Zespół retta
Objawy
Zespół Retta to rzadkie, genetyczne zaburzenie neurologiczne, które manifestuje się głównie u dziewcząt z częstością 1:10 000-15 000 żywych urodzeń. Choroba charakteryzuje się początkowo prawidłowym rozwojem do 6-18 miesiąca życia, po czym następuje regresja umiejętności motorycznych i językowych, w tym utrata celowych ruchów rąk, mowy oraz zdolności chodzenia. Typowe objawy obejmują mikrocefalię (obwód głowy do 2 odchyleń standardowych poniżej normy do 2 roku życia), spowolnienie wzrostu i masy ciała (masa ciała poniżej 2 percentyla w wieku 13 lat), powtarzające się stereotypowe ruchy rąk (pocieranie, klaskanie, wykręcanie), napady padaczkowe, zaburzenia oddychania (hiperwentylacja, zatrzymanie oddechu), skoliozę oraz zaburzenia snu. Choroba przebiega przez cztery stadia: wczesną regresję (6-18 miesięcy), szybki spadek funkcji (1-4 lata), stabilizację z napadami padaczkowymi (2-10 lat) oraz późną deteriorację motoryczną (po 10 roku życia). Diagnostyka opiera się na obserwacji klinicznej i historii rozwojowej, a potwierdzenie genetyczne mutacji MECP2 jest kluczowe.
- Zespół Retta – charakterystyka ogólna
- Główne objawy zespołu Retta
- Spowolniony wzrost
- Utrata zdolności ruchowych i koordynacji
- Utrata zdolności komunikacyjnych
- Nietypowe ruchy rąk
- Dodatkowe objawy zespołu Retta
- Nietypowe ruchy oczu
- Problemy z oddychaniem
- Drażliwość i płacz
- Niepełnosprawność intelektualna
- Napady padaczkowe
- Skolioza
- Nieregularny rytm serca
- Zaburzenia snu
- Inne objawy
- Stadia zespołu Retta
- Stadium 1: Wczesny początek
- Stadium 2: Szybka regresja
- Stadium 3: Faza plateau
- Stadium 4: Późna deterioracja motoryczna
- Subtelne wczesne objawy zespołu Retta
- Diagnostyka zespołu Retta
- Rokowanie i jakość życia
- Życie dorosłych z zespołem Retta
- Podsumowanie
Zespół Retta – charakterystyka ogólna
Zespół Retta to rzadkie genetyczne zaburzenie neurologiczne i rozwojowe, które wpływa na sposób rozwoju mózgu, powodując postępującą utratę umiejętności motorycznych i językowych. Choroba ta występuje głównie u dziewcząt, dotykając około 1 na 10 000-15 000 żywych urodzeń płci żeńskiej, choć w rzadkich przypadkach mogą być dotknięci również chłopcy, u których objawy są zwykle cięższe i pojawiają się wcześniej niż u dziewcząt12.
Większość niemowląt z zespołem Retta wydaje się rozwijać prawidłowo przez pierwsze 6-18 miesięcy życia. Następnie dzieci te tracą umiejętności, które wcześniej nabyły, takie jak zdolność raczkowania, chodzenia, komunikowania się czy używania rąk. Z czasem u dzieci z zespołem Retta pojawiają się narastające problemy z używaniem mięśni, które kontrolują ruch, koordynację i komunikację. Zespół Retta może również powodować napady padaczkowe i niepełnosprawność intelektualną3.
Charakterystycznym objawem są nietypowe ruchy rąk, takie jak powtarzające się pocieranie lub klaskanie, które zastępują celowe używanie rąk. Najbardziej wyraźne zmiany występują zazwyczaj między 12 a 18 miesiącem życia, w ciągu tygodni lub miesięcy. Objawy i ich nasilenie różnią się znacznie u poszczególnych dzieci45.
Główne objawy zespołu Retta
Główne oznaki i objawy zespołu Retta obejmują67:
Spowolniony wzrost
Wzrost mózgu zwalnia po urodzeniu. Mniejszy niż zwykle obwód głowy (mikrocefalia) jest czasami pierwszym objawem, że dziecko ma zespół Retta. Wraz z dorastaniem dzieci następuje opóźniony wzrost w innych częściach ciała. Do 2 roku życia średni obwód głowy jest o dwa odchylenia standardowe poniżej średniej. Spowolnienie masy ciała i wzrostu następuje później, przy czym średnia masa ciała spada poniżej normy w 13 miesiącu życia i nadal spada, osiągając drugi percentyl w wieku 13 lat. Średni wzrost jest odnotowywany jako poniżej normy w 18 miesiącu życia i jest o dwa odchylenia standardowe poniżej normy w wieku 12 lat89.
Utrata zdolności ruchowych i koordynacji
Pierwsze objawy często obejmują zmniejszoną kontrolę nad rękami i malejącą zdolność do raczkowania lub chodzenia. Początkowo utrata tych zdolności następuje szybko, a następnie postępuje bardziej stopniowo. W końcu mięśnie stają się słabe lub sztywne, z nietypowym ruchem i ułożeniem. Trudności z równowagą i umiejętnościami motorycznymi są powszechne, prowadząc do niestabilnego ruchu i, w wielu przypadkach, do ostatecznej utraty zdolności samodzielnego chodzenia1011.
Utrata zdolności komunikacyjnych
Dzieci z zespołem Retta zazwyczaj zaczynają tracić zdolność mówienia, nawiązywania kontaktu wzrokowego i komunikowania się w inny sposób. Mogą stać się niezainteresowane innymi ludźmi, zabawkami i otoczeniem. U niektórych dzieci dochodzi do gwałtownych zmian, takich jak nagła utrata języka. Z czasem dzieci mogą stopniowo odzyskać kontakt wzrokowy i rozwinąć niewerbalne umiejętności komunikacyjne12.
Częściowa lub całkowita utrata wcześniej nabytych umiejętności mowy jest powszechna. Ze względu na trudności w komunikacji, osoby mogą wykazywać mniejsze zainteresowanie otoczeniem, zabawkami, a nawet interakcją z innymi, co może prowadzić do izolacji13.
Nietypowe ruchy rąk
Dzieci z zespołem Retta zazwyczaj rozwijają powtarzające się, bezcelowe ruchy rąk, które różnią się u poszczególnych dzieci. Ruchy rąk mogą obejmować wykręcanie rąk, ściskanie, klaskanie, stukanie lub pocieranie14.
Częste powtarzające się ruchy rąk, w tym wykręcanie, ściskanie i klaskanie, występują często i często zastępują celowe funkcje rąk. Osoby często tracą zdolność używania rąk do celowych zadań, takich jak trzymanie przedmiotów czy samodzielne jedzenie, co prowadzi do zwiększonej zależności od opiekunów i trudności w codziennych czynnościach1516.
Dodatkowe objawy zespołu Retta
Inne oznaki i objawy mogą obejmować1718:
Nietypowe ruchy oczu
Dzieci z zespołem Retta mają tendencję do nietypowych ruchów oczu, takich jak intensywne wpatrywanie się, mruganie, zezowanie lub zamykanie jednego oka na raz. Unikalne wyrazy twarzy i długotrwałe wpatrywanie się oczami często pojawiają się jako alternatywne środki komunikacji, przy czym osoby używają oczu do przekazywania potrzeb lub emocji, gdy inne metody komunikacji są trudne1920.
Problemy z oddychaniem
Obejmują zatrzymywanie oddechu, szybkie oddychanie (hiperwentylację), forsowne wydmuchiwanie powietrza lub śliny oraz połykanie powietrza. Te problemy zwykle występują w godzinach czuwania. Inne zaburzenia oddychania, takie jak płytki oddech lub krótkie okresy zatrzymania oddechu (bezdechy) mogą wystąpić podczas snu21.
Nieregularne wzorce oddychania, w tym hiperwentylacja, zatrzymywanie oddechu lub płytki oddech, są powszechne i mogą wystąpić zarówno podczas czuwania, jak i snu, czasami przyczyniając się do dodatkowych powikłań zdrowotnych22.
Drażliwość i płacz
Dzieci z zespołem Retta mogą stawać się coraz bardziej pobudzone i drażliwe w miarę dorastania. Okresy płaczu lub krzyku mogą zacząć się nagle, bez widocznego powodu i trwać godzinami. U niektórych dzieci mogą wystąpić lęki i niepokój23.
Niepełnosprawność intelektualna
Utrata umiejętności może być związana z utratą zdolności myślenia, rozumienia i uczenia się24.
Napady padaczkowe
Większość osób z zespołem Retta doświadcza napadów padaczkowych w jakimś momencie swojego życia. Mogą wystąpić różne typy napadów, które są związane ze zmianami w elektroencefalogramie (EEG)25.
Wiele osób doświadcza napadów padaczkowych, które mogą różnić się częstotliwością i nasileniem, często wymagając starannego zarządzania lekami i monitorowania26.
Skolioza
Skolioza jest powszechna w zespole Retta. Zazwyczaj zaczyna się między 8 a 11 rokiem życia i postępuje z wiekiem. Operacja może być konieczna, jeśli krzywizna jest poważna27.
Skrzywienie kręgosłupa (skolioza) często rozwija się u dzieci z zespołem Retta, co może wpływać na komfort, mobilność i jakość życia, często wymaga interwencji terapeutycznych28.
Nieregularny rytm serca
Jest to zagrażający życiu problem dla wielu dzieci i dorosłych z zespołem Retta i może prowadzić do nagłej śmierci29.
Zaburzenia snu
Problemy z rytmem snu mogą obejmować nieregularne godziny snu, zasypianie w ciągu dnia i czuwanie w nocy lub budzenie się w nocy z płaczem lub krzykiem30.
Osoby często mają zaburzony rytm snu, w tym trudności z zasypianiem, utrzymaniem snu lub doświadczaniem regenerującego snu, co może wpływać zarówno na samopoczucie dziecka, jak i opiekunów31.
Inne objawy
Może wystąpić wiele innych objawów, takich jak zmniejszona reakcja na ból; małe dłonie i stopy, które są zwykle zimne; problemy z żuciem i połykaniem; problemy z funkcjonowaniem jelit; i zgrzytanie zębami32.
Stadia zespołu Retta
Zespół Retta jest powszechnie dzielony na cztery stadia3334:
Stadium 1: Wczesny początek
Objawy i oznaki są subtelne i łatwe do przeoczenia podczas pierwszego stadium, które zaczyna się między 6 a 18 miesiącem życia. Stadium 1 może trwać kilka miesięcy lub rok. Niemowlęta w tym stadium mogą wykazywać mniej kontaktu wzrokowego i zaczynają tracić zainteresowanie zabawkami. Mogą również mieć opóźnienia w siedzeniu lub raczkowania35.
Podczas tego etapu, rozwój dzieci zaczyna się opóźniać. Obejmuje to trudności z siedzeniem, raczkowaniem i chodzeniem, brak zainteresowania zabawkami, nietypowe ruchy rąk, problemy z rozwojem mowy, obniżony tonus mięśniowy (hipotonia)36.
Symptomy w stadium 1 mogą być bardzo subtelne. Dziecko może mieć opóźnione siadanie lub raczkowanie, może nie być tak zainteresowane zabawkami, może mieć mniej kontaktu wzrokowego37.
Stadium 2: Szybka regresja
Początek drugiego stadium następuje między 1 a 4 rokiem życia. Utrata umiejętności może być szybka lub bardziej stopniowa, występując przez tygodnie lub miesiące. Dzieci tracą zdolność do wykonywania wcześniej nabytych umiejętności, takich jak celowe ruchy rąk, umiejętności społeczne oraz mówienie. Pojawiają się typowe dla zespołu Retta objawy, takie jak spowolniony wzrost głowy, nieprawidłowe ruchy rąk, hiperwentylacja, krzyk lub płacz bez widocznego powodu, problemy z ruchem i koordynacją oraz utrata interakcji społecznych i komunikacji38.
To stadium zazwyczaj jest obserwowane między 1 a 4 rokiem życia. Czas trwania tego etapu może wynosić od dwóch miesięcy do dwóch lat. Główne objawy stadium 2 to: utrata wcześniej nabytych umiejętności motorycznych, komunikacyjnych i społecznych, utrata zdolności celowego używania rąk. Zamiast tego pacjenci wykazują nieprawidłowe ruchy rąk, takie jak ściskanie, ściskanie lub klaskanie, wystukiwanie rytmu i ruchy mycia rąk, wady mowy, drażliwość charakteryzująca się krzykiem lub płaczem bez powodu, problemy z mobilnością i koordynacją, w tym niestabilny chód, zmniejszony obwód głowy (nabyta mikrocefalia), pojawienie się problemów z oddychaniem, takich jak szybki oddech i wstrzymywanie oddechu39.
Dziecko traci nabyte umiejętności, takie jak używanie rąk i zdolności mówienia. Może mieć ataki paniki, nieprawidłowe, niekontrolowane ruchy rąk (takie jak wykręcanie lub klaskanie), problemy z ruchem, równowagą i koordynacją, opóźniony wzrost głowy, problemy z oddychaniem, płaczem lub nagle krzyczeć. Dziecko może też wycofać się i nie komunikować się40.
Stadium 3: Faza plateau
Trzecie stadium zwykle rozpoczyna się w wieku od 2 do 10 lat i może trwać wiele lat. Chociaż problemy z ruchem nadal występują, zachowanie może się nieznacznie poprawić, z mniejszą drażliwością i płaczem, i może nastąpić pewna poprawa w używaniu rąk i komunikacji. Napady padaczkowe mogą rozpocząć się w tym stadium i generalnie nie występują przed 2 rokiem życia41.
Ta faza zwykle rozpoczyna się między 2 a 10 rokiem życia i może trwać wiele lat. Podczas tego etapu mogą wystąpić poprawy w używaniu rąk, czujności, umiejętnościach komunikacyjnych, zdolności chodzenia i drażliwości (mniej płaczu). Główne objawy stadium 3 to: napady padaczkowe, pogorszenie problemów z oddychaniem, rozwój arytmii serca (nieprawidłowy rytm serca) u niektórych dzieci, zgrzytanie zębami, trudności z przyrostem i utrzymaniem wagi42.
Dziecko wciąż może mieć problemy z umiejętnościami motorycznymi w tym czasie. Mogą zacząć mieć napady padaczkowe. Ale może też nastąpić poprawa czujności, komunikacji i zachowania43.
Stadium 4: Późna deterioracja motoryczna
To stadium zwykle rozpoczyna się po 10 roku życia i może trwać lata lub dekady. Charakteryzuje się zmniejszoną mobilnością, osłabieniem mięśni, przykurczami stawów i skoliozą. Rozumienie, komunikacja i umiejętności manualne generalnie pozostają stabilne lub ulegają niewielkiej poprawie, a napady padaczkowe mogą występować rzadziej44.
Ten etap rozpoczyna się zwykle w wieku około 10 lat i może trwać lata lub dekady. Podczas tego etapu problemy z oddychaniem, napady padaczkowe i nieprawidłowe ruchy rąk mogą stawać się mniej powszechne. Również umiejętności komunikacyjne i zrozumienie mogą pozostać stabilne lub nieznacznie się poprawić. Główne objawy podczas tego etapu to: zmniejszona mobilność, osłabienie mięśni i sztywność, oraz sztywność stawów, skolioza (nieprawidłowa krzywizna kręgosłupa), utrata zdolności chodzenia45.
Objawy tego stadium to: niezdolność do chodzenia, krzywizna kręgosłupa (skolioza), osłabienie mięśni, sztywne, sztywne mięśnie (wysoki tonus mięśniowy lub hipotonia), niekontrolowane skurcze mięśni (dystonia)46.
Subtelne wczesne objawy zespołu Retta
Rośnie liczba dowodów podważających koncepcję, że rozwój jest całkowicie normalny przed regresją w zespole Retta. Niemowlęta z tą chorobą wykazują subtelne deficyty w umiejętnościach motorycznych, takie jak niska różnorodność spontanicznych ruchów i gwałtowne ruchy, upośledzenia w drobnych ruchach twarzy, ramion i rąk oraz drżenia ramion. Słabe gesty komunikacyjne, niska reaktywność na wołanie i zmiany wokalizacji również zostały zauważone od pierwszych miesięcy życia47.
Ponadto zmiany fizjologiczne, w tym problemy ze snem, oddychaniem i wrażliwością na ból, wydają się być obecne przed pojawieniem się wyraźnych objawów. Te widoczne początkowe oznaki są połączone z mierzalnymi zmianami w mózgu we wczesnych stadiach rozwoju48.
Zjawisko to sugeruje, że pacjenci przeżywają regresję w głównych nabytych umiejętnościach, ale takie umiejętności są budowane na podstawowych procesach biologicznych, które są już zmienione wkrótce po urodzeniu lub nawet podczas rozwoju zarodka49.
Diagnostyka zespołu Retta
Diagnozowanie zespołu Retta wymaga starannej obserwacji wzrostu i rozwoju dziecka oraz odpowiedzi na pytania dotyczące historii medycznej i rodzinnej. Diagnoza jest zwykle rozważana, gdy zauważone zostaje spowolnienie wzrostu głowy lub utrata umiejętności czy kamieni milowych rozwojowych50.
Diagnoza klasycznego zespołu Retta obejmuje następujące podstawowe objawy, które mogą zacząć się pojawiać w dowolnym momencie od 6 do 18 miesiąca życia51:
- Częściowa lub całkowita utrata celowych umiejętności manualnych
- Częściowa lub całkowita utrata mowy
- Problemy z chodzeniem, takie jak trudności z chodzeniem lub niemożność chodzenia
- Powtarzające się bezcelowe ruchy rąk, takie jak wykręcanie, ściskanie, klaskanie lub stukanie, wkładanie rąk do ust lub ruchy mycia i pocierania
Diagnozowanie zespołu Retta (RTT) opiera się na obserwacji klinicznej objawów. Obejmuje to okres regresji rozwojowej, który zwykle pojawia się między 6 a 18 miesiącem życia, co kieruje klinicystów do dalszej oceny53.
Rokowanie i jakość życia
Chociaż nie ma lekarstwa na zespół Retta, leczenie objawowe i wsparcie mogą poprawić potencjał ruchu, komunikacji i uczestnictwa społecznego. Potrzeba leczenia i wsparcia nie kończy się, gdy dzieci stają się starsze – zwykle jest konieczna przez całe życie. Leczenie zespołu Retta wymaga podejścia zespołowego54.
Dzieci i dorośli z zespołem Retta potrzebują pomocy przy większości codziennych zadań, takich jak jedzenie, chodzenie i korzystanie z toalety. Ta stała opieka i zaburzenia snu mogą być wyczerpujące i stresujące dla rodzin i mogą wpływać na zdrowie i dobre samopoczucie członków rodziny55.
Zespół Retta jest chorobą, która postępuje powoli przez całe życie. Jednakże tempo, w jakim postępuje, znacznie różni się w zależności od dziecka. U niektórych dzieci z zespołem Retta może nastąpić poprawa objawów w wieku od 2 do 10 lat. W tym czasie dziecko może wykazywać zwiększone zainteresowanie otoczeniem oraz poprawę czujności, rozpiętości uwagi i umiejętności komunikacyjnych. Wiele dzieci z zespołem Retta pozostanie w tym stadium przez resztę życia i nie będzie miało dalszego pogorszenia umiejętności komunikacyjnych czy motorycznych56.
Chociaż wiadomo, że zespół Retta skraca długość życia, nie wiadomo zbyt wiele na temat konkretnych wskaźników oczekiwanej długości życia dla osób z zespołem Retta. Zazwyczaj zależy to od wieku, w którym po raz pierwszy pojawiają się objawy, i ich nasilenia. Średnio większość osób z tym schorzeniem przeżywa do czterdziestych lub pięćdziesiątych lat życia57.
Najważniejsze dla dzieci i dorosłych z zespołem Retta jest to, że ze wsparciem mogą żyć pełne, satysfakcjonujące życie. Postępy w badaniach przynoszą nadzieję na skuteczniejsze metody leczenia – w 2023 roku FDA zatwierdziła lek Daybue (trofinetide), który jest pierwszym zatwierdzonym lekiem specyficznie dla zespołu Retta58.
Życie dorosłych z zespołem Retta
Chociaż uznaje się, że wiele osób z zespołem Retta dożywa dorosłości, niewiele prac oceniało cechy kliniczne dojrzałych kobiet z tym zaburzeniem. Zaobserwowane polepszenie przeżywalności może wynikać z takich czynników, jak wcześniejsze rozpoznanie, lepsze zarządzanie problemami żywieniowymi, ulepszone terapie fizyczne, zajęciowe i komunikacyjne oraz lepsze podejście do związanych z tym problemów napadów padaczkowych, problemów żołądkowo-jelitowych i skoliozy59.
Chociaż zespół Retta jest znany z tego, że postępuje przez wiele etapów, badania pokazują, że niektóre cechy kliniczne poprawiają się w młodszych kohortach od pierwszej wizyty do ostatniej, takie jak komunikacja niewerbalna, zachowanie oraz cechy takie jak zgrzytanie zębami, wydzielanie śliny i wkładanie rąk do ust60.
Ogólnie rzecz biorąc, podczas gdy postępujące pogorszenie w niektórych cechach klinicznych jest oczekiwane w grupie <30 lat, wyniki te pokazują, że niektóre cechy kliniczne poprawiają się w grupie <30 lat, a w przeciwieństwie do wcześniejszych doniesień, starsze osoby z RTT nadal wykazują zmiany w cechach klinicznych z trwającym pogorszeniem wielu umiejętności funkcjonalnych, ale poprawą komunikacji niewerbalnej61.
Podsumowanie
Zespół Retta to złożone zaburzenie neurologiczne, które wpływa na rozwój dziecka, powodując utratę wcześniej nabytych umiejętności i postępujące problemy z funkcjami motorycznymi i komunikacyjnymi. Choroba ta przechodzi przez charakterystyczne stadia, począwszy od subtelnych zmian we wczesnym rozwoju (6-18 miesięcy), przez szybką regresję (1-4 lata), okres plateau (2-10 lat), aż po późną deteriorację motoryczną (po 10 roku życia).
Kluczowe objawy zespołu Retta to spowolniony wzrost, utrata celowych ruchów rąk, problemy z komunikacją, stereotypowe ruchy rąk, zaburzenia chodu i napady padaczkowe. Inne często spotykane objawy to problemy z oddychaniem, zaburzenia snu, skolioza i nieprawidłowości rytmu serca.
Mimo że nie ma obecnie lekarstwa na zespół Retta, wielodyscyplinarne podejście terapeutyczne może znacząco poprawić jakość życia pacjentów. Odpowiednie wsparcie medyczne i rehabilitacyjne pozwala wielu osobom z zespołem Retta dożyć wieku średniego, choć z różnym stopniem niepełnosprawności. Obiecujące badania nad nowymi metodami leczenia, w tym terapią genową, dają nadzieję na bardziej efektywne interwencje w przyszłości.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.