Zespół stevens-johnsona
Epidemiologia
Zespół Stevens-Johnsona (SJS) oraz toksyczna nekroliza naskórka (TEN) stanowią spektrum ciężkich, potencjalnie śmiertelnych reakcji skórnych, różniących się zakresem zajętej powierzchni ciała (SJS <10% BSA, SJS-TEN 10-30% BSA, TEN >30% BSA). Roczna częstość występowania waha się od 1 do 7 przypadków na milion osób, z wyższą zapadalnością w populacjach azjatyckich i USA. Główne czynniki ryzyka to predyspozycje genetyczne (np. HLA-B*1502, HLA-B*5801, HLA-B*5701, HLA-A*3101) oraz ekspozycja na leki wysokiego ryzyka, takie jak leki przeciwdrgawkowe, allopurynol, NLPZ (oksykamy), sulfonamidy i antybiotyki. SJS/TEN dotyka głównie dorosłych powyżej 40. roku życia oraz dzieci 1-10 lat, z przewagą kobiet (33-62%). W około 85% przypadków etiologia jest lekowa, a w 20% infekcyjna lub szczepienna. Śmiertelność wynosi od 4,8-9% w SJS do 14,8-48% w TEN, z czynnikami ryzyka złego rokowania, takimi jak wiek, sepsa, niewydolność wielonarządowa, rozległe zajęcie skóry oraz choroby współistniejące. Skala SCORTEN pozostaje podstawowym narzędziem prognostycznym.
- Wprowadzenie do epidemiologii zespołu Stevens-Johnsona
- Czynniki ryzyka i grupy wysokiego ryzyka
- Wiek i płeć
- Czynniki genetyczne
- Choroby współistniejące i stany wysokiego ryzyka
- Rasa i pochodzenie etniczne
- Czynniki etiologiczne i wywołujące
- Śmiertelność i czynniki prognostyczne
- Wskaźniki śmiertelności
- Czynniki ryzyka zwiększonej śmiertelności
- Skala SCORTEN jako narzędzie prognostyczne
- Powikłania i obciążenie systemów opieki zdrowotnej
- Wyzwania i kierunki badań w nadzorze epidemiologicznym
- Znaczenie nadzoru i profilaktyki
Wprowadzenie do epidemiologii zespołu Stevens-Johnsona
Zespół Stevens-Johnsona (SJS) oraz toksyczna nekroliza naskórka (TEN) to rzadkie, potencjalnie zagrażające życiu ciężkie skórne reakcje niepożądane charakteryzujące się rozległą martwicą i złuszczaniem naskórka. Wraz z zespołem nakładania SJS-TEN tworzą one spektrum tego samego schorzenia, różniące się jedynie zakresem zajętej powierzchni ciała.12 Rozróżnienie między tymi jednostkami opiera się na procentowym udziale zajętej powierzchni ciała (BSA): SJS obejmuje mniej niż 10% BSA, zespół nakładania SJS-TEN 10-30% BSA, a TEN powyżej 30% BSA.3
Globalna częstość występowania
Zespół Stevens-Johnsona jest chorobą rzadką. Według różnych źródeł, roczna częstość występowania SJS/TEN waha się od 1 do 7 przypadków na milion osób.456 Większość badań wskazuje na częstość występowania w granicach 2-6 przypadków na milion osób rocznie.7 SJS występuje około trzy razy częściej niż TEN.48
Dane epidemiologiczne różnią się w zależności od regionu geograficznego. W Stanach Zjednoczonych wskaźnik hospitalizacji związanych z SJS/TEN wynosi 5,76-6,24 przypadków na milion osobolat.910 W Niemczech zgłoszono 1,1 przypadków na milion osobolat,7 podczas gdy w Hiszpanii skumulowana częstość występowania SJS i TEN wynosiła 1,9 przypadków na milion mieszkańców.11 W Hongkongu roczna częstość SJS/TEN wynosi 5,07 przypadków na milion.12
W 2020 roku w USA zidentyfikowano 51 040 hospitalizacji związanych z SJS/TEN. Wśród nich 37 283 (73,0%) dotyczyło samego SJS, 7 818 (15,3%) zespołu nakładania SJS-TEN, a 7 160 (14,0%) samego TEN.113
Zmienność geograficzna i populacyjna
Częstość występowania SJS/TEN wykazuje pewne zróżnicowanie geograficzne i populacyjne. Wyższy wskaźnik zachorowań obserwuje się w populacjach azjatyckich i w Stanach Zjednoczonych w porównaniu do Europy.14 W krajach Azji Południowo-Wschodniej, takich jak Malezja, Singapur, Tajwan i Hongkong, allopurynol jest najczęstszym czynnikiem wywołującym SJS/TEN, w przeciwieństwie do krajów zachodnich, gdzie częściej przyczyną są niesteroidowe leki przeciwzapalne i sulfonamidy.7
Zróżnicowanie geograficzne częściowo wynika z: (1) różnic w podłożu genetycznym i (2) różnych wzorców przepisywania leków.15 Predyspozycje genetyczne odgrywają kluczową rolę w rozwoju SJS/TEN, a różne populacje wykazują odmienne profile ryzyka związane z określonymi allelami HLA.16
Czynniki ryzyka i grupy wysokiego ryzyka
Istnieje kilka czynników ryzyka i grup ryzyka związanych z występowaniem SJS/TEN oraz jego niekorzystnymi wynikami.
Wiek i płeć
SJS/TEN może wystąpić w każdym wieku, choć niektóre badania sugerują zwiększoną częstość w określonych grupach wiekowych:17
- Najwyższą częstość występowania obserwuje się u osób dorosłych powyżej 40 roku życia18
- Wysoka częstość występuje również u dzieci w wieku 1-10 lat19
- Średnia wieku pacjentów z SJS w dużej kohorcie wynosiła 25 lat, podczas gdy w mniejszej serii przypadków średnia wieku wynosiła 47 lat17
Choć SJS/TEN dotyka obu płci, dane sugerują, że kobiety są częściej dotknięte niż mężczyźni. Różne badania szacują odsetek kobiet w populacji pacjentów z SJS na 33-62%.17 Wśród osób starszych stosunek kobiet do mężczyzn wynosi 2:1.20
Czynniki genetyczne
Predyspozycje genetyczne odgrywają kluczową rolę w rozwoju SJS/TEN. Zidentyfikowano kilka związków między określonymi allelami HLA a zwiększonym ryzykiem SJS/TEN po ekspozycji na konkretne leki:16
- Chińczycy Han, Tajowie, Malezyjczycy i mieszkańcy Południowych Indii noszący allel HLA-B*1502 są narażeni na ryzyko SJS/TEN po przyjęciu aromatycznych leków przeciwpadaczkowych
- Chińczycy Han noszący HLA-B*5801 są narażeni na ryzyko po przyjęciu allopurynolu
- Europejczycy noszący HLA-B*5701 są narażeni na ryzyko po przyjęciu abakawiru
- Europejczycy noszący HLA-A*3101 są narażeni na ryzyko po przyjęciu karbamazepiny
Członkowie rodziny pacjenta z SJS/TEN powinni być poinformowani, że są narażeni na zwiększone ryzyko rozwoju tej choroby i powinni zachować ostrożność przy przyjmowaniu jakichkolwiek leków związanych z tym schorzeniem.4
Choroby współistniejące i stany wysokiego ryzyka
Niektóre grupy pacjentów są narażone na znacznie wyższe ryzyko rozwoju SJS/TEN:
- Pacjenci zakażeni HIV – ryzyko wystąpienia SJS/TEN jest około 1000 razy wyższe niż w populacji ogólnej, z szacowaną częstością 1 przypadku na 1000 osób rocznie4521
- Pacjenci z toczniem rumieniowatym układowym są bardziej narażeni na rozwój SJS/TEN5
- Osoby z padaczką, dną moczanową i chorobami autoimmunologicznymi – choć wyższe ryzyko w tych grupach przypisuje się głównie przyjmowanym lekom, a nie samym chorobom18
Dokładne przyczyny zwiększonego ryzyka w tych populacjach nie są w pełni wyjaśnione, ale czynniki związane z układem odpornościowym i ekspozycja na wiele leków mogą odgrywać istotną rolę.5
Rasa i pochodzenie etniczne
SJS/TEN występuje na całym świecie we wszystkich rasach, choć niektóre dane sugerują różnice rasowe i etniczne w częstości występowania:
- Badanie obserwacyjne z Wielkiej Brytanii wykazało, że pacjenci pochodzenia afrykańskiego lub azjatyckiego mieli dwukrotnie większe prawdopodobieństwo rozwoju SJS i TEN w porównaniu z pacjentami rasy białej18
- Niektóre źródła sugerują, że SJS może być częstszy u osób rasy białej7
- Częstość występowania SJS może być wyższa wśród osób nie-białych/wielorasowych w porównaniu do osób rasy białej22
Należy zauważyć, że niektóre z tych obserwacji opierają się na badaniach z ograniczoną wielkością próby, co może ograniczać ich ogólną stosowalność.18
Czynniki etiologiczne i wywołujące
W większości przypadków SJS/TEN jest wywoływany przez reakcje na leki, choć w niektórych przypadkach może być związany z infekcjami lub innymi czynnikami.
Reakcje polekowe
W około 85% przypadków SJS/TEN jest wywoływany przez reakcje alergiczne na leki.14 Liczne leki zostały powiązane z SJS/TEN, przy czym niektóre klasy leków wiążą się ze szczególnie wysokim ryzykiem:
- Leki przeciwdrgawkowe (zwłaszcza fenytoina, lamotrygina i karbamazepina)23
- Allopurynol – szczególnie często impllikowany w krajach Azji Południowo-Wschodniej7
- Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) – zwłaszcza oksykamy (piroksykam, meloksykam, tenoksykam)7
- Sulfonamidy – często wymieniane w USA i krajach zachodnich7
- Antybiotyki – w tym penicyliny, cefalosporyny i makrolidy24
Badanie przeprowadzone na pediatrycznej populacji wykazało 27-krotny wzrost ryzyka SJS dla leków przeciwpadaczkowych oraz 3-krotny wzrost ryzyka dla antybiotyków. Istotny statystycznie wzrost ryzyka zaobserwowano również dla paracetamolu i kortykosteroidów, z szacunkami ilorazu szans wahającymi się między 3,2 a 4,2.24
Inne czynniki wywołujące
Poza lekami, do czynników wywołujących SJS/TEN mogą należeć:
- Infekcje wirusowe poprzedzające rozwój choroby25
- Infekcje bakteryjne, w tym zakażenia wywołane przez Mycoplasma26
- Rzadkie przypadki związane ze szczepieniami2728
Około 20% przypadków SJS/TEN jest spowodowanych infekcją lub rzadziej szczepieniem.27 Przypadki mają tendencję do występowania częściej na początku wiosny i zimą, co może korelować z przepisywaniem antybiotyków w tych okresach.718
Śmiertelność i czynniki prognostyczne
SJS/TEN wiąże się ze znaczącą śmiertelnością, która różni się w zależności od podtypu choroby i innych czynników.
Wskaźniki śmiertelności
Wskaźniki śmiertelności różnią się w zależności od podtypu SJS/TEN:
W badaniu przeprowadzonym w USA, wskaźniki śmiertelności dla grupy SJS, grupy zespołu nakładania SJS-TEN i grupy TEN wynosiły odpowiednio 5,4%, 14,4% i 15,3%.1 Choć wskaźniki hospitalizacji związanych z SJS/TEN stopniowo spadały w czasie, wskaźniki śmiertelności z powodu SJS/TEN pozostały stabilne w latach 2010-2020.29
Czynniki ryzyka zwiększonej śmiertelności
Zidentyfikowano kilka czynników związanych ze zwiększoną śmiertelnością w SJS/TEN:
- Starszy wiek pacjenta2913
- Identyfikacja mniejszości rasowej/etnicznej2913
- Przewlekła choroba nerek2913
- Zapalenie płuc2913
- Sepsa – w 81,5% przypadków zgonów pacjent zmarł z powodu piorunującej sepsy lub niewydolności wielonarządowej2930
- Nowotwór złośliwy2913
- Zakażenie rany31
- Zajęcie układu oddechowego31
- Rozległy obszar zajętej skóry31
Obecność ciężkiej choroby ogólnoustrojowej przed wystąpieniem SJS/TEN jest również złym czynnikiem prognostycznym.32
Skala SCORTEN jako narzędzie prognostyczne
Skala SCORTEN (Severity-of-Illness Score for Toxic Epidermal Necrolysis) jest najczęściej stosowanym narzędziem do określania rokowania u pacjentów z SJS/TEN.33 Systematycznie ocenia 7 niezależnych czynników ryzyka w ciągu pierwszych 24 godzin od przyjęcia do szpitala, aby określić wskaźnik śmiertelności dla konkretnego pacjenta.3
Wczesne rozpoznanie i zastosowanie wybranych metod leczenia może zmniejszyć wskaźnik śmiertelności.34 Przy wczesnej terapii wskaźniki przeżycia dla TEN zbliżają się do 90%.3
Powikłania i obciążenie systemów opieki zdrowotnej
SJS/TEN wiąże się z istotnymi powikłaniami i stanowi znaczne obciążenie dla systemów opieki zdrowotnej.
Powikłania ostre i długoterminowe
Powikłania SJS/TEN mogą być zarówno ostre, jak i długoterminowe:
- Łącznie 62,96% pacjentów doświadcza powikłań ogólnoustrojowych32
- Najczęstsze powikłania to powikłania oczne (40,29%) i posocznica (17,65%)32
- W fazie ostrej SJS-TEN, 80% pacjentów ma zajęcie narządu wzroku35
- Przewlekłe zmiany oczne wtórne do SJS-TEN rozwijają się u 21-29% przypadków pediatrycznych i 27-59% dorosłych, którzy przeżyli35
Zaleca się wczesną konsultację okulistyczną w przypadkach podejrzewanych o SJS, aby rozpocząć interwencje, które zmniejszą prawdopodobieństwo rozwoju przewlekłych powikłań ocznych SJS/TEN.35
Obciążenie systemów opieki zdrowotnej
SJS/TEN powoduje znaczne obciążenie systemów opieki zdrowotnej:
- Wysoki wskaźnik przyjęć na oddziały oparzeniowe/intensywnej terapii (32%)30
- Przedłużony pobyt w szpitalu (średnio 23,9 dni)30
- Wysokie koszty hospitalizacji – w badaniu hiszpańskim całkowity koszt opieki szpitalnej dla pacjentów oszacowano na 11 576 456,18 €, a średni koszt na pacjenta na 7 885,86 €11
Istnieją znaczące różnice w kosztach między SJS, zespołem nakładania SJS/TEN i TEN, przy czym TEN wiąże się z wyższą śmiertelnością, dłuższym pobytem i wyższymi kosztami leczenia w porównaniu do SJS.1132
Wyzwania i kierunki badań w nadzorze epidemiologicznym
Mimo postępów w zrozumieniu epidemiologii SJS/TEN, nadal istnieją znaczące wyzwania i potrzeby badawcze w tej dziedzinie.
Wyzwania w badaniach epidemiologicznych
Badanie epidemiologii SJS/TEN napotyka na szereg wyzwań:
- Rzadkość występowania choroby utrudnia gromadzenie dużych kohorty pacjentów36
- Zróżnicowanie w zgłaszaniu przypadków w różnych kontekstach i okresach37
- Niska jakość niektórych spontanicznych zgłoszeń37
- Niedoskonałości w rejestracji hospitalizacji pacjentów38
- Trudności w ustaleniu częstości reakcji niepożądanych, gdy nieznana jest całkowita wielkość populacji stosującej dany lek37
- Nierówności społeczne i problemy z zaufaniem do opieki zdrowotnej, które wpływają na dostęp do badań klinicznych i szpitalnych36
Te trudności komplikują tworzenie wiarygodnych i kompletnych baz danych dotyczących pacjentów dotkniętych SJS/TEN.38
Obecne inicjatywy nadzoru
Mimo wyzwań, istnieje kilka inicjatyw nadzoru mających na celu lepsze zrozumienie epidemiologii SJS/TEN:
- Rejestry farmakowigilancji są cennym narzędziem do badania częstości występowania SJS i TEN oraz struktury podejrzewanych leków39
- System CMBD (Conjunto Mínimo Básico de Datos) w Hiszpanii okazał się dobrym systemem analizy epidemiologicznej do badania rzadkich chorób i zarządzania szpitalnego w przypadku takich schorzeń jak SJS i TEN9
- System VAERS (Vaccine Adverse Event Reporting System) w USA służy do zgłaszania przypadków SJS/TEN po szczepieniach2840
- Rejestr prospektywny IRTEN ma na celu dostarczenie bardziej precyzyjnych informacji dotyczących epidemiologii, przyczyn i czynników ryzyka SJS/TEN, w tym analizy zmienności regionalnej/etnicznej41
Przyszłe kierunki badań
Kilka obszarów badawczych wymaga dalszej uwagi:
- Poprawa narzędzi prognozowania śmiertelności SJS/TEN1
- Badanie genetycznego ryzyka i długoterminowych następstw SJS/TEN w różnorodnych rasowo populacjach i grupach wiekowych36
- Dodatkowe badania epidemiologiczne i genetyczne dotyczące ryzyka SJS/TEN indukowanego lekami przeciwdrgawkowymi23
- Ocena skuteczności różnych metod leczenia, takich jak wymiana osocza, u pacjentów z SJS/TEN42
- Badanie możliwych związków między szczepieniami a SJS/TEN28
Istnieje zgodność co do konieczności prowadzenia dalszych badań w celu lepszego zrozumienia epidemiologii SJS/TEN, poprawy opieki nad pacjentami i potencjalnie zapobiegania wystąpieniu tej ciężkiej choroby poprzez badania przesiewowe przed przepisaniem leków wysokiego ryzyka.43
Znaczenie nadzoru i profilaktyki
Biorąc pod uwagę potencjalnie śmiertelny charakter SJS/TEN, nadzór i profilaktyka odgrywają kluczową rolę w zmniejszaniu obciążenia tą chorobą.
Znaczenie wczesnego rozpoznania
Wczesne rozpoznanie i leczenie SJS/TEN ma kluczowe znaczenie dla osiągnięcia korzystnych wyników u pacjentów:2
- Pacjenci powinni być przyjmowani (w zależności od ciężkości) na oddział dermatologii, intensywnej terapii lub oddział oparzeń, gdy tylko podejrzewa się diagnozę14
- Reepitelializacja jest zwykle szybka (2-3 tygodnie), jednak rokowanie dla pacjentów z rozległymi formami jest złe (20-25% śmiertelności)14
- Przy wczesnej terapii wskaźniki przeżycia dla TEN zbliżają się do 90%3
Lepsze zrozumienie obrazu klinicznego i czynników ryzyka powinno pomóc lekarzom w poprawie opieki nad osobami z grupy wysokiego ryzyka na wcześniejszym etapie.34
Badania przesiewowe i profilaktyka
Badania przesiewowe przed przepisaniem leków wysokiego ryzyka mogą potencjalnie zapobiec wystąpieniu SJS/TEN u podatnych osób:
- Badania przesiewowe w kierunku predyspozycji HLA powinny być przeprowadzane przed przepisaniem karbamazepiny (i innych aromatycznych leków przeciwpadaczkowych) i allopurynolu w populacji chińskich Hanów14
- Badania przesiewowe przed przepisaniem abakawiru powinny być przeprowadzane we wszystkich populacjach14
- Znajomość ryzyka może kierować podejmowaniem decyzji klinicznych i ułatwić wczesne rozpoznanie i leczenie SJS/TEN23
Konieczne jest poznanie czynników ryzyka i leków związanych z rozwojem tej patologii, aby stosować je z ostrożnością u podatnych pacjentów i mieć wysoki stopień podejrzenia w przypadku wystąpienia objawów.44
Zgłaszanie przypadków i nadzór
Systemy zgłaszania przypadków i nadzoru odgrywają istotną rolę w poprawie wiedzy na temat SJS/TEN:
- Analiza krajowej bazy danych farmakowigilancji może być najskuteczniejszą metodą uzyskiwania informacji o SJS i TEN39
- Serie przypadków odgrywają ważną rolę w nadzorze nad bezpieczeństwem szczepionek i innych leków28
- Wartość serii przypadków w nadzorze nad bezpieczeństwem szczepionek ilustruje rola, jaką odegrało 15 zgłoszeń wgłobienia jelita po szczepionce przeciwko rotawirusom do systemu VAERS28
Ważne jest uważne monitorowanie zgłoszeń przypadków w celu identyfikacji najbardziej prawdopodobnych i klinicznie istotnych potencjalnych działań niepożądanych, aby promować zdrowie publiczne i rozwijać wiedzę na temat bezpieczeństwa leków i szczepionek.28
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.