Zapalenie otrzewnej
Leczenie
Zapalenie otrzewnej wymaga natychmiastowej, wielokierunkowej interwencji obejmującej wczesną kontrolę źródła zakażenia (chirurgiczną lub nieoperacyjną), systemową antybiotykoterapię oraz intensywną terapię wspomagającą, w tym resuscytację płynową i korekcję zaburzeń elektrolitowych. Antybiotykoterapia powinna być szerokospektralna, uwzględniać bakterie Gram-dodatnie, Gram-ujemne oraz beztlenowce, a jej dobór zależy od środowiska nabycia zakażenia (pozaszpitalne vs. szpitalne) oraz lokalnego profilu oporności. W niepowikłanym zapaleniu otrzewnej antybiotyki podaje się zwykle przez 5-7 dni, do ustąpienia objawów zakażenia. W przypadku wtórnego zapalenia otrzewnej konieczna jest chirurgiczna kontrola źródła zakażenia, a w ciężkich przypadkach stosuje się strategię „damage control” z etapowymi reoperacjami. Drenaż ropni przezskórny jest skuteczną alternatywą, gdy interwencja operacyjna nie jest wskazana.
Zapalenie otrzewnej – leczenie
Zapalenie otrzewnej (peritonitis) jest poważnym schorzeniem, które wymaga natychmiastowej interwencji medycznej. Leczenie tego stanu stanowi wielokierunkowe podejście, obejmujące terapię antybiotykową, interwencje chirurgiczne i leczenie wspomagające. Skuteczność leczenia zapalenia otrzewnej zależy od szybkości wdrożenia odpowiedniej terapii, prawidłowej identyfikacji przyczyny oraz stanu klinicznego pacjenta.12
Podstawowe zasady leczenia
Główne filary leczenia zapalenia otrzewnej obejmują:
- Wczesną kontrolę źródła infekcji (operacyjną lub nieoperacyjną)1
- Systemową antybiotykoterapię2
- Intensywną opiekę z hemodynamicznym, płucnym i nerkowym wsparciem2
- Wsparcie żywieniowe i metaboliczne2
- Terapię modulującą odpowiedź zapalną2
Leczenie zapalenia otrzewnej zawsze rozpoczyna się od resuscytacji płynowej, korekcji potencjalnych zaburzeń elektrolitowych i koagulologicznych oraz empirycznej szerokospektralnej, parenteralnej antybiotykoterapii.23
Leczenie farmakologiczne
Antybiotykoterapia stanowi podstawowy element leczenia zapalenia otrzewnej. Jej celem jest zapobieganie miejscowemu i hematogennemu rozprzestrzenianiu się infekcji oraz zmniejszenie późnych powikłań.24
Antybiotykoterapia empiryczna
Leczenie antybiotykami powinno być rozpoczęte jak najszybciej po postawieniu diagnozy zapalenia otrzewnej i pobraniu odpowiednich próbek mikrobiologicznych.56 Terapia empiryczna powinna być szerokospektralna i uwzględniać zarówno bakterie Gram-dodatnie, jak i Gram-ujemne, a także beztlenowce.7
Wybór antybiotyków w dużej mierze zależy od tego, czy infekcja została nabyta w środowisku pozaszpitalnym, czy szpitalnym (zakażenie wewnątrzszpitalne). Istotne znaczenie mają również lokalne dane dotyczące spektrum organizmów i ich wrażliwości na antybiotyki, koszty i skutki uboczne antybiotyków oraz choroby współistniejące (szczególnie zaburzenia czynności nerek i wątroby).7
W przypadku ciężkich zakażeń z cechami posocznicy ogólnoustrojowej, zaleca się strategię „uderz wcześnie i mocno” (rozpoczęcie terapii tak szybko, jak tylko zaistnieje podejrzenie infekcji, stosując antybiotyki o szerokim spektrum działania).7
Schematy antybiotykoterapii
Dostępnych jest kilka różnych schematów antybiotykoterapii w leczeniu zakażeń wewnątrzbrzusznych. Stosuje się zarówno monoterapię szerokospektralną, jak i terapię skojarzoną, chociaż nie wykazano wyższości jednej metody nad drugą.8
Zgodnie z zaleceniami International Society for Peritoneal Dialysis (ISPD), terapia antybiotykowa w przypadku zapalenia otrzewnej powinna być inicjowana jak najszybciej, drogą dootrzewnową lub systemową, po uzyskaniu odpowiednich próbek mikrobiologicznych. Do pokrycia bakterii Gram-dodatnich należy stosować cefalosporyny pierwszej generacji lub wankomycynę, natomiast cefalosporyny trzeciej generacji lub aminoglikozydy powinny być stosowane do pokrycia bakterii Gram-ujemnych.9
W leczeniu wtórnego zapalenia otrzewnej, systemowa antybiotykoterapia jest drugim filarem leczenia po kontroli źródła (np. usunięciu wyrostka, zamknięciu perforacji, resekcji zgorzelinowych jelit, drenażu ropnia).10
Czas trwania antybiotykoterapii
Optymalny czas trwania antybiotykoterapii musi być dostosowany indywidualnie i zależy od podstawowej patologii, ciężkości zakażenia, szybkości i skuteczności kontroli źródła oraz odpowiedzi pacjenta na leczenie.11
W niepowikłanym zapaleniu otrzewnej, w którym wcześnie uzyskano odpowiednią kontrolę źródła, w większości przypadków wystarczy 5-7 dni antybiotykoterapii.1213 Leczenie antybiotykami powinno być kontynuowane do czasu ustąpienia objawów zakażenia (np. gorączki, tachykardii, leukocytozy).14
W przypadkach, gdy objawy zakażenia utrzymują się, należy podejrzewać utrzymującą się infekcję lub obecność zakażenia szpitalnego i przeprowadzić odpowiednie badania.14
Kontrola źródła zakażenia
Wczesna kontrola źródła zakażenia jest niezbędna i może być osiągnięta metodami operacyjnymi i nieoperacyjnymi.15
Leczenie chirurgiczne
Leczenie chirurgiczne jest często niezbędne w celu usunięcia zakażonej tkanki, leczenia przyczyny zakażenia i zapobiegania rozprzestrzenianiu się infekcji.16 Operacja jest szczególnie ważna, jeśli zapalenie otrzewnej jest spowodowane pękniętym wyrostkiem robaczkowym, żołądkiem lub okrężnicą.16
W przypadku rozlanego zapalenia otrzewnej należy przeprowadzić zabieg operacyjny, nawet jeśli konieczne jest kontynuowanie środków stabilizujących stan fizjologiczny pacjenta w trakcie zabiegu.17
Podstawowe cele leczenia chirurgicznego obejmują:
- Eliminację przyczyny skażenia18
- Usunięcie tkanki martwiczej19
- Drenaż ropnej treści19
- Płukanie jamy otrzewnowej20
W przypadku ciężkiego zapalenia otrzewnej, pacjent może nie być w stanie tolerować pojedynczego, definitywnego zabiegu chirurgicznego. W takich przypadkach często stosuje się strategię „damage control”, czyli wykonanie ograniczonego, wstępnego zabiegu, a następnie planowych reoperacji po stabilizacji stanu pacjenta.20
Drenaż nieoperacyjny
Interwencje nieoperacyjne obejmują przezskórny drenaż ropni, a także przezskórne i endoskopowe umieszczanie stentów.21
Jeśli ropień jest dostępny do przezskórnego drenażu i jeśli patologia narządu trzewnego nie wymaga wyraźnie interwencji operacyjnej, przezskórny drenaż jest bezpiecznym i skutecznym początkowym podejściem terapeutycznym.21
Same antybiotyki rzadko są wystarczające do leczenia ropni wewnątrzbrzusznych i niezbędny jest odpowiedni drenaż ropnia (przezskórny drenaż cewnikiem pod kontrolą obrazowania lub drenaż chirurgiczny).22
Leczenie wspomagające
W przypadku ciężkiego zapalenia otrzewnej konieczne jest wdrożenie intensywnej terapii wspomagającej, obejmującej:
Resuscytacja płynowa
Leczenie zapalenia otrzewnej rozpoczyna się od resuscytacji objętościowej, korekcji potencjalnych zaburzeń elektrolitowych i koagulologicznych.23
Hipowolemię w przebiegu zapalenia otrzewnej może prowadzić do niewydolności narządowej. Dlatego, niezależnie od obecności wstrząsu septycznego, u wszystkich pacjentów z zapaleniem otrzewnej zalecana jest szybka resuscytacja płynowa w celu promowania stabilności fizjologicznej.24
Wsparcie żywieniowe
Zapotrzebowanie na składniki odżywcze wzrasta podczas sepsy, z zapotrzebowaniem kalorycznym 25-35 kcal/kg/d. Pacjenci z sepsą powinni otrzymywać wysokobiałkową dietę izokaloryczną.25
Wsparcie żywieniowe powinno być przewidywane, ponieważ wielu pacjentów z zapaleniem otrzewnej nie będzie jadło.26
Inne metody wspomagające
W zależności od objawów, leczenie podczas pobytu w szpitalu będzie prawdopodobnie obejmować:
Specyficzne rodzaje zapalenia otrzewnej
Podejście terapeutyczne różni się w zależności od rodzaju zapalenia otrzewnej.
Pierwotne (spontaniczne) zapalenie otrzewnej
Pierwotne zapalenie otrzewnej (SBP) dotyka około 1% wszystkich przypadków zapalenia otrzewnej. Występuje głównie u pacjentów z wodobrzuszem spowodowanym alkoholową marskością wątroby lub u pacjentów z obniżoną odpornością z innej przyczyny.28
W leczeniu SBP stosowano ceftriakson, cefotaksym, ceftazydym, ampicylinę/sulbaktam, ampicylinę + tobramycynę oraz amoksycylinę/kwas klawulanowy. Stosując te antybiotyki wraz z podawaniem albumin, osiągnięto kliniczne wskaźniki wyleczenia na poziomie około 80%.28
Oprócz antybiotyków, w leczeniu SBP zaleca się dożylne podawanie albumin. W randomizowanym, kontrolowanym badaniu z udziałem osób z marskością wątroby i SBP, stosowanie dożylnej albuminy (1,5 g/kg podawanej w ciągu 6 godzin od włączenia do badania i powtórzonej w dawce 1,0 g/kg w dniu 3) jako uzupełnienia do cefotaksymu zmniejszało śmiertelność wewnątrzszpitalną w porównaniu z samym cefotaksymem (29% vs 10%).29
Wtórne zapalenie otrzewnej
Wtórne zapalenie otrzewnej, z perforacją przewodu pokarmowego, jest zdecydowanie najczęstszym rodzajem zapalenia otrzewnej, stanowiącym około 80-90% przypadków. Zgodnie z definicją, konieczne jest przeprowadzenie chirurgicznej kontroli źródła (rehabilitacja źródła zakaźnego, na przykład appendektomia w przypadku perforowanego zapalenia wyrostka robaczkowego) lub leczenie interwencyjne.30
W przypadku nabytego w środowisku pozaszpitalnym wtórnego zapalenia otrzewnej zawsze występuje zakażenie mieszane. Spektrum patogenów pochodzi z flory przewodu pokarmowego i zależy od patogenezy oraz lokalizacji perforacji lub wycieku. Kluczowymi patogenami są Escherichia coli, Bacteroides fragilis, Enterokokki i Candida spp.31
W leczeniu antybiotykowym zlokalizowanego ostrego zapalenia otrzewnej można stosować cefuroksym, cefotaksym, ceftriakson lub ciprofloksacynę, w połączeniu z metronidazolem, a także ampicylinę/sulbaktam lub amoksycylinę/kwas klawulanowy.31
W leczeniu rozlanego zapalenia otrzewnej, które utrzymuje się przez ponad 24 godziny, należy stosować substancje lub kombinacje o szerokim spektrum działania. W leczeniu empirycznym można stosować piperacylinę/tazobaktam, moksyfloksacynę, tigecyklinę lub ertapenem.31
Trzeciorzędowe zapalenie otrzewnej
W trzeciorzędowym zapaleniu otrzewnej, zakażenie jamy brzusznej utrzymuje się bez ogniska, które można usunąć chirurgicznie, po wcześniejszym zakończeniu rehabilitacji źródła zakaźnego wtórnego zapalenia otrzewnej.32
W leczeniu antybiotykowym dostępne są: tigecyklina (ewentualnie w połączeniu z substancją aktywną wobec Pseudomonas) oraz imipenem/cilastatin, meropenem, ceftolozan/tazobaktam z metronidazolem lub ceftazydym/awibaktam z metronidazolem.32
Trzeciorzędowe zapalenie otrzewnej jest często przypisywane obecności bakterii opornych na antybiotyki, które nie reagują na antybiotyki pierwszego rzutu. Pacjenci z trzeciorzędowym zapaleniem otrzewnej mogą być leczeni silniej działającymi antybiotykami i mogą musieć przejść ponowną laparoskopię (drugi zabieg laparoskopowy) w celu zidentyfikowania pierwotnej przyczyny zakażenia.33
Zapalenie otrzewnej związane z dializą otrzewnową
Zapalenie otrzewnej jest częstym powikłaniem dializy otrzewnowej (PD) i pozostaje głównym powodem, dla którego pacjenci przechodzą z dializy otrzewnowej na hemodializę.34
Leczenie antybiotykami
Zapalenie otrzewnej CAPD jest zwykle spowodowane skażeniem systemu rurek lub cewnika. Niepowikłane przypadki można leczyć miejscowo, dodając substancje przeciwdrobnoustrojowe do płynu dializacyjnego. W przypadku rzadszych ciężkich postaci konieczne staje się również leczenie parenteralne. Do empirycznego leczenia zalecany jest cefotaksym, cefuroksym lub ceftriakson (w monoterapii lub w połączeniu z ciprofloksacyną).35
Zgodnie z najnowszymi wytycznymi dotyczącymi leczenia zapalenia otrzewnej związanego z dializą otrzewnową (PD), większość przypadków zapalenia otrzewnej powinna być leczona przez 3 tygodnie, z wyjątkiem tych spowodowanych przez koagulazo-ujemne gatunki gronkowców lub paciorkowce.36
Najnowsze wytyczne podkreślają unikalne cechy zapalenia otrzewnej wywołanego przez Enterococcus spp. Zasadniczo, enterokokowe zapalenie otrzewnej należy leczyć dootrzewnową wankomycyną przez 3 tygodnie, a w ciężkich przypadkach należy dodać dootrzewnowy aminoglikozyd.36
Wskazania do usunięcia cewnika
Najnowsze wytyczne podają jasne wskazania do usunięcia cewnika: oporne na leczenie zapalenie otrzewnej, nawracające zapalenie otrzewnej, oporne na leczenie zakażenie ujścia i tunelu cewnika oraz grzybicze zapalenie otrzewnej. Usunięcie cewnika można również rozważyć w przypadku powtarzającego się zapalenia otrzewnej, mykobakteryjnego zapalenia otrzewnej oraz zapalenia otrzewnej spowodowanego przez wiele organizmów jelitowych.37
Jeśli zapalenie otrzewnej utrzymuje się lub nawraca, konieczne może być całkowite zaprzestanie dializy otrzewnowej i przejście na inny rodzaj dializy.38
Monitorowanie i ocena odpowiedzi na leczenie
Z powodu zwiększającej się liczby niepowodzeń początkowej antybiotykoterapii, zaleca się kontrolną analizę płynu otrzewnowego 48 godzin po rozpoczęciu antybiotykoterapii.39
Jeśli liczba neutrofili w płynie otrzewnowym nie zmniejszyła się o co najmniej 25% po dwóch dniach antybiotykoterapii, wówczas konieczne jest rozszerzenie spektrum antybiotyków, aby objąć oporne organizmy, a także należy rozważyć wtórne bakteryjne zapalenie otrzewnej.39
Podsumowanie leczenia zapalenia otrzewnej
Leczenie zapalenia otrzewnej jest wielokierunkowe i wymaga podejścia wielodyscyplinarnego, obejmującego specjalistów z różnych dziedzin medycyny. Kluczowe elementy leczenia to:
- Szybkie wdrożenie szerokospektralnej antybiotykoterapii40
- Kontrola źródła zakażenia poprzez interwencję chirurgiczną lub drenaż41
- Intensywna terapia wspomagająca z odpowiednią resuscytacją płynową42
- Wsparcie żywieniowe43
- Monitorowanie odpowiedzi na leczenie44
Szybkie i odpowiednie leczenie zapalenia otrzewnej jest kluczowe dla zmniejszenia śmiertelności i poprawy wyników leczenia. Z początkiem XX wieku śmiertelność z powodu zapalenia otrzewnej wynosiła prawie 90%. Dzięki wprowadzeniu podstawowych zasad chirurgii w infekcjach wewnątrzbrzusznych, stosowaniu antybiotyków oraz lepszemu zrozumieniu fizjologii i monitorowaniu układów krążenia i oddechowego, śmiertelność udało się zmniejszyć do około 30%.45
Dalsze postępy w zrozumieniu roli „damage control”, zapobieganiu zespołowi przedziału brzusznego oraz lepszych alternatywach antybiotykowych o szerokim spektrum działania przyczyniły się do zmniejszenia śmiertelności poniżej 20%.46
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.