Wrzodziejące zapalenie jelita grubego
Objawy
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG) to przewlekła choroba zapalna charakteryzująca się nawracającym zapaleniem i owrzodzeniami błony śluzowej jelita grubego, manifestująca się biegunką z domieszką krwi, bólem brzucha, krwawieniem z odbytnicy oraz uczuciem parcia na stolec. Nasilenie objawów klasyfikuje się na łagodne (<4 epizodów krwawienia/dzień), umiarkowane (>4 epizody/dzień), ciężkie (>6 epizodów/dzień) oraz piorunujące (>10 krwawych stolców/dzień z towarzyszącą gorączką, utratą masy ciała i tkliwością brzucha). Przebieg choroby jest zmienny, z okresami zaostrzeń i remisji, a około 30% pacjentów doświadcza progresji choroby, co może wymagać kolektomii. Czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu to młody wiek przy diagnozie, rozległe zapalenie okrężnicy, wcześniejsze hospitalizacje, stosowanie sterydów systemowych, niski poziom albuminy oraz podwyższone markery zapalne (CRP, OB).
Objawy wrzodziejącego zapalenia jelita grubego
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG) to przewlekła choroba zapalna jelit, charakteryzująca się nawracającym zapaleniem i powstawaniem owrzodzeń w wyściółce jelita grubego. Pacjenci z WZJG doświadczają typowo okresów zaostrzeń (rzutów) objawów, po których następują okresy remisji, gdy objawy ustępują lub znacząco się zmniejszają.12
Typowe objawy WZJG
Najczęstszymi objawami wrzodziejącego zapalenia jelita grubego są:123
- Biegunka, często z domieszką krwi, śluzu lub ropy
- Ból i skurcze brzucha
- Krwawienie z odbytnicy
- Uczucie parcia na stolec (tenesmus) – nagła potrzeba wypróżnienia mimo pustego jelita
- Zwiększona częstotliwość wypróżnień
- Zmęczenie
- Utrata masy ciała
Nasilenie objawów może być różne – od łagodnych do ciężkich. Około połowa pacjentów doświadcza łagodnych objawów podczas zaostrzeń, podczas gdy inni cierpią z powodu częstych gorączek, krwawej biegunki, nudności i silnych skurczów brzucha.78
Progresja nasilenia objawów
Objawy WZJG często nasilają się z czasem. Na początku choroby pacjenci mogą zauważyć oznaki łagodnego WZJG, w tym:910
- Biegunkę (niekiedy krwawą)
- Zwiększoną liczbę wypróżnień (cztery lub mniej dziennie)
- Nagłą potrzebę wypróżnienia
- Uczucie niepełnego wypróżnienia
- Łagodne skurcze i tkliwość brzucha
Z czasem mogą rozwinąć się objawy umiarkowanego do ciężkiego WZJG:1314
- Częste wypróżnienia (cztery lub więcej epizodów dziennie)
- Krew, śluz lub ropa w stolcu
- Silne skurcze brzucha
- Znaczne zmęczenie
- Nagła utrata masy ciała
- Nudności
- Gorączka
Stadia zaawansowania choroby
Lekarze mogą klasyfikować WZJG według różnych kryteriów, jednak najczęściej stadium choroby zależy od liczby epizodów krwawienia w ciągu dnia. Główne stadia WZJG to:1718
- Łagodne WZJG: mniej niż cztery epizody krwawienia dziennie
- Umiarkowane WZJG: więcej niż cztery epizody dziennie
- Ciężkie WZJG: więcej niż sześć epizodów dziennie
- Piorunujące (fulminantne) WZJG: ponad 10 krwawych stolców dziennie, utrata masy ciała, wysoka gorączka, tkliwość brzucha
Nasilenie objawów zwykle wzrasta z każdym stadium, przy czym ciężkie przypadki powodują najbardziej znaczące objawy i powikłania.2122
Przebieg choroby i rzuty
WZJG jest chorobą przewlekłą o nieprzewidywalnym przebiegu. Objawy zwykle pojawiają się stopniowo i narastają w ciągu kilku tygodni.2324
Wzorce przebiegu WZJG
Przebieg choroby może różnić się znacząco między pacjentami:2526
- Niektórzy pacjenci doświadczają jednego zaostrzenia i nigdy więcej nie mają objawów
- Inni mają przewlekłe objawy, które są trudne do opanowania
- Większość pacjentów doświadcza objawów, które pojawiają się i ustępują, z okresami zaostrzeń i dłuższymi okresami remisji
- U około 30% pacjentów objawy z czasem nasilają się i występują częściej, co ostatecznie wymaga operacji
Badania wykazują, że około jedna trzecia osób z mniej rozległymi formami WZJG będzie miała progresję do bardziej rozległej postaci choroby w ciągu 10 lat.2930
Czynniki wpływające na przebieg choroby
Kilka czynników jest związanych z większym ryzykiem konieczności wykonania kolektomii (usunięcia jelita grubego):3132
- Wcześniejsza hospitalizacja z powodu WZJG
- Rozległe zapalenie okrężnicy
- Potrzeba stosowania sterydów systemowych
- Młody wiek w momencie diagnozy
- Niski poziom albuminy w surowicy
- Podwyższone markery zapalne (CRP, OB)
- Silne zapalenie widoczne podczas kolonoskopii
Progresja choroby wiąże się z młodszym wiekiem (OR 1,62), długim czasem trwania choroby (OR 1,09) i stosowaniem kortykosteroidów (OR 2,49).35
Wpływ lokalizacji zapalenia na objawy
Objawy mogą różnić się w zależności od tego, która część jelita grubego jest zajęta:3637
- Zapalenie odbytnicy (proctitis): zapalenie ograniczone do odbytnicy; głównym objawem jest krwawienie z odbytu lub krwiste śluzowe wydzieliny
- Lewostronne zapalenie (proctosigmoiditis): zapalenie odbytnicy i lewej części okrężnicy; objawy obejmują biegunkę z krwią i śluzem, ból po lewej stronie brzucha, nagłe parcia na stolec
- Rozległe zapalenie (pancolitis): zapalenie większości lub całego jelita grubego; może powodować częste biegunki z krwią, śluzem i czasem ropą, silne skurcze i bóle brzucha, uczucie parcia na stolec, utratę masy ciała
Choroba zwykle zaczyna się w odbytnicy i może rozprzestrzeniać się w kierunku proksymalnym w sposób ciągły. Nie pomija odcinków jelita, co jest cechą charakterystyczną odróżniającą WZJG od choroby Leśniowskiego-Crohna.4041
Remisje i zaostrzenia
WZJG charakteryzuje się naprzemiennymi okresami remisji (brak objawów) i zaostrzeń (aktywna choroba).4243
Objawy zaostrzenia
Podczas zaostrzenia (rzutu) choroby pacjenci mogą doświadczać:4445
- Częstych i/lub nagłych wypróżnień
- Biegunki
- Krwi w stolcu
- Bólu brzucha
- Nudności i wymiotów
- Utraty masy ciała
- Zmęczenia
- Braku apetytu
- Bólów stawów i całego ciała
Ciężkie zaostrzenia mogą powodować objawy takie jak:4849
- Duszność
- Szybkie lub nieregularne bicie serca
- Wysoka temperatura (gorączka)
- Bardziej oczywista krew w stolcu
- Ciężkie krwawienie
- Ciężkie odwodnienie
- Narastający ból, gorączka i przyspieszony rytm serca (mogą być objawami toksycznego rozdęcia okrężnicy lub perforacji jelita)
Oznaki remisji
Remisja może być klasyfikowana jako:52
- Remisja kliniczna: brak objawów WZJG, choć mogą występować niektóre dolegliwości jak wzdęcia, zaparcia i biegunka
- Remisja biochemiczna: brak oznak zapalenia w badaniach krwi i stolca
- Remisja endoskopowa: badania wyściółki jelitowej nie wykazują oznak zapalenia
- Remisja histologiczna: zarówno badania endoskopowe, jak i kliniczne nie wykazują WZJG
Oznaki wskazujące na remisję obejmują:5455
- Brak bólu i zmęczenia
- Brak krwawienia lub bólu przy wypróżnianiu
- Brak aktywnych objawów
- Brak potrzeby częstego kontaktu z lekarzem
Remisja może trwać tygodnie, miesiące, a nawet lata, jeśli leki/leczenie działają i nie ma czynników wyzwalających zaostrzenia.5859
Objawy pozajelitowe
Około 25% pacjentów z WZJG z czasem rozwija objawy pozajelitowe, które dotyczą innych części ciała niż jelito grube.6061
Manifestacje pozajelitowe
WZJG może powodować objawy w różnych narządach i układach:6263
- Stawy: ból i obrzęk stawów, artropatie obwodowe, zapalenie stawów krzyżowo-biodrowych, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa
- Oczy: zapalenie nadtwardówki, zapalenie twardówki, zapalenie błony naczyniowej oka
- Skóra: rumień guzowaty (bolesne guzki pod skórą na goleniach), piodermia zgorzelinowa (rodzaj zaburzenia skóry)
- Wątroba: pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych (PSC), zwiększone ryzyko raka jelita grubego
Z czasem pacjenci mogą również rozwinąć:6768
- Osteoporozę (słabe lub kruche kości)
- Kamienie nerkowe
- Owrzodzenia jamy ustnej
- Wysypki skórne
Zmienność objawów pozajelitowych
Objawy pozajelitowe można podzielić na dwie kategorie:71
- Zależne od aktywności choroby: zapalenie nadtwardówki, zapalenie twardówki, zapalenie błony naczyniowej oka, artropatie obwodowe, rumień guzowaty, piodermia zgorzelinowa
- Niezależne od aktywności zapalenia jelita: artropatie osiowe, zapalenie stawów krzyżowo-biodrowych, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa
Obecność objawów pozajelitowych może być wskaźnikiem cięższego przebiegu choroby i czasami wymaga dodatkowego, ukierunkowanego leczenia.7374
Powikłania i progresja długoterminowa
WZJG jest chorobą przewlekłą, która może prowadzić do poważnych powikłań, jeśli nie jest odpowiednio leczona.7576
Powikłania ostre
Najczęstsze ostre powikłania WZJG obejmują:7778
- Toksyczne rozdęcie okrężnicy (megacolon toxicum): zapalenie rozprzestrzenia się do głębszych tkanek jelit, powodując tak silne zapalenie, że okrężnica przestaje pracować i ulega rozszerzeniu
- Perforacja okrężnicy: powstanie dziury w jelicie, najczęściej spowodowane toksycznym rozdęciem okrężnicy, może też wystąpić samoistnie
- Ciężkie krwawienie: może wystąpić, gdy owrzodzenia powodują przechodzenie dużej ilości krwi z odbytu podczas wypróżnienia
Toksyczne rozdęcie okrężnicy jest obecnie najczęstszą przyczyną zgonów w przebiegu wrzodziejącego zapalenia jelita grubego.82
Powikłania przewlekłe
Długotrwały przebieg WZJG może prowadzić do:8384
- Rak jelita grubego: ryzyko raka jelita grubego zwiększa się z każdą dekadą po zdiagnozowaniu WZJG, szczególnie jeśli choroba trwa ponad 8 lat lub dotyka całego jelita grubego
- Zwężenie lub niedrożność jelita (częstsze w chorobie Leśniowskiego-Crohna)
- Ciężkie infekcje
- Niedokrwistość z powodu przewlekłego krwawienia
- Problemy z wchłanianiem składników odżywczych, prowadzące do niedożywienia
- Zaburzenia wzrostu i rozwoju u dzieci
Co najmniej 5% pacjentów z WZJG rozwija raka jelita grubego, a ryzyko to wzrasta wraz z czasem trwania choroby. Po 20 latach choroby około 7-10% pacjentów rozwinie raka, a po 35 latach choroby nawet do 30% pacjentów.8889
Progresja i rokowanie
WZJG jest chorobą postępującą, co oznacza, że jeśli nie jest leczona, może się z czasem pogarszać.9091
- Zapalenie może wpływać na wewnętrzną wyściółkę okrężnicy i nieleczone może postępować z czasem, powodując więcej stanów zapalnych, co może prowadzić do uszkodzenia okrężnicy i nasilenia objawów
- Progresja od umiarkowanego do ciężkiego WZJG wiąże się z częstszymi i dłuższymi hospitalizacjami oraz zwolnieniami lekarskimi
- Postęp choroby jest związany z młodym wiekiem, długim czasem trwania choroby i stosowaniem kortykosteroidów
WZJG jest chorobą przewlekłą, na którą nie ma obecnie lekarstwa, z wyjątkiem chirurgicznego usunięcia jelita grubego i odbytnicy. Jednakże większość pacjentów może kontrolować WZJG za pomocą leków lub operacji. Celem leczenia jest osiągnięcie i utrzymanie remisji.9596
Różnice w objawach u różnych grup pacjentów
Objawy u dzieci i młodzieży
U dzieci z WZJG mogą wystąpić:9798
- Ból brzucha
- Krwawa biegunka
- Zmęczenie
- Utrata masy ciała
- Utrata apetytu
- Krwawienie z odbytnicy
- Utrata płynów ustrojowych i składników odżywczych
- Niedokrwistość spowodowana poważnym krwawieniem
Ponadto WZJG może wpływać na wzrost i rozwój dzieci:101102
- Spowolniony wzrost w porównaniu z rówieśnikami
- Opóźnione dojrzewanie
- Zmiany emocjonalne, w tym wahania nastroju spowodowane chorobą i lekami
- Problemy społeczne, w tym radzenie sobie z dokuczaniem ze strony rówieśników i zakłopotanie związane z częstym korzystaniem z toalety
Różnice w przebiegu choroby związane z wiekiem
WZJG może mieć różny przebieg w zależności od wieku diagnozy:105106
- Początek WZJG jest najczęstszy między 15 a 40 rokiem życia, z drugim szczytem zachorowalności między 50 a 80 rokiem życia
- U osób starszych objawy mogą być bardziej podstępne i mniej typowe
- Pacjenci z długotrwałym WZJG (8 lat lub dłużej) mogą mieć zwiększone ryzyko powikłań, w tym raka jelita grubego
Z wiekiem pacjenci mogą zauważyć zmiany w objawach WZJG, w tym nasilenie objawów pozajelitowych, takich jak problemy ze stawami i kośćmi.109
Monitoring progresji choroby
Regularne monitorowanie jest kluczowe dla zarządzania WZJG i zapobiegania powikłaniom.110111
Badania diagnostyczne
Lekarz może zlecić badania diagnostyczne w celu monitorowania stanu zapalnego i sprawdzenia zmian w stanie choroby:112113
- Badania krwi (w tym poziom albuminy, markery zapalne CRP i OB)
- Badania stolca
- Kolonoskopia
- Inne badania obrazowe
Dokładne badanie fizykalne, w tym badania krwi w celu ustalenia, czy występuje niedokrwistość lub czy liczba białych krwinek jest podwyższona (oznaka zapalenia), jest częścią procesu diagnostycznego.116
Kiedy zwrócić się o pomoc medyczną
Pacjent powinien poinformować lekarza, jeśli pojawią się nowe objawy lub jeśli objawy ulegną pogorszeniu lub nie poprawią się pod wpływem leczenia.117118
Należy natychmiast skontaktować się z lekarzem lub szukać pomocy w nagłych wypadkach w przypadku następujących objawów:119120
- Silne krwawienie
- Ciężkie odwodnienie
- Narastający ból, gorączka i przyspieszony rytm serca (mogą być oznakami toksycznego rozdęcia okrężnicy lub perforacji jelita)
- Ból brzucha, który nie ustępuje
- Krew w kale lub czarne stolce po wypróżnieniu
- Nudności i wymioty
- Biegunka, która nie ustępuje
- Opuchnięty brzuch
Ważne jest, aby kontrolować zapalenie jelita grubego, gdy tylko pojawią się objawy, aby uniknąć potencjalnie poważnych powikłań.123
Dostosowanie leczenia
Lekarz może zalecić zmiany w planie leczenia, jeśli:124125
- Obecne leczenie nie jest wystarczająco skuteczne w ograniczaniu stanu zapalnego i objawów
- Stan pacjenta pogarsza się
- Rozwijają się powikłania
- Pacjent zauważa częstsze zaostrzenia lub większą aktywność choroby
Jeśli nie zostanie podjęte odpowiednie leczenie, objawy mogą spowodować więcej uszkodzeń jelit i okrężnicy, prowadząc do większej liczby powikłań zdrowotnych związanych z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego.128
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.