Zaburzenie neurologiczne czynnościowe / zaburzenie konwersyjne
Objawy
Zaburzenie neurologiczne czynnościowe (FND) to neuropsychiatryczne schorzenie charakteryzujące się objawami neurologicznymi, które nie mają podłoża organicznego, lecz znacząco wpływają na funkcje ruchowe, czuciowe i poznawcze pacjenta. FND obejmuje m.in. osłabienie lub paraliż kończyn, zaburzenia chodu, drżenia, dystonię, napady czynnościowe (PNES), a także zaburzenia poznawcze i mowy. Zachorowalność wynosi około 12/100 000 osób rocznie, a FND stanowi 5-10% nowych konsultacji neurologicznych. Objawy są zmienne, często nasilają się pod wpływem uwagi i stresu, a ich przebieg może być ostry (<6 miesięcy) lub przewlekły (>6 miesięcy). Kobiety chorują trzy razy częściej niż mężczyźni, a szczyt zachorowań przypada na trzecią i czwartą dekadę życia.
Definicja Zaburzenia neurologicznego czynnościowego / zaburzenia konwersyjnego
Zaburzenie neurologiczne czynnościowe (FND, ang. Functional Neurological Disorder), wcześniej znane jako zaburzenie konwersyjne, to zaburzenie psychiatryczne charakteryzujące się objawami neurologicznymi, które wpływają na funkcje czuciowe lub ruchowe, ale nie można ich wytłumaczyć znanymi chorobami neurologicznymi ani innymi schorzeniami medycznymi.12 Mimo braku podłoża organicznego, objawy te są rzeczywiste i znacząco wpływają na zdolność pacjenta do funkcjonowania.3 Ważne jest, aby podkreślić, że FND jest prawdziwym zaburzeniem neuropsychiatrycznym – pacjenci nie symulują objawów, ani nie są one wynikiem świadomego działania.45
Zaburzenie neurologiczne czynnościowe jest problemem dotyczącym głównie funkcji mózgu. W FND normalne ścieżki, których mózg używa do poruszania się, odczuwania, mówienia, chodzenia i/lub myślenia, zostają zakłócone.6 Powoduje to objawy, takie jak paraliż (niemożność poruszania częścią ciała), epizody przypominające napady padaczkowe, dodatkowe ruchy, takie jak drżenie lub szarpnięcia, problemy z pamięcią i inne.7
Epidemiologia FND
Zaburzenie neurologiczne czynnościowe jest stosunkowo powszechne, szczególnie w kontekście klinicznym, stanowi drugą najczęstszą przyczynę wizyt u neurologa po bólach głowy.89 Szacuje się, że FND obejmuje co najmniej 5-10% nowych konsultacji neurologicznych.10 Zachorowalność na FND szacuje się zachowawczo na 12 przypadków na 100 000 osób rocznie.11
Częstość występowania indywidualnych, trwałych objawów konwersyjnych w populacji ogólnej szacuje się na 2-5 przypadków na 100 000 osób rocznie.1213 Zaburzenie może wystąpić w każdym wieku, jednak szczyt zachorowań przypada na przedział od późnego dzieciństwa do wczesnej dorosłości.1415 Napady niepadaczkowe mają tendencję do najczęstszego występowania w trzeciej dekadzie życia, a objawy motoryczne osiągają szczyt zachorowań w czwartej dekadzie życia.1617
FND częściej występuje u kobiet (stosunek kobiet do mężczyzn wynosi około 3:1), choć może dotknąć osoby każdej płci.1819
Objawy Zaburzenia neurologicznego czynnościowego / zaburzenia konwersyjnego
Objawy FND są zróżnicowane i mogą dotyczyć różnych funkcji neurologicznych. Mogą one obejmować zaburzenia motoryczne, czuciowe, poznawcze oraz napady podobne do padaczkowych. Nasilenie objawów może być różne – od łagodnych do poważnych, utrudniających codzienne funkcjonowanie.2021
Objawy ruchowe
Objawy ruchowe (motoryczne) są jednymi z najczęściej występujących w FND i obejmują:
- Osłabienie lub paraliż kończyn2223
- Zaburzenia chodu i problemy z równowagą2425
- Drżenia, skurcze i mimowolne ruchy2627
- Dystonia (nieprawidłowe napięcie mięśniowe)2829
- Mimowolne szarpnięcia lub tiki30
Słabość ruchowa jest jednym z najczęstszych objawów motorycznych FND i zwykle objawia się osłabieniem jednej lub kilku kończyn, a nawet całego ciała. Charakterystyczne dla FND jest to, że osłabienie jest zazwyczaj niespójne i zmienne, z fluktuacjami w nasileniu i rozkładzie w czasie.31
Objawy czuciowe
Objawy czuciowe w FND obejmują szeroki zakres zaburzeń, takich jak:
- Drętwienie lub utrata czucia dotyku3233
- Parestezje (mrowienie, pieczenie)34
- Problemy ze wzrokiem (podwójne widzenie, ślepota)3536
- Problemy ze słuchem lub głuchotą3738
- Zaburzenia smaku i węchu39
Pacjenci z FND mogą doświadczać uczucia, że kończyna nie jest częścią ich ciała, lub mieć wrażenie obecności „obcego” obiektu w gardle (uczucie „kuli w gardle”).4041
Napady niepadaczkowe
Napady czynnościowe (nazywane również napadami dysocjacyjnymi lub psychogennymi napadami niepadaczkowymi – PNES) są jednym z głównych typów FND. Napady te mogą przypominać napady padaczkowe, ale nie są spowodowane nieprawidłową aktywnością elektryczną w mózgu.4243
Charakterystyczne cechy napadów czynnościowych obejmują:
- Zamknięcie oczu podczas epizodu44
- Ruchy głowy na boki45
- Ruchy miednicy46
- Przedłużające się ataki47
- Hiperwentylacja48
- Drżenie całego ciała (z zachowaniem świadomości)49
W przeciwieństwie do napadów padaczkowych, w napadach czynnościowych rzadko występuje przygryzienie języka, poważne siniaki spowodowane upadkiem czy nietrzymanie moczu.50
Objawy poznawcze
Zaburzenia funkcji poznawczych w FND mogą obejmować:
Objawy poznawcze FND mogą czasami być mylone z objawami demencji.57
Objawy mowy i połykania
Czynnościowe zaburzenia mowy i połykania mogą obejmować:
- Problemy z artykulacją, mowa bełkotliwa5859
- Utrata głosu (afonia)6061
- Jąkanie6263
- Trudności z połykaniem (dysfagia)6465
Inne objawy
Inne objawy, które mogą występować w FND, to:
- Zmęczenie i skrajne spowolnienie6667
- Ból (w tym przewlekła migrena)6869
- Zawroty głowy i zaburzenia równowagi7071
- Epizody nieresponsywności (omdlenia)7273
- Czynnościowe ataki upadków (nagłe upadki na ziemię bez utraty świadomości)74
Przebieg i progresja FND
Początek objawów
Objawy FND często pojawiają się nagle, czasami po stresującym wydarzeniu lub urazie fizycznym czy emocjonalnym.7576 Jednak w wielu przypadkach nie udaje się zidentyfikować konkretnego czynnika wyzwalającego.77
U około 37% osób z FND przed wystąpieniem objawów miał miejsce uraz fizyczny.78 Początek objawów może również nastąpić po zmianach lub zakłóceniach w funkcjonowaniu mózgu na poziomie strukturalnym, komórkowym lub metabolicznym.79
Charakter objawów
Objawy FND mają charakterystyczne cechy:
- Są niespójne i często zmieniają się podczas badania80
- Mogą ulegać zmniejszeniu, gdy pacjent jest rozproszony8182
- Często nasilają się, gdy pacjent zwraca na nie uwagę8384
- Mogą wahać się w nasileniu w zależności od poziomu stresu pacjenta85
Przykład zmienności objawów można zaobserwować w przypadku drżenia, które może zmniejszyć się, gdy uwaga pacjenta jest skierowana na coś innego, i może zatrzymać się, gdy pacjent coś uchwyci, np. składając ręce razem.86
Czas trwania i przebieg
Czas trwania objawów FND jest bardzo zróżnicowany. Można wyróżnić:
- Ostre przypadki – gdy objawy utrzymują się krócej niż 6 miesięcy8788
- Przewlekłe przypadki – gdy objawy utrzymują się dłużej niż 6 miesięcy8990
U niektórych osób objawy FND mogą utrzymywać się przez lata lub przez całe życie. Jest to najbardziej prawdopodobne, gdy pacjent ma ciężkie objawy, nie szuka pomocy lub nie stosuje się do leczenia.91
Charakterystyczne dla przebiegu FND jest to, że objawy mogą:
- Nagle ustąpić92
- Okresowo nasilać się i słabnąć9394
- Całkowicie ustąpić, a następnie nawrócić9596
- Ewoluować w nowe objawy97
Według badań, objawy FND mogą utrzymywać się, nawracać lub nasilać się u około 40-70% pacjentów.98
Czynniki wpływające na przebieg
Na przebieg i rokowanie w FND wpływa wiele czynników:
Czynniki pozytywne, związane z lepszym rokowaniem:
- Nagły początek objawów99100
- Wczesne rozpoznanie101102
- Krótki czas trwania objawów103104
- Brak współistniejących zaburzeń psychicznych105106
- Możliwość zidentyfikowania czynników stresowych107108
- Pozytywna relacja pacjent-lekarz109
- Akceptacja diagnozy przez pacjenta110111
Czynniki negatywne, związane z gorszym rokowaniem:
- Brak zdolności do zauważenia zmienności objawów112
- Niska osobista sprawczość lub styl odrzucający pomoc113
- Objawy wieloukładowe zamiast pojedynczych objawów114
- Przewlekłość objawów i słabe radzenie sobie115
- Toczące się postępowanie sądowe116
- Większa liczba objawów fizycznych lub słabe funkcjonowanie fizyczne przed diagnozą117
- Obecność drżenia lub napadów niepadaczkowych118
Badania wskazują, że dzieci i młodzież często mają lepsze rokowanie niż dorośli.119
Wpływ FND na jakość życia
Zaburzenie neurologiczne czynnościowe może znacząco wpływać na jakość życia pacjenta, powodując:
- Znaczną niepełnosprawność120121
- Problemy z funkcjonowaniem społecznym122
- Trudności z pracą zawodową123124
- Izolację społeczną125
- Wysoki poziom dystresu psychicznego126
Poziom niepełnosprawności i obniżenia jakości życia w FND może być porównywalny lub nawet gorszy niż w przypadku organicznych chorób neurologicznych.127128 Według organizacji FND Hope, objawy FND mogą być równie upośledzające jak objawy stwardnienia rozsianego czy choroby Parkinsona.129
Pacjenci z FND często mają bardzo wysokie wskaźniki korzystania z opieki zdrowotnej, długie hospitalizacje i częste skierowania do wielu specjalistów.130 Wielu pacjentów z FND korzysta ze świadczeń z tytułu niepełnosprawności związanej z chorobą.131
Współistniejące schorzenia
FND często współwystępuje z innymi schorzeniami, które mogą dodatkowo wpływać na jakość życia pacjenta:
- Ból132133
- Zaburzenia lękowe, w tym zaburzenie paniczne134135
- Depresja136137
- Bezsenność138139
- Przewlekłe zmęczenie140141
- Objawy dysocjacyjne142143
Szacuje się, że 55-95% osób z FND ma co najmniej jedno współistniejące zaburzenie psychiczne.144 Najczęstszym współistniejącym zaburzeniem psychicznym u dorosłych z PNES jest depresja, z częstością występowania 30-48%.145 U weteranów z PNES współwystępowanie chorób psychicznych sięga 94%, przy czym depresja jest najczęstsza i występuje u 77% pacjentów.146
W przypadku czynnościowych zaburzeń ruchu, zaburzenia lękowe (w tym GAD, zaburzenie paniczne i fobie specyficzne) są najczęściej zgłaszaną grupą współistniejących chorób psychicznych, z częstością występowania 38-75%.147
Podsumowanie progresji objawów FND
Progresja objawów w FND jest wysoce zmienna i może przebiegać według nieprzewidywalnych wzorców w czasie.148 U niektórych pacjentów można zaobserwować stopniową poprawę lub ustąpienie objawów z czasem, podczas gdy inni mogą mieć przewlekły lub nawracająco-remitujący przebieg charakteryzujący się nawracającymi epizodami zaostrzenia objawów.149
Ogólne rokowanie w FND jest zazwyczaj niekorzystne, jednak zależy od wielu czynników.150151 Jednym z kluczowych aspektów jest szybkość rozpoznania i wdrożenia odpowiedniego leczenia. Wczesna interwencja często prowadzi do lepszych wyników, ponieważ może zapobiec eskalacji objawów i przewlekłości.152
Ważne jest, aby uznać, że FND jest stanem potencjalnie odwracalnym.153 Leczenie koncentruje się na nauczeniu pacjenta, jak ponownie przeszkolić mózg, pomagając przywrócić normalne funkcjonowanie ruchów, mowy, myślenia lub innych objawów neurologicznych.154
Dla wielu pacjentów kluczowe znaczenie ma zrozumienie, że FND jest prawdziwym zaburzeniem, że objawy są rzeczywiste i że poprawa jest możliwa.155 U niektórych osób objawy mogą się poprawić po wyjaśnieniu stanu i zapewnieniu przez lekarza, że objawy nie są spowodowane poważnym schorzeniem neurologicznym lub innym zaburzeniem medycznym.156
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.