Wysięk osierdziowy
Epidemiologia
Wysięk osierdziowy jest powszechnym zjawiskiem klinicznym, którego częstość występowania w populacji dorosłych wynosi około 6,5%, z wyraźnym wzrostem u osób starszych (do ponad 15% u >80 lat). W populacji pediatrycznej częstość ta jest niższa (0,1%), z wyższą śmiertelnością u dzieci wymagających drenażu (10,9%). Etiologia wysięku osierdziowego różni się geograficznie: w krajach rozwijających się dominuje gruźlica (Mycobacterium tuberculosis stanowi 69,5% przypadków w niektórych badaniach), natomiast w krajach rozwiniętych przeważają przyczyny idiopatyczne, zapalne, nowotworowe (10-25%) oraz jatrogenne (15-20%). Nowotwory, zwłaszcza rak płuca, piersi, chłoniaki i czerniak, odpowiadają za 12-23% przypadków, a złośliwy wysięk osierdziowy wiąże się z krótkim medianą przeżycia (2-3 miesiące). Wysięk osierdziowy jest także częstszy u pacjentów z HIV/AIDS (5-43%), a w erze HAART częstość ta uległa znacznemu zmniejszeniu. Ropne zapalenie osierdzia jest rzadkie (1% przypadków), a główne przyczyny u dzieci to stan po operacji serca (54%) i nowotwory (13%).
Epidemiologia wysięku osierdziowego
Wysięk osierdziowy jest stosunkowo częstym znaleziskiem klinicznym, które może wystąpić w różnych grupach wiekowych i populacjach. Choć dane dotyczące częstości występowania są ograniczone, badania wskazują na istotną obecność tego schorzenia w populacji ogólnej.12
Dane z kohorty Framingham sugerują, że wysięk osierdziowy może występować nawet u 6,5% ogólnej populacji dorosłych. Częstość występowania zwiększa się z wiekiem – od 1% u pacjentów w wieku 20-30 lat do ponad 15% u osób powyżej 80 roku życia. U większości badanych stwierdzano małe wysięki bez rozpoznawalnej choroby serca.12
W środowisku klinicznym, w sześcioletnim okresie badań prowadzonych we włoskim szpitalu, średnia roczna częstość występowania wysięku osierdziowego wynosiła 3%, a zapadalność 9%. W grupach wysokiego ryzyka, u pacjentów oddziałów ratunkowych, częstość występowania wysięku osierdziowego szacuje się na 13-20%.12
Małe wysięki osierdziowe są często bezobjawowe i zostały stwierdzone w 3,4% ogólnych badań autopsyjnych.12 W jednym z badań szacowana częstość występowania wynosi 3%, a zapadalność 9%.1
Częstotliwość występowania w różnych grupach wiekowych
Wysięk osierdziowy obserwuje się we wszystkich grupach wiekowych, jednak najczęściej występuje w czwartej lub piątej dekadzie życia.12 U pacjentów z AIDS występuje on we wcześniejszym wieku w porównaniu do populacji ogólnej.1
W populacji pediatrycznej, w badaniu bazy danych Kids’ Inpatient Database 2016, wysięk osierdziowy zdiagnozowano u 0,1% hospitalizowanych dzieci. Najwyższą częstość występowania odnotowano u nastolatków (13-20 lat). Ogólna śmiertelność u dzieci z wysiękiem osierdziowym wynosiła 6,8%, a u tych, którzy wymagali drenażu wysięku – 10,9%.12
Częstość występowania była najwyższa u niemowląt (0,28%) i najniższa u noworodków (0,04%). Była także dwukrotnie wyższa u dzieci o czarnej skórze (0,15%) w porównaniu do dzieci o białej skórze (0,08%).1
Występowanie w ciąży
Wysięk osierdziowy stwierdzano w pierwszym i drugim trymestrze u 15-20% ciąż oraz u około 40% pacjentek ciężarnych w trzecim trymestrze. Zazwyczaj są to wysięki bezobjawowe, łagodne, przejściowe i ustępują samoistnie bez leczenia.1
Etiologia wysięku osierdziowego w różnych regionach świata
Główne przyczyny wysięku osierdziowego różnią się między krajami rozwijającymi się i rozwiniętymi. W krajach rozwijających się wiodącą przyczyną nadal pozostaje gruźlica, podczas gdy w krajach rozwiniętych dominują wysięki idiopatyczne, przyczyny zapalne, związane z nowotworami oraz powikłania po zabiegach chirurgicznych i przezskórnych procedurach kardiologicznych.1
Kraje rozwijające się
W krajach rozwijających się, gdzie gruźlica jest endemiczna, wysięk osierdziowy spowodowany przez Mycobacterium tuberculosis jest bardzo powszechny. W badaniu przeprowadzonym w Południowej Afryce, gruźlicze zapalenie osierdzia stanowiło 69,5% (162 z 233) przypadków skierowanych na diagnostyczną perikardiocentezę.123
Gruźlicze zapalenie osierdzia, powodowane przez Mycobacterium tuberculosis, stwierdza się w około 1% wszystkich przypadków gruźlicy poddanych autopsji i w 1-2% przypadków gruźlicy płuc.1
Kraje rozwinięte
W krajach rozwiniętych główne przyczyny wysięku osierdziowego, poza wysiękami idiopatycznymi (do 50%), obejmują:1
- Infekcje (15-30%)
- Przyczyny związane z nowotworami (10-25%)
- Przyczyny jatrogenne (15-20%)
- Przyczyny autoimmunologiczne lub autozapalne (5-15%)
Wirusowe zapalenie osierdzia prowadzące do wysięku jest najczęstszą przyczyną w krajach rozwiniętych. Etiologia bakteryjna i pasożytnicza jest mniej powszechna.1
Warto zauważyć, że w ostatnich latach pojawiły się dwie dodatkowe przyczyny wysięku osierdziowego: zakażenie SARS-CoV-2, które stało się istotną przyczyną podczas pandemii COVID-19, oraz terapia przeciwnowotworowa w erze powszechnego stosowania inhibitorów punktów kontrolnych układu immunologicznego.12
Wysięk osierdziowy w chorobach nowotworowych
Różne nowotwory złośliwe mogą powodować niezapalne wysięki osierdziowe. Etiologia nowotworowa występuje u 12-23% pacjentów z wysiękiem osierdziowym.1 Niektóre badania wskazują na obecność wysięku osierdziowego nawet u 21% takich pacjentów.1
W badaniach autopsyjnych stwierdzono przerzuty do serca (9,1%) i osierdzia (6,3%) w przypadkach zgonów z wszystkich przyczyn u osób z podstawowym rakiem.1 Z kolei 10,7% autopsji pacjentów z nowotworami wykazuje wysięk osierdziowy.1
Złośliwy wysięk osierdziowy stwierdza się u około 50-60% pacjentów z wysiękiem osierdziowym, którzy mają historię choroby nowotworowej.1 Wśród pacjentów z zapaleniem osierdzia lub wysiękiem osierdziowym bez historii choroby nowotworowej, nierozpoznany podstawowy nowotwór wykryto u 4-7%.1
Nowotwory, które najczęściej powodują zajęcie osierdzia to rak płuca (u obu płci), a następnie rak piersi, chłoniak, białaczka, nowotwory przewodu pokarmowego i czerniak.1 Złośliwy wysięk osierdziowy występuje często w wyniku lokalizacji raka płuc i piersi, czerniaka lub chłoniaka w osierdziu poprzez bezpośrednią inwazję, rozsiew limfatyczny lub krwiopochodny.1
Około 30% tamponad serca jest spowodowanych nowotworami, ale częstość, z jaką złośliwy wysięk osierdziowy postępuje do tamponady, wydaje się być niska w praktyce klinicznej.1 Szacuje się, że 30-50% złośliwych wysięków osierdziowych postępuje do tamponady osierdziowej.1
Wysięk osierdziowy u pacjentów onkologicznych jest często znaleziskiem przypadkowym, ale nowotwory odpowiadają za około jedną trzecią wszystkich tamponad serca.1 Rozpoznanie złośliwego wysięku osierdziowego wiąże się ze złym rokowaniem. Badania sugerują medianę przeżycia 2-3 miesiące po zdiagnozowaniu złośliwego wysięku osierdziowego, ze średnim przeżyciem 5 miesięcy dla guzów litych i 20 miesięcy dla nowotworów hematologicznych.12
Wysięk osierdziowy związany z leczeniem przeciwnowotworowym
Leczenie przeciwnowotworowe jest odpowiedzialne za około 30% przypadków wysięku osierdziowego, choć odsetek ten może być wyższy ze względu na zwiększone stosowanie immunoterapii.1
Niektóre chemioterapeutyki mogą powodować gromadzenie się płynu wokół serca, w tym leki takie jak antracykliny, inhibitory kinazy tyrozynowej, busulfan, cytarabina i cyklofosfamid, szczególnie gdy są stosowane w wysokich dawkach lub w połączeniu z innymi terapiami przeciwnowotworowymi.1
Wysięk osierdziowy w chorobach zakaźnych
HIV i AIDS
U pacjentów z HIV, z zespołem nabytego niedoboru odporności (AIDS) lub bez niego, obserwuje się zwiększoną częstość występowania wysięku osierdziowego. Badania wykazały, że częstość występowania wysięku osierdziowego u tych pacjentów waha się od 5-43%, w zależności od kryteriów włączenia, z czego 13% ma umiarkowany do ciężkiego wysięk.12
Zapadalność na wysięk osierdziowy u pacjentów zakażonych HIV oszacowano na 11%; wydaje się jednak, że wysoce aktywna terapia antyretrowirusowa (HAART) mogła zmniejszyć częstość występowania wysięków związanych z HIV.1 Badania w erze przed wprowadzeniem HAART wykazały częstość występowania wysięku osierdziowego u pacjentów z HIV na poziomie 11%. Jednak po wprowadzeniu HAART częstość ta znacznie się zmniejszyła (tylko 2 pacjentów w kohorcie 802 osób w jednym badaniu).1
Sześciomiesięczny wskaźnik przeżycia pacjentów z AIDS z wysiękiem był znacznie krótszy (36%) niż wskaźnik przeżycia bez wysięków (93%). Ten skrócony wskaźnik przeżycia pozostał statystycznie istotny po skorygowaniu o błąd czasu wyprzedzenia i był niezależny od liczby CD4 i poziomu albuminy.1
Ropne zapalenie osierdzia
Ropne zapalenie osierdzia jest obecnie rzadkie i stanowi 1% przypadków zapalenia osierdzia.1 Czynniki zwiększające prawdopodobieństwo rozwoju ropnego zapalenia osierdzia obejmują operacje serca lub klatki piersiowej, immunosupresję, przewlekłą chorobę nerek, nowotwory złośliwe i istniejący wcześniej wysięk osierdziowy.1
Stany kliniczne, z którymi wiązało się ropne zapalenie osierdzia, obejmują zapalenie płuc, ropniak opłucnej i posocznicę.1
Inne przyczyny wysięku osierdziowego
Badanie pediatryczne wykazało, że główne przyczyny zapalenia osierdzia i wysięku osierdziowego u dzieci to:1
- Stan po operacji serca (54%)
- Nowotwory (13%)
- Choroby nerek (13%)
- Idiopatyczne lub wirusowe zapalenie osierdzia (5%)
- Choroby reumatologiczne (5%)
Przy zapaleniu osierdzia związanym z chorobą nowotworową lub niewydolnością nerek częściej obserwuje się wysięk osierdziowy u osób starszych, natomiast w przypadku zapalenia osierdzia związanego z chorobami serca lub reumatologicznymi występuje on częściej u osób młodszych.1
W badaniu 254 pacjentów ze średnią wieku 53,09 ± 17,9 lat, z których 51,2% stanowiły kobiety, tamponada serca wystąpiła u 44,1% pacjentów.1 W tej grupie najczęstszymi przyczynami wysięku osierdziowego były:1
- Idiopatyczny wysięk osierdziowy (84 pacjentów, 33,1%)
- Stan po operacji (49 pacjentów, 19,3%)
- Nowotwory (43 pacjentów, 16,9%)
- Powikłania po zabiegach (angioplastyka, ablacja i wszczepienie rozrusznika) (22 pacjentów, 8,7%)
Istnieje różnica etiologiczna między pacjentami z wysiękiem osierdziowym z tamponadą serca i bez niej. Etiologia idiopatyczna jest częstsza wśród osób bez tamponady, podczas gdy przyczyny pozabiegowe/pooperacyjne są częstsze wśród osób z tamponadą. Grupa z tamponadą miała wyższy wskaźnik śmiertelności.12
Ogólny wskaźnik śmiertelności wynosił 31,5% (80 pacjentów) i był znacznie wyższy w grupie z tamponadą (42%) niż w grupie bez niej (23,2%) (P=0,001).1 W ocenie przebiegu klinicznego pacjentów śmiertelność jest związana z etiologią oraz obecnością lub brakiem tamponady.1
Monitoring i nadzór nad wysiękiem osierdziowym
Ze względu na różnorodność przyczyn i potencjalnie poważne konsekwencje, wysięk osierdziowy wymaga odpowiedniego monitorowania i nadzoru. Małe wysięki osierdziowe, zwłaszcza bezobjawowe, często nie wymagają interwencji, ale powinny być monitorowane.1
W przypadku wysięku osierdziowego związanego z pozaszpitalnym zapaleniem płuc (CAP), mały wysięk osierdziowy jest niezależnym predyktorem niekorzystnych zdarzeń, w tym dłuższego i bardziej skomplikowanego pobytu w szpitalu oraz zwiększonej śmiertelności.1
Konieczne jest uwzględnienie punktu, że w praktyce klinicznej określenie dokładnej przyczyny wysięku osierdziowego często pozostaje wyzwaniem, a wiele przypadków ostatecznie określa się jako idiopatyczne.1 Mimo rozszerzonej diagnostyki, niestety połowa przypadków w krajach zachodnich jest ostatecznie klasyfikowana jako idiopatyczna, podczas gdy w podgrupie przewlekłych, dużych, bezobjawowych, idiopatycznych, niezapalnych wysięków, prawdopodobieństwo ujawnienia konkretnej etiologii jest tak niskie jak 7%.1
Współczesny system kodowania Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD) budzi dodatkowe obawy co do rzeczywistej częstości występowania wysięków osierdziowych.1
Większość danych epidemiologicznych pochodzi ze świata zachodniego, głównie ze specjalistycznych ośrodków referencyjnych, i może być zatem narażona na błąd selekcji. Istotne dane z obszarów o niskich zasobach, gdzie gruźlica jest główną przyczyną zespołów osierdziowych, są bardzo skąpe.1
Różnice związane z płcią i wiekiem
Dane na temat ewentualnych różnic w zależności od płci i wieku są skąpe i ograniczone do obecności wysięków osierdziowych w ostrym zapaleniu osierdzia, gdzie starsi pacjenci częściej mają wysięki osierdziowe w porównaniu z młodszymi osobami, bez żadnej różnicy związanej z płcią.1
U dzieci wysięk osierdziowy występuje częściej u chłopców niż u dziewcząt, z proporcją płci męskiej do żeńskiej wynoszącą 7:3. U dorosłych wysięk osierdziowy wydaje się być nieco częstszy u mężczyzn niż u kobiet.1 W jednym z ośrodków referencyjnych odnotowano stosunek mężczyzn do kobiet wynoszący 1,25:1, a w innym centrum urazowym poziomu 1 stosunek ten wynosił 1,7:1.1
Wysięk osierdziowy jest częstszy u mężczyzn niż u kobiet, przy czym stosunek wynosi 1,3:1.1
Wysięk osierdziowy związany z urazem lub HIV jest częstszy u młodych dorosłych, podczas gdy wysięk spowodowany nowotworem złośliwym i/lub niewydolnością nerek występuje częściej u osób starszych.1
Metody diagnostyczne w nadzorze nad wysiękiem osierdziowym
Dwuwymiarowa echokardiografia przezklatkowa jest preferowanym badaniem w przypadku wysięku osierdziowego, ponieważ może określić wielkość, lokalizację i znaczenie hemodynamiczne wysięku osierdziowego, a także jest tania i łatwo dostępna.1
Po wykryciu wysięku konieczna jest ocena jego wielkości, poszukiwanie objawów tamponady i wszelkich dowodów na współistniejącą chorobę.1
Chociaż echokardiografia jest dość rozstrzygająca w diagnozowaniu wysięku osierdziowego, tomografia komputerowa (TK) lub obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego serca (CMR) są przydatne w zapewnieniu szerszego pola widzenia, wykrywaniu zlokalizowanego wysięku, pogrubienia osierdzia oraz wykrywaniu złośliwych zmian osierdziowych i mięśnia sercowego.1
W celu poprawy wydajności diagnostycznej i optymalizacji postępowania, idealną strategią powinno być zintegrowane podejście wykorzystujące różne modalności obrazowania.1
Jednak analiza płynu osierdziowego i próbki biopsji osierdzia ma kluczowe znaczenie dla rozpoznania złośliwego wysięku; wartość diagnostyczna markerów nowotworowych w płynie osierdziowym pozostaje nierozstrzygająca w różnicowaniu złośliwego i łagodnego wysięku osierdziowego.1
Podsumowanie aspektów epidemiologicznych
Badania wskazują na różne częstości występowania wysięku osierdziowego w zależności od analizowanej populacji. W jednym badaniu wysięk osierdziowy obserwowano u 12,9% pacjentów, z czego 6,1% i 0,7% stanowiły odpowiednio umiarkowane i ciężkie przypadki.1
Częstość występowania tamponady serca wynosi 5 przypadków na 10 000 mieszkańców w Stanach Zjednoczonych. Około 2% urazów penetrujących prowadzi do tamponady serca.1
Występowanie lub brak wysięku osierdziowego nie wpływa znacząco na wskaźnik przeżycia lub powikłania.1 Leczenie wysięku osierdziowego planuje się w oparciu o wielkość, konsekwencje i etiologię.1
W wytycznych ESC z 2015 roku stwierdzono, że perikardiocenteza była zalecaną metodą klasy I dla umiarkowanych do dużych wysięków osierdziowych.1
Ten przegląd epidemiologiczny wysięku osierdziowego podkreśla złożoność i różnorodność tego schorzenia, którego częstość występowania i przyczyny różnią się znacznie w zależności od regionu geograficznego, wieku pacjenta, chorób współistniejących i czynników środowiskowych. Konieczne są dalsze badania w celu lepszego zrozumienia epidemiologii tego schorzenia, szczególnie w regionach o ograniczonych zasobach.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.