Zakażenie clostridioides difficile
Epidemiologia
Zakażenie Clostridioides difficile (CDI) stanowi istotne wyzwanie zdrowia publicznego, z roczną częstością występowania w USA na poziomie 116,1/100 000 osób i 3,48/10 000 pacjento-dni w Europie. CDI jest główną przyczyną biegunek poantybiotykowych oraz zakażeń związanych z opieką zdrowotną, powodując około 500 000 zakażeń i 29 000 zgonów miesięcznie w USA. Epidemiologia uległa zmianie – spada częstość zakażeń szpitalnych (HA-CDI: 57,9/100 000), natomiast wzrasta liczba zakażeń nabytych w społeczności (CA-CDI: 63,3/100 000). Dominujące szczepy uległy zmianie, z malejącą rolą rybotypu 027 i wzrostem rybotypów 106, 002 i 014/020. Główne czynniki ryzyka to ekspozycja na środowisko opieki zdrowotnej, wiek ≥65 lat oraz stosowanie antybiotyków, zwłaszcza karbapenemów, klindamycyny, fluorochinolonów, piperacyliny z tazobaktamem i cefalosporyn III/IV generacji. Nawroty występują u około 25% pacjentów po pierwszym epizodzie, z ryzykiem wzrastającym do ponad 60% po trzech epizodach, co generuje dodatkowe obciążenie kliniczne i ekonomiczne.
Epidemiologia zakażenia Clostridioides difficile
Zakażenie Clostridioides difficile (ang. Clostridioides difficile infection, CDI) stanowi poważne wyzwanie dla zdrowia publicznego na całym świecie. W ostatnich dekadach obserwuje się znaczące zmiany w epidemiologii tego zakażenia, zarówno pod względem częstości występowania, jak i ciężkości przebiegu. Bakteria Clostridioides difficile jest główną przyczyną biegunki związanej z antybiotykoterapią oraz jednym z najczęstszych patogenów powodujących zakażenia związane z opieką zdrowotną.12
Skala problemu na świecie
Według danych Centrum Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) w Stanach Zjednoczonych C. difficile powoduje około 500 000 zakażeń rocznie, prowadząc do około 29 000 zgonów w ciągu miesiąca od rozpoznania.12 Bezpośrednio z zakażeniem C. difficile wiąże się około 15 000 z tych zgonów. Ponadto około 83 000 pacjentów doświadcza przynajmniej jednego nawrotu zakażenia, a 29 000 z nich umiera w ciągu 30 dni od początkowego rozpoznania.3
W 2022 roku w Stanach Zjednoczonych wskaźnik zachorowalności na CDI wynosił 116,1 przypadków na 100 000 osób.1 Natomiast w Europie, według badania przeprowadzonego w 2022 roku obejmującego 559 szpitali, średnia częstość występowania CDI wynosiła 3,48 przypadku na 10 000 pacjento-dni.1 Dane te różnią się znacząco w zależności od kraju i regionu.
Należy podkreślić, że zakażenia C. difficile stanowią znaczne obciążenie ekonomiczne dla systemów opieki zdrowotnej. W Stanach Zjednoczonych bezpośrednie koszty leczenia CDI w szpitalach szacowane były na 4,8 miliarda dolarów w 2008 roku, jednak rzeczywiste koszty są prawdopodobnie wyższe, gdy uwzględni się koszty pośrednie związane z zarządzaniem CDI.1
Trendy epidemiologiczne
Epidemiologia zakażeń C. difficile uległa znaczącym zmianom od początku XXI wieku. Obserwuje się wyraźny wzrost zachorowalności i ciężkości przebiegu zakażeń, szczególnie u osób starszych.1 Początkowo CDI było głównie problemem związanym z opieką szpitalną, jednak obecnie zakażenia pojawiają się również w środowisku pozaszpitalnym, u osób wcześniej uważanych za grupę niskiego ryzyka.2
Dane z Ameryki Północnej i Europy sugerują, że około 20-27% wszystkich przypadków CDI jest związanych ze środowiskiem pozaszpitalnym, z częstością występowania 20-30 na 100 000 populacji.1 Według CDC, w ostatnich latach obserwuje się spadek częstości występowania zakażeń związanych z opieką zdrowotną (HA-CDI), podczas gdy zakażenia nabyte w społeczności (CA-CDI) wykazują tendencję wzrostową, niemal podwajając się w ciągu ostatniej dekady.1
CDC raportuje, że wskaźnik zachorowalności na HA-CDI (definiowane jako zakażenia z początkiem w placówce opieki zdrowotnej lub związane z niedawnym przyjęciem do placówki opieki zdrowotnej) wynosi 57,9 przypadków na 100 000 osób, co stanowi znaczny spadek w ostatnich latach. Z kolei CA-CDI wykazuje tendencję wzrostową, osiągając częstość 63,3 przypadków na 100 000 osób.2
Interesującym zjawiskiem jest zmiana dominujących szczepów C. difficile. W latach 2003-2006 zaobserwowano pojawienie się wysoce wirulentnego szczepu rybotypu 027 (BI/NAP1/027), który został powiązany z dużymi ogniskami epidemicznymi oraz zwiększoną częstością występowania i ciężkością przebiegu CDI.1 Obecnie, przypadki wywołane przez rybotyp 027 znacznie spadły w USA, Kanadzie i Europie. W USA w 2017 roku częstość występowania szczepu 027/BI/NAP1 wynosiła 15% w przypadku HA-CDI i 6% w przypadku CA-CDI. Obecnie nie jest to już dominujący szczep w USA, gdzie wzrosła częstość występowania rybotypów 106, 002 i 014/020.1
Czynniki ryzyka i grupy wysokiego ryzyka
Zidentyfikowano szereg czynników zwiększających ryzyko zakażenia C. difficile. Główne czynniki ryzyka obejmują:1
- Ekspozycję na środowisko opieki zdrowotnej
- Podeszły wiek (65 lat lub więcej)
- Ekspozycję na antybiotyki
Stosowanie antybiotyków jest najważniejszym modyfikowalnym czynnikiem ryzyka zarówno dla pierwotnego, jak i nawrotowego CDI. Chociaż większość antybiotyków może zaburzać prawidłową florę jelitową, tym samym tworząc środowisko sprzyjające rozwojowi i kolonizacji C. difficile, najwyższe ryzyko zakażenia stwarzają karbapenemy, klindamycyna, fluorochinolony, piperacylina z tazobaktamem oraz cefalosporyny trzeciej i czwartej generacji.2
Pacjenci są najbardziej narażeni na CDI podczas antybiotykoterapii i w ciągu pierwszego miesiąca po jej zakończeniu, a ryzyko utrzymuje się przez 3 miesiące po zakończeniu leczenia.3 Inne czynniki ryzyka CDI obejmują:12
- Immunosupresję
- Hospitalizację lub pobyt w placówce opieki długoterminowej
- Choroby zapalne jelit
- Stosowanie leków zmniejszających wydzielanie kwasu żołądkowego (inhibitory pompy protonowej, antagoniści H2)
- Zabiegi chirurgiczne przewodu pokarmowego
- Wcześniejsze epizody CDI
Badania wskazują, że stosowanie leków zmniejszających wydzielanie kwasu żołądkowego (inhibitorów pompy protonowej i antagonistów receptora H2) może być jednym z najczęściej występujących czynników ryzyka CDI, co potwierdzono w licznych badaniach.1
Nawroty zakażenia C. difficile
Nawrotowe zakażenia C. difficile (rCDI) stanowią poważne wyzwanie kliniczne. Około 25% pacjentów z pierwszym epizodem CDI doświadczy nawrotu zakażenia.1 Ryzyko nawrotu wzrasta wraz z liczbą epizodów CDI – do 45% pacjentów doświadcza nawrotu po drugim epizodzie i ponad 60% po trzech lub więcej epizodach.2
Dane wskazują, że w USA nawroty odpowiadają za dodatkowe 75 000 do 175 000 przypadków CDI rocznie.1 Według najnowszych szacunków, wskaźnik nawrotów w USA wynosi około 31 300 i 38 500 przypadków odpowiednio dla CA-CDI i HA-CDI w 2017 roku.1
W Europie wskaźniki nawrotów CDI wahają się od 3,7% do 64,0% dla HA-CDI oraz od 3,1% do 28,0% dla CA-CDI. We wszystkich przypadkach wskaźnik nawrotów jest niższy w zakażeniach nabytych w społeczności niż w zakażeniach związanych z opieką zdrowotną.1
Systemy nadzoru nad zakażeniami C. difficile
W odpowiedzi na rosnące zagrożenie związane z zakażeniami C. difficile, wiele krajów wdrożyło systemy nadzoru epidemiologicznego w celu monitorowania częstości występowania i trendów w zakresie tych zakażeń.1
Systemy nadzoru w Stanach Zjednoczonych
W Stanach Zjednoczonych CDC uruchomiło aktywny, populacyjny nadzór nad CDI w ramach programu Emerging Infections Program (EIP).1 Program ten identyfikuje i monitoruje:2
- Częstość występowania i obciążenie CDI w społecznościach i placówkach opieki zdrowotnej
- Trendy w zakresie choroby w czasie, w tym zmiany w częstości występowania szczepów
Dane te są zbierane przez przeszkolonych specjalistów prowadzących aktywny nadzór populacyjny i laboratoryjny w 10 ośrodkach EIP.3 Pracownicy EIP identyfikują przypadki na podstawie raportów o pozytywnych wynikach badań na obecność toksyny C. difficile lub badań amplifikacji kwasu nukleinowego C. difficile z laboratoriów klinicznych, referencyjnych i komercyjnych obsługujących mieszkańców obszarów objętych nadzorem.1
Część przypadków podlega kompleksowemu przeglądowi dokumentacji medycznej w celu uzyskania informacji klinicznych i istotnych czynników ryzyka. Pracownicy EIP zbierają również próbki kału od wybranych pacjentów z przypadkami CDI, dla których wypełniono formularze raportów przypadków.2
Systemy nadzoru w Europie
Od 1 stycznia 2016 r. Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) koordynuje nadzór nad zakażeniami C. difficile w szpitalach świadczących opiekę w stanach ostrych w krajach UE/EOG. Protokół nadzoru ECDC zapewnia standaryzowane narzędzie do pomiaru i monitorowania wskaźników zachorowań na CDI, z trzema opcjami nadzoru: minimalną, podstawową i rozszerzoną, przy czym ta ostatnia łączy oparte na przypadkach dane epidemiologiczne i mikrobiologiczne.1
W latach 2016-2017 24 kraje/administracje UE/EOG zgłosiły dane dotyczące CDI do ECDC, z czego 23 kraje miały dane odpowiednie do analizy. Dane dotyczące CDI w 2017 r. pochodziły z 21% szpitali świadczących opiekę w stanach ostrych w uczestniczących krajach/administracjach i 10% wszystkich szpitali świadczących opiekę w stanach ostrych w UE/EOG.2
W latach 2016-2017 surowa gęstość częstości występowania CDI wynosiła 3,48 przypadku na 10 000 pacjento-dni. W tym okresie 23 052/37 857 (60,9%) przypadków stanowiły HA-CDI, a 2 439/37 857 (6,4%) przypadków CDI zostało zgłoszonych jako nawroty. Ponadto 12 366/37 857 (32,7%) przypadków CDI było związanych ze społecznością (CA CDI) lub miało nieznane powiązanie (UA CDI).1
ECDC zaleca ciągły nadzór nad częstością występowania CDI przez okres 12 miesięcy. Jeżeli nie jest to możliwe, ECDC zaleca minimalny okres nadzoru wynoszący trzy miesiące.2
Standardyzacja nadzoru epidemiologicznego
Aby zwiększyć porównywalność danych między różnymi placówkami opieki zdrowotnej, opracowano standardowe definicje przypadków do nadzoru nad:1
- CDI z początkiem w placówce opieki zdrowotnej (HO-CDI)
- CDI z początkiem w społeczności, ale związanym z placówką opieki zdrowotnej (CO-HCFA CDI)
- CDI związanym ze społecznością (CA-CDI)
Zaleca się, aby wskaźnik HO-CDI był wyrażany jako liczba przypadków na 10 000 pacjento-dni, a wskaźnik częstości występowania CO-HCFA jako liczba przypadków na 1 000 przyjęć pacjentów.1
Strategia nadzoru powinna obejmować stratyfikację danych według lokalizacji pacjentów, aby ukierunkować środki kontrolne, gdy częstość występowania CDI przekracza krajowe i/lub lokalne cele redukcji lub gdy zauważono ognisko epidemiczne.2
Znaczenie nowoczesnych technologii w nadzorze
Nowoczesne technologie, takie jak sekwencjonowanie całego genomu i analiza wielolokusowych powtórzeń tandemowych o zmiennej liczbie, pomagają śledzić przenoszenie C. difficile między placówkami opieki zdrowotnej, krajami i kontynentami, oferując możliwość odkrycia wcześniej niedocenianych źródeł zakażenia.1
Jednak porównanie epidemiologii CDI, szczególnie między krajami, jest trudne ze względu na szeroki zakres podejść do pobierania próbek i testowania.1 Zaleca się wieloetapowe algorytmy diagnostyczne w celu poprawy czułości i swoistości testów.2
Transmisja i drogi szerzenia się zakażenia
C. difficile jest wszechobecne i może kolonizować jelita do 3-5% zdrowych osób bez powodowania zakażeń. Chociaż transmisja C. difficile odbywa się głównie drogą fekalno-oralną, może ona również wynikać z różnych innych źródeł środowiskowych, takich jak gleba.1
Transmisja w środowisku opieki zdrowotnej
Bakteria jest częściej przenoszona za pośrednictwem zanieczyszczonych powierzchni w szpitalach, często w postaci przetrwalników. Zanieczyszczone powierzchnie i sprzęt medyczny w placówkach opieki zdrowotnej mogą stać się rezerwuarami przetrwalników C. difficile, potencjalnie przenosząc się na pacjentów, jeśli nie są egzekwowane odpowiednie praktyki zapobiegania i kontroli zakażeń, w tym odpowiednie protokoły czyszczenia.2
Środowisko opieki zdrowotnej stwarza sprzyjające warunki do transmisji C. difficile ze względu na trudności w eliminacji przetrwalników oraz powszechne stosowanie środków przeciwdrobnoustrojowych, które sprzyja rozwojowi zakażeń C. difficile.3
Bezobjawowe nosicielstwo a transmisja
Bezobjawowi nosiciele C. difficile, definiowani jako osoby, które noszą organizm C. difficile bez objawów klinicznych wskazujących na zakażenie, mogą być niedocenianymi rezerwuarami C. difficile w placówkach opieki zdrowotnej. Bezobjawowi nosiciele są częstsi w szpitalu niż pacjenci z objawami: wykazano, że nawet 29% pacjentów w stanie ostrym w placówkach opieki ostrodyżurowej bezobjawowo przenosi C. difficile.1
Ryzyko transmisji od niezidentyfikowanych, bezobjawowych nosicieli może być również wyższe niż od pacjentów z objawami, ponieważ nosiciele mogą wydalać przetrwalniki do środowiska, ale zwykle nie są objęci takimi samymi środkami ostrożności i ich pokoje mogą nie być poddawane takim samym procedurom czyszczenia jak u pacjentów z CDI.2
Potencjalne źródła ekspozycji w społeczności
Potencjalne źródła ekspozycji w społeczności można ogólnie podzielić na:1
- Spożycie (połknięcie przetrwalników z zanieczyszczonego produktu spożywczego)
- Kontakt osoby z osobą (przeniesienie z innej zakażonej lub skolonizowanej osoby)
- Kontakt zwierzęcia z osobą (przeniesienie z zakażonego lub skolonizowanego zwierzęcia domowego lub dzikiego)
- Kontakt środowiska z osobą (połknięcie przetrwalników po ekspozycji na zanieczyszczone źródło środowiskowe)
Znaczenie znalezienia niskich bezwzględnych liczby C. difficile w próbkach środowiskowych jest niejasne, podczas gdy dawka zakaźna pozostaje nieznana; wykrycie w dowolnej liczbie źródeł może mieć lub nie mieć znaczenia dla zdrowia publicznego.2
Istnieje potencjał dla C. difficile do działania jako patogen przenoszony drogą pokarmową, co badało wielu autorów. Jednak obecnie nie ma wystarczających dowodów epidemiologicznych łączących spożycie zanieczyszczonej żywności ze wzrostem CA-CDI.1
Wnioski i przyszłe wyzwania
Epidemiologia zakażeń C. difficile podlega ciągłym zmianom. Mimo że w ostatnich latach obserwuje się spadek częstości występowania HA-CDI w wielu krajach rozwiniętych, CA-CDI staje się coraz większym problemem. Nawroty zakażenia stanowią szczególne wyzwanie kliniczne i są związane ze znacznym obciążeniem dla systemów opieki zdrowotnej.1
Skuteczne strategie kontroli i zapobiegania CDI powinny obejmować:1
- Środki zapobiegania zakażeniom (np. higiena rąk, środki izolacji, środki ostrożności dotyczące kontaktu oraz odpowiednie czyszczenie i dezynfekcja środowiska)
- Wdrażanie programów zarządzania antybiotykami, które ograniczają stosowanie antybiotyków wysokiego ryzyka i koncentrują się na minimalizowaniu stosowania i czasu trwania niepotrzebnych środków przeciwdrobnoustrojowych
Wyzwaniem pozostaje standaryzacja metod nadzoru i diagnostyki CDI na poziomie międzynarodowym, co pozwoliłoby na bardziej wiarygodne porównania epidemiologiczne między różnymi regionami i krajami.1
Zrozumienie dynamiki transmisji C. difficile, w tym roli bezobjawowych nosicieli, jest kluczowe dla opracowania skutecznych strategii zapobiegania. Badania wskazują, że obecne praktyki zapobiegania zakażeniom mogą być skuteczne w zapobieganiu szpitalnemu przenoszeniu C. difficile, a dalsze zmniejszenie zakażeń C. difficile w szpitalach będzie wymagać interwencji ukierunkowanych na przejście od bezobjawowego nosicielstwa do zakażenia.1
W kontekście rosnącego obciążenia CA-CDI, istnieje potrzeba lepszego zrozumienia, w jaki sposób czynniki społeczno-ekonomiczne mogą wpływać na ryzyko CA-CDI, aby poprawić nie tylko ogólne zrozumienie epidemiologii CDI, ale także opracować potencjalne interwencje, które mogłyby być wdrożone na poziomie społeczności.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.