Żylaki przełyku
Zapobieganie i profilaktyka
Żylaki przełyku, będące powikłaniem nadciśnienia wrotnego najczęściej w przebiegu marskości wątroby, występują u 40% pacjentów z klasą A i 60% z klasą C wg Child-Pugh. Krwawienie z żylaków przełyku wiąże się z wysoką śmiertelnością sięgającą 20%, co podkreśla znaczenie profilaktyki. Badania przesiewowe endoskopowe są wskazane u pacjentów z niewyrównaną marskością oraz u tych z wyrównaną marskością i sztywnością wątroby >20 kPa lub trombocytopenią <150 000/μl. Żylaki klasyfikuje się na małe (<5 mm) i średnie/duże (>5 mm), a obecność czerwonych znamion zwiększa ryzyko krwawienia. Profilaktyka pierwotna opiera się głównie na nieselektywnych beta-blokerach (NSBB) takich jak propranolol (początkowo 20 mg co 12 h, z dostosowaniem dawki do redukcji HR o 25% lub do 55/min), nadolol i karwedilol (6,25 mg/dobę), które zmniejszają ryzyko pierwszego krwawienia o 45-50%. Alternatywnie stosuje się endoskopowe opaskowanie żylaków (EVL) u pacjentów z przeciwwskazaniami do NSBB, powtarzane co 2-4 tygodnie do eradykacji.
- Wprowadzenie do profilaktyki żylaków przełyku
- Badania przesiewowe w kierunku żylaków przełyku
- Profilaktyka pierwotna
- Profilaktyka wtórna
- Kombinacja leczenia farmakologicznego i endoskopowego
- Przezżylne wewnątrzwątrobowe zespolenie wrotno-systemowe
- Ogólne zasady profilaktyki
- Leczenie choroby podstawowej
- Zalecenia dietetyczne
- Unikanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych
- Profilaktyka antybiotykowa
- Transplantacja wątroby
- Specjalne grupy pacjentów
- Nowe kierunki i badania
- Podsumowanie
Wprowadzenie do profilaktyki żylaków przełyku
Żylaki przełyku to nieprawidłowo poszerzone naczynia żylne w dolnej części przełyku, będące konsekwencją nadciśnienia wrotnego, które najczęściej rozwija się w przebiegu marskości wątroby. U pacjentów z marskością wątroby w chwili rozpoznania choroby żylaki przełyku występują u 40% chorych z klasą A wg Child-Pugh i u 60% chorych z klasą C12. Krwawienie z żylaków przełyku stanowi poważne powikłanie nadciśnienia wrotnego, które wiąże się z wysoką śmiertelnością sięgającą 20% pomimo zastosowania nowoczesnych metod leczenia34.
Profilaktyka krwawienia z żylaków przełyku jest kluczowym elementem postępowania u pacjentów z marskością wątroby. Rozróżniamy trzy rodzaje profilaktyki: przedpierwotnią (zapobieganie powstawaniu żylaków), pierwotną (zapobieganie pierwszemu krwawieniu) oraz wtórną (zapobieganie nawrotom krwawienia)5. Ze względu na wysoką śmiertelność związaną z krwawieniem z żylaków przełyku, wczesna identyfikacja osób z grupy ryzyka oraz wdrożenie odpowiednich strategii profilaktycznych ma fundamentalne znaczenie dla poprawy rokowania pacjentów z marskością wątroby6.
Badania przesiewowe w kierunku żylaków przełyku
Badania przesiewowe w kierunku żylaków przełyku są niezbędne do identyfikacji pacjentów z grupy ryzyka krwawienia, co umożliwia wdrożenie działań profilaktycznych i poprawę przeżywalności78. Zgodnie z aktualnymi wytycznymi, endoskopowe badania przesiewowe są wskazane u następujących grup pacjentów:
- Wszyscy pacjenci z niewyrównaną marskością wątroby9
- Pacjenci z wyrównaną marskością wątroby i sztywność wątroby >20 kPa lub liczbą płytek krwi <150 000/μl1011
W przypadku gdy podczas badania endoskopowego nie stwierdzono obecności żylaków, profilaktyka pierwotna nie jest wskazana12. Kolejne badania endoskopowe powinny być wykonywane:
- Co roku – jeśli uszkodzenie wątroby postępuje lub występuje dekompensacja wątroby
- Co 2 lata – u pacjentów z ustabilizowanym uszkodzeniem wątroby
- W momencie wystąpienia dekompensacji wątroby1314
Klasyfikacja żylaków przełyku
Podczas badania endoskopowego żylaki przełyku klasyfikuje się najczęściej na podstawie ich wielkości:
- Małe żylaki – średnica poniżej 5 mm, nieznacznie wystające ponad powierzchnię błony śluzowej przełyku15
- Średnie/duże żylaki – średnica powyżej 5 mm, wyraźnie wystające i kręte naczynia zajmujące światło przełyku1617
Dodatkowo ocenia się obecność tzw. czerwonych znamion (ang. red wale marks), które są czynnikiem ryzyka krwawienia18.
Profilaktyka pierwotna
Profilaktyka pierwotna ma na celu zapobieganie pierwszemu epizodowi krwawienia z żylaków przełyku. Wybór metody profilaktycznej zależy od wielkości żylaków oraz obecności dodatkowych czynników ryzyka krwawienia19.
Nieselektywne beta-blokery
Nieselektywne beta-blokery (NSBB) są zalecane jako leczenie pierwszego wyboru w profilaktyce pierwotnej krwawienia z żylaków przełyku2021. NSBB zmniejszają ciśnienie wrotne poprzez zmniejszenie przepływu krwi w układzie trzewnym oraz mają niewielki wpływ na zwiększenie oporu wrotnego22. Stosowanie NSBB zmniejsza ryzyko pierwszego krwawienia o około 45-50%23.
Do najczęściej stosowanych NSBB w profilaktyce pierwotnej należą:
- Propranolol – podawany w dawce początkowej 20 mg co 12 godzin, z dostosowaniem dawki co 3-4 dni aż do uzyskania redukcji spoczynkowej częstości akcji serca o 25% lub do 55 uderzeń na minutę24
- Nadolol – alternatywa dla propranololu25
- Karwedilol – beta-bloker nieselektywny z dodatkowym działaniem alfa-adrenolitycznym, który w dawce 6,25 mg na dobę skuteczniej obniża gradient ciśnienia w żyle wątrobowej niż propranolol czy nadolol2627
Leczenie beta-blokerami należy kontynuować bezterminowo, ponieważ po ich odstawieniu ryzyko krwawienia z żylaków powraca do poziomu obserwowanego u nieleczonych pacjentów28.
Endoskopowe opaskowanie żylaków
Endoskopowe opaskowanie żylaków przełyku (EVL, ang. endoscopic variceal ligation) jest zalecaną metodą profilaktyki pierwotnej u pacjentów, którzy nie mogą przyjmować beta-blokerów z powodu przeciwwskazań lub nietolerancji2930. Wytyczne ESGE (European Society of Gastrointestinal Endoscopy) zalecają, aby EVL było powtarzane co 2-4 tygodnie do czasu eradykacji żylaków. Następnie zaleca się wykonywanie badań kontrolnych co 3-6 miesięcy w pierwszym roku po eradykacji31.
Wybór między NSBB a EVL powinien uwzględniać:
- Preferencje pacjenta32
- Przeciwwskazania do stosowania NSBB33
- Potencjalne korzyści wykraczające poza zapobieganie krwawieniu z żylaków – przewagę mają NSBB34
Wskazania do profilaktyki pierwotnej
Wskazania do zastosowania profilaktyki pierwotnej obejmują:
- Małe żylaki z wysokim ryzykiem krwawienia (pacjenci z klasą B/C wg Child-Pugh lub obecnością czerwonych znamion) – zalecane są nieselektywne beta-blokery3536
- Średnie/duże żylaki – zalecane są nieselektywne beta-blokery lub EVL, z preferencją dla beta-blokerów3738
Inne metody farmakologiczne, takie jak monoterapia izosorbidydwuazotanem, nie są zalecane w profilaktyce pierwotnej39. Również skleroterapia, leczenie chirurgiczne czy przezżylne wewnątrzwątrobowe zespolenie wrotno-systemowe (TIPS) nie są zalecane jako metody profilaktyki pierwotnej40.
Profilaktyka wtórna
Profilaktyka wtórna ma na celu zapobieganie nawrotom krwawienia z żylaków przełyku. Pacjenci, którzy przeżyli epizod aktywnego krwawienia z żylaków, powinni otrzymać odpowiednią terapię zapobiegającą nawrotom41.
Kombinacja leczenia farmakologicznego i endoskopowego
Obecnie w profilaktyce wtórnej zaleca się kombinację NSBB i EVL, która jest skuteczniejsza niż każda z tych metod stosowana oddzielnie424344. NSBB mogą zmniejszyć ryzyko nawrotu krwawienia o około 40% i poprawić ogólną przeżywalność o 20%45.
Po krwawieniu z żylaków przełyku, zaleca się planowanie kolejnych zabiegów EVL w odstępach 1-4 tygodni do czasu eradykacji żylaków46. Równolegle stosuje się NSBB (propranolol lub karwedilol)47.
Przezżylne wewnątrzwątrobowe zespolenie wrotno-systemowe
Przezżylne wewnątrzwątrobowe zespolenie wrotno-systemowe (TIPS) jest zalecane w przypadkach nawracającego krwawienia z żylaków przełyku pomimo kombinowanej terapii farmakologicznej i endoskopowej48. Wyprzedzające zastosowanie TIPS w ciągu 72 godzin po krwawieniu z żylaków zapobiega nawrotom krwawienia i zmniejsza śmiertelność u pacjentów z zaawansowaną niewydolnością wątroby (Child C10-C13)49.
Ogólne zasady profilaktyki
Oprócz specyficznych metod profilaktycznych, istotne są również ogólne zasady postępowania, które mogą przyczynić się do zmniejszenia ryzyka rozwoju i krwawienia z żylaków przełyku50.
Leczenie choroby podstawowej
Leczenie choroby podstawowej wątroby jest kluczowym elementem profilaktyki żylaków przełyku51:
- Leczenie wirusowego zapalenia wątroby (WZW typu B i C)52
- Leczenie alkoholowej choroby wątroby, w tym całkowita abstynencja alkoholowa5354
- Leczenie stłuszczeniowej choroby wątroby (redukcja masy ciała)55
Zalecenia dietetyczne
Odpowiednia dieta może pomóc w zapobieganiu komplikacjom związanym z żylakami przełyku56:
- Zaleca się dietę lekkostrawną, składającą się z naturalnie miękkich pokarmów (dojrzałe banany, jajka, gotowane potrawy)57
- Rekomenduje się spożywanie 5 małych posiłków dziennie58
- Ograniczenie spożycia sodu (soli), zwłaszcza u pacjentów z wodobrzuszem, aby zmniejszyć ciśnienie w żyłach59
- Kontrola ilości przyjmowanych płynów – zbyt duża ilość może zwiększać ciśnienie w żyłach60
Unikanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych
Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), takie jak aspiryna, ibuprofen i naproksen, mogą zwiększać ryzyko krwawienia z górnego odcinka przewodu pokarmowego u pacjentów z nadciśnieniem wrotnym, dlatego powinny być unikane61.
Profilaktyka antybiotykowa
Wszyscy pacjenci z podejrzeniem krwawienia z żylaków powinni otrzymać profilaktykę antybiotykową (np. ceftriakson 1 g dożylnie dziennie przez 7 dni lub do czasu wypisu ze szpitala)62. Profilaktyka antybiotykowa wykazała skuteczność w zmniejszaniu zakażeń bakteryjnych, nawrotów krwawienia z żylaków i poprawie przeżywalności63.
Transplantacja wątroby
U pacjentów z niewyrównaną marskością wątroby należy rozważyć kwalifikację do przeszczepienia wątroby, ponieważ jest to skuteczna długoterminowa terapia zapobiegająca krwawieniu z żylaków i innym powikłaniom nadciśnienia wrotnego64. Przeszczepienie wątroby powinno być zawsze rozważane u pacjentów z klasą B lub C wg Child-Pugh65.
Specjalne grupy pacjentów
Żylaki żołądka
Profilaktyka krwawienia z żylaków żołądka różni się nieco od postępowania w przypadku żylaków przełyku. W przypadku żylaków żołądka (GV) bez wcześniejszego krwawienia, obecne wytyczne zalecają stosowanie NSBB, choć ich skuteczność w tym wskazaniu nie została jednoznacznie potwierdzona66.
W jednym z randomizowanych badań porównujących endoskopowe podanie cyjanoakrylatu z NSBB w profilaktyce pierwotnej u pacjentów z żylakami żołądka wykazano, że pacjenci poddani iniekcji cyjanoakrylatu mieli niższy odsetek nawrotów krwawienia (13%) niż pacjenci leczeni NSBB (28%)67.
Dzieci i młodzież
Skuteczność NSBB i procedur endoskopowych w pierwotnej profilaktyce krwawienia z żylaków przełyku u dorosłych została potwierdzona w licznych badaniach klinicznych, ale w populacji pediatrycznej liczba badań jest ograniczona68.
W przypadku dzieci z marskością wątroby i nadciśnieniem wrotnym, stosowanie propranololu wiąże się z wysokim odsetkiem działań niepożądanych i przeciwwskazań (41,2%), co czyni tę metodę mniej praktyczną jako profilaktykę pierwotną69. Endoskopowa profilaktyka pierwotna wydaje się być bezpieczna i skuteczna u dzieci, ponieważ żadne z dzieci poddanych EVL nie doświadczyło krwawienia ani znaczących powikłań podczas obserwacji70.
W jednym z badań oceniających długoterminowe wyniki EVL w profilaktyce wtórnej krwawienia z żylaków przełyku u dzieci, nawroty krwawienia i nawrót żylaków przełyku po eradykacji były rzadkie, co wskazuje na wysoką skuteczność tej metody w profilaktyce wtórnej u dzieci z nadciśnieniem wrotnym71.
Nowe kierunki i badania
Pomimo znacznych postępów w zapobieganiu i leczeniu żylaków przełyku, nadal istnieją wyzwania i luki w wiedzy, które wymagają dalszych badań72. Obszary wymagające dalszych badań obejmują:
- Rolę NSBB u pacjentów bez żylaków, ze szczególnym uwzględnieniem karwedilolu73
- Rolę NSBB u pacjentów z małymi żylakami, również z uwzględnieniem karwedilolu74
- Porównanie karwedilolu z propranololem w profilaktyce pierwotnej75
- Identyfikację i badania oceniające nowe leki do profilaktyki pierwotnej, takie jak statyny76
- Sekwencyjne stosowanie różnych metod lub ich kombinację w celu maksymalizacji korzyści każdej strategii77
Podsumowanie
Profilaktyka krwawienia z żylaków przełyku u pacjentów z marskością wątroby jest kluczowym elementem postępowania medycznego, który może znacząco wpłynąć na zmniejszenie chorobowości i śmiertelności. Główne strategie profilaktyczne obejmują:
- Regularne badania przesiewowe u pacjentów z marskością wątroby w celu wczesnego wykrycia żylaków przełyku
- Stosowanie nieselektywnych beta-blokerów (propranolol, nadolol, karwedilol) jako metody pierwszego wyboru w profilaktyce pierwotnej
- Endoskopowe opaskowanie żylaków u pacjentów z przeciwwskazaniami do stosowania beta-blokerów
- Kombinację beta-blokerów i endoskopowego opaskowania w profilaktyce wtórnej
- Leczenie choroby podstawowej wątroby i modyfikację stylu życia
Wybór odpowiedniej strategii profilaktycznej powinien być zindywidualizowany i uwzględniać specyfikę każdego pacjenta, w tym stopień zaawansowania choroby wątroby, obecność przeciwwskazań do poszczególnych metod leczenia oraz preferencje pacjenta78.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.