Zapalenie otrzewnej
Objawy
Zapalenie otrzewnej (peritonitis) to ostry stan zapalny błony otrzewnowej, charakteryzujący się silnym, rozlanym bólem brzucha nasilającym się przy ruchu, kaszlu i dotyku, często z towarzyszącą gorączką (do ≥38°C) i tachykardią (100-120 uderzeń/min). Objawy ogólnoustrojowe obejmują nudności, wymioty, odwodnienie, zmniejszone wydalanie moczu, a w ciężkich przypadkach zaburzenia świadomości i sepsę. W przebiegu choroby może wystąpić niedrożność porażenna jelit, manifestująca się brakiem oddawania stolca i gazów oraz osłabieniem perystaltyki. U pacjentów dializowanych otrzewnowo charakterystyczne są zmiany w płynie dializacyjnym, takie jak mętny płyn, obecność fibryny oraz objawy miejscowe w okolicy cewnika. Zapalenie otrzewnej przebiega w trzech stadiach: ostre zapalenie (faza reaktywna), ropień otrzewnowy oraz rozlane zapalenie otrzewnej (faza terminalna), z progresją objawów od łagodnych do ciężkich, włącznie z objawami wstrząsu i facies Hippocratica.
Objawy zapalenia otrzewnej
Zapalenie otrzewnej (peritonitis) to stan zapalny błony otrzewnowej wyścielającej jamę brzuszną i pokrywającej narządy wewnętrzne. Jest to poważny stan kliniczny, który bez szybkiego leczenia może zagrażać życiu pacjenta. Objawy zapalenia otrzewnej mogą być różnorodne i zależą od przyczyny, stopnia nasilenia oraz czasu trwania procesu zapalnego.12
Główne objawy zapalenia otrzewnej
Ból brzucha jest najbardziej charakterystycznym objawem zapalenia otrzewnej. Jest on zwykle nasilony, stały i rozlany po całej jamie brzusznej. Początkowo ból może być tępy i słabo zlokalizowany (otrzewna trzewna), następnie staje się ostry, silny i bardziej umiejscowiony (otrzewna ścienna). Charakterystyczną cechą jest nasilanie się bólu podczas ruchu, kaszlu lub dotyku.123
Tkliwość brzucha występuje niemal u wszystkich pacjentów z zapaleniem otrzewnej. Ucisk na brzuch wywołuje silny ból, a w przypadku uogólnionego zapalenia otrzewnej, nawet lekki dotyk może powodować ból (objaw Blumberga). Często w miejscu maksymalnego stanu zapalnego otrzewnej występuje punkt maksymalnej tkliwości.12
Wzdęcie i uczucie pełności w brzuchu często towarzyszy zapaleniu otrzewnej. Wynika to z gromadzenia się płynu w jamie otrzewnej i niedrożności porażennej jelit. Brzuch może wydawać się powiększony i napięty.12
Gorączka występuje u większości pacjentów z zapaleniem otrzewnej (nawet u 80% przypadków). Może jej towarzyszyć dreszcze, szczególnie w przypadku infekcji bakteryjnej.12
Dodatkowe objawy systemowe
W zapaleniu otrzewnej często występują objawy ogólnoustrojowe, które mogą obejmować:
- Nudności i wymioty – częste objawy, które mogą poprzedzać rozwinięcie się bólu brzucha12
- Tachykardia (przyspieszenie akcji serca) – wynikająca z uwolnienia mediatorów zapalnych, hipowolemii wewnątrznaczyniowej spowodowanej utratą płynów12
- Zmniejszone wydalanie moczu – spowodowane odwodnieniem i zmniejszoną perfuzją nerek12
- Pragnienie – związane z odwodnieniem12
- Utrata apetytu – zwykle występuje wcześnie w przebiegu choroby12
- Zmęczenie – ogólne osłabienie organizmu spowodowane stanem zapalnym12
- Zaburzenia świadomości i splątanie – mogą być objawem ciężkiego zapalenia otrzewnej z rozwijającą się sepsą12
Objawy związane z funkcją jelit
Zapalenie otrzewnej często wpływa na funkcję jelit, powodując następujące objawy:
- Brak możliwości oddawania stolca lub gazów – związany z niedrożnością porażenną jelit12
- Brak lub osłabienie perystaltyki jelit – przejawiający się zmniejszeniem lub brakiem dźwięków perystaltycznych przy osłuchiwaniu brzucha12
- Biegunka – może wystąpić, szczególnie w początkowych stadiach zapalenia otrzewnej12
- Zaparcie – jako wynik upośledzonej funkcji jelit1
Objawy specyficzne dla zapalenia otrzewnej w trakcie dializy otrzewnowej
U pacjentów poddawanych dializie otrzewnowej, zapalenie otrzewnej może objawiać się dodatkowymi symptomami:
- Mętny płyn dializacyjny – jest to najbardziej charakterystyczny i ważny objaw, który powinien być natychmiast zgłoszony12
- Białe kłaczki, pasma lub skupiska (fibryna) w płynie dializacyjnym12
- Nietypowy zapach płynu dializacyjnego1
- Zaczerwienienie, ból lub obrzęk w miejscu założenia cewnika dializacyjnego1
Progresja zapalenia otrzewnej
Zapalenie otrzewnej może przebiegać w różnych stadiach, a jego progresja zależy od czasu rozpoznania i wdrożenia leczenia. Choroba charakteryzuje się szybkim rozwojem i może szybko prowadzić do poważnych powikłań, jeśli nie zostanie odpowiednio leczona.12
Stadia zapalenia otrzewnej
Zapalenie otrzewnej można podzielić na trzy stadia w zależności od progresji i nasilenia choroby:1
- Ostre zapalenie otrzewnej (faza reaktywna):
- Charakteryzuje się nagłym początkiem objawów
- Ból brzucha, który nasila się podczas ruchu
- Wzrost temperatury ciała (do 38°C i powyżej)
- Osłabienie, drażliwość, pobudzenie
- Tachykardia (100-120 uderzeń/min)
- Przyspieszone oddychanie
- Nudności i wymioty (rzadziej)
- Ropień otrzewnowy:
- Rozwija się, gdy ostre zapalenie otrzewnej pozostaje nieleczone
- Charakteryzuje się gromadzeniem się ropy w jamie brzusznej, tworząc ropień
- Gorączka
- Dreszcze
- Zwiększony ból brzucha
- Rozlane zapalenie otrzewnej (faza terminalna):
- Rozwija się, gdy infekcja nadal się rozprzestrzenia
- Charakteryzuje się rozległym stanem zapalnym oraz uszkodzeniem otrzewnej i otaczających narządów
- Silny ból brzucha
- Gorączka
- Wymioty
- Objawy sepsy
- Zaburzenia świadomości
- Skóra często zmienia kolor na żółty
- Temperatura spada poniżej normy
- Pacjent często nie reaguje na bodźce zewnętrzne
Progresja objawów w czasie
Objawy zapalenia otrzewnej mogą postępować w następujący sposób:1
- Wczesna faza:
- Utrata apetytu i nudności
- Łagodny ból brzucha
- Ogólne złe samopoczucie
- Faza pośrednia:
- Tępy ból brzucha szybko przechodzi w stały, silny ból
- Ból nasila się podczas ruchu
- Objawy przypominające grypę
- Wzrost temperatury ciała
- Zaawansowana faza:
- Silny, rozlany ból brzucha
- Wzdęcie i tkliwość brzucha
- Trudności w oddawaniu moczu
- Niemożność oddawania stolca lub gazów
- Objawy odwodnienia
- Objawy wstrząsu (tachykardia, hipotensja)
- Facies Hippocratica (twarz Hipokratesa): niespokojny wyraz twarzy, pusty wzrok, zapadnięte oczy, zimne uszy i blada twarz – objaw terminalnej fazy zapalenia otrzewnej
Czynniki wpływające na progresję choroby
Progresja zapalenia otrzewnej może być uzależniona od kilku czynników:12
- Wiek pacjenta – osoby starsze mają zwykle gorsze rokowanie
- Stan układu odpornościowego – pacjenci z osłabionym układem odpornościowym są bardziej narażeni na szybką progresję choroby
- Czas od wystąpienia objawów do rozpoczęcia leczenia – opóźnienie w diagnozowaniu i leczeniu (powyżej 48 godzin) znacząco pogarsza rokowanie
- Choroba podstawowa – pacjenci z marskością wątroby i samoistnym bakteryjnym zapaleniem otrzewnej (SBP) mają zazwyczaj gorsze rokowanie
- Rodzaj zapalenia otrzewnej – rokowanie w wtórnym zapaleniu otrzewnej jest zwykle gorsze niż w pierwotnym zapaleniu otrzewnej
Powikłania i stany zagrażające życiu
Nieleczone zapalenie otrzewnej może prowadzić do szeregu poważnych powikłań:123
- Sepsa – infekcja może rozprzestrzenić się z otrzewnej do krwiobiegu, prowadząc do uogólnionej odpowiedzi zapalnej organizmu
- Wstrząs septyczny – może prowadzić do znacznego spadku ciśnienia krwi, niewydolności narządów i ostatecznie do śmierci
- Kumulacja płynu – w jamie otrzewnej, prowadząca do znacznego odwodnienia
- Niewydolność wielonarządowa – może dotyczyć nerek, wątroby, płuc i innych narządów
- Zespół ostrej niewydolności oddechowej (ARDS) – w wyniku rozszerzenia się procesu zapalnego
- Zaburzenia elektrolitowe – wynikające z sekwestracji płynów i elektrolitów
- Zaburzenia krzepnięcia – mogą prowadzić do krwawień i powikłań krwotocznych
Warto podkreślić, że zapalenie otrzewnej jest stanem zagrażającym życiu i wymaga natychmiastowej interwencji medycznej. Bez odpowiedniego leczenia śmiertelność w uogólnionym zapaleniu otrzewnej może sięgać nawet 60-70%, podczas gdy przy szybkiej i odpowiedniej terapii może być zmniejszona do około 10-40%, w zależności od przyczyny i ciężkości stanu.123
Spontaniczne bakteryjne zapalenie otrzewnej
Spontaniczne bakteryjne zapalenie otrzewnej (SBP) to specyficzna postać zapalenia otrzewnej, która występuje głównie u pacjentów z marskością wątroby i wodobrzuszem. Objawy SBP mogą być bardzo subtelne lub nawet nieobecne u około 30% pacjentów, co sprawia, że wczesne rozpoznanie jest trudne.123
Charakterystyczne objawy SBP to:12
- Gorączka i dreszcze
- Ból lub dyskomfort w jamie brzusznej
- Pogorszenie lub niewyjaśnione encefalopatia
- Biegunka
- Wodobrzusze, które nie poprawia się po lekach moczopędnych
- Pogorszenie lub nowa niewydolność nerek
- Niedrożność porażenna jelit
SBP może szybko postępować do wstrząsu, a następnie niewydolności wielonarządowej, jeśli nie zostanie wcześnie rozpoznane i leczone. Dlatego tak ważne jest zachowanie wysokiego wskaźnika podejrzenia u pacjentów z marskością wątroby i wodobrzuszem, szczególnie w przypadku nagłego pogorszenia stanu klinicznego.12
Diagnoza SBP opiera się na badaniu płynu puchlinowego, gdzie kluczowym wskaźnikiem jest liczba neutrofilów większa niż 250 komórek/mm³, nawet przy braku wzrostu bakterii w posiewie. Wyższy wskaźnik MELD (Model for End-stage Liver Disease) wiąże się z wyższym ryzykiem SBP.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.