwój krążenia obocznego. Te połączenia wrotno-systemowe kierują krew z układu żyły wrotnej do żyły głównej dolnej i górnej 3. Jednym z ważnych systemów są żylaki żołądkowo-przełykowe, które odprowadzają krew do żyły nieparzystej i prowadzą do rozwoju żylaków przełyku 3.
W przypadku marskości wątroby, dwa główne czynniki wpływają na rozwój nadciśnienia wrotnego 8:
- Opór naczyniowy – zwiększony opór dla przepływu krwi wrotnej w wątrobie, spowodowany zarówno mechanicznymi zmianami strukturalnymi (zwłóknienie, guzki regeneracyjne, angiogeneza i niedrożność naczyń), jak i dynamicznymi zmianami związanymi ze skurczem naczyń (zwiększone uwalnianie substancji naczynioskurczowych, takich jak angiotensyna II, noradrenalina, tromboksan A2 i endoteliny, oraz zmniejszona produkcja substancji rozszerzających naczynia, takich jak tlenek azotu) 838
- Przepływ krwi – zwiększony przepływ krwi w żyłach wrotnych, wynikający z rozszerzenia naczyń trzewnych 37
Gdy żylaki powiększają się, ich ściany stają się cieńsze, co prowadzi do zwiększonego napięcia ściany naczynia i zwiększa ryzyko pęknięcia i krwawienia 37. Krwawienie z żylaków przełyku jest trzecią najczęstszą przyczyną krwawienia z górnego odcinka przewodu pokarmowego, po wrzodach dwunastnicy i żołądka 3.
Podsumowanie przyczyn i czynników ryzyka
Żylaki przełyku są poważnym powikłaniem chorób wątroby, które mogą prowadzić do zagrażającego życiu krwawienia 39. Najczęstszą przyczyną żylaków przełyku jest marskość wątroby, która powoduje nadciśnienie wrotne 7. Jednak należy pamiętać, że żylaki mogą wystąpić również u pacjentów z nadciśnieniem wrotnym bez marskości lub nawet bez nadciśnienia wrotnego (w przypadku żylaków zstępujących) 40.
Wczesne rozpoznanie czynników ryzyka i leczenie podstawowej choroby wątroby może pomóc zapobiec rozwojowi żylaków przełyku lub zmniejszyć ryzyko ich pęknięcia i krwawienia 1041. W przypadku pacjentów ze zdiagnozowaną marskością wątroby, regularne badania przesiewowe w kierunku żylaków przełyku mogą pomóc we wczesnym wykryciu i wdrożeniu odpowiedniego leczenia profilaktycznego 42.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.