Torbiel bartholina
Patofizjologia i mechanizm
Torbiel Bartholina powstaje w wyniku zablokowania przewodu wyprowadzającego gruczołu Bartholina, co prowadzi do gromadzenia się śluzowej wydzieliny i rozszerzenia przewodu torbielowatego o średnicy 1-4 cm. Etiologia obstrukcji obejmuje miejscowy obrzęk, przewlekły stan zapalny, uraz, stenozę lub kamień blokujący przewód. Torbiele występują głównie u kobiet w wieku rozrodczym (20-30 lat), a ich pojawienie się po menopauzie wymaga wykluczenia procesu nowotworowego. Wtórne zakażenie bakteryjne, najczęściej polimikrobialne z udziałem Escherichia coli, Staphylococcus sp., Streptococcus sp., Enterococcus sp. oraz patogenów przenoszonych drogą płciową (Neisseria gonorrhoeae, Chlamydia trachomatis), może prowadzić do powstania ropnia, który charakteryzuje się ostrym bólem, obrzękiem, zaczerwienieniem i wyciekiem ropnym. Ropnie występują około trzykrotnie częściej niż same torbiele.
Patogeneza torbieli Bartholina
Torbiel Bartholina (łac. Cystis glandulae vestibularis majoris) rozwija się, gdy przewód wyprowadzający gruczołu Bartholina zostaje zablokowany, co prowadzi do gromadzenia się wydzieliny śluzowej i powstania torbieli.12 Gruczoły Bartholina to małe, parzyste struktury położone po obu stronach wejścia do pochwy, na godzinie 4 i 8, które w warunkach fizjologicznych nie są wyczuwalne.34 Ich funkcją jest wydzielanie śluzu nawilżającego pochwę podczas podniecenia seksualnego.5
Mechanizm powstawania torbieli
Głównym mechanizmem patogenetycznym torbieli Bartholina jest zablokowanie ujścia przewodu wyprowadzającego gruczołu, co prowadzi do zatrzymania wydzieliny i rozszerzenia torbielowatego przewodu.67 Gdy dojdzie do obstrukcji, śluz produkowany przez gruczoł gromadzi się, powodując torbielowate rozszerzenie proksymalnie do miejsca zablokowania.8 Torbiele te są zwykle jałowe i mogą osiągać średnicę od 1 do 4 cm.79
Obstrukcja przewodu gruczołu Bartholina może wynikać z kilku mechanizmów:1011
- Miejscowego lub rozlanego obrzęku sromu11
- Przewlekłego stanu zapalnego prowadzącego do niedrożności przewodu wywołanej przez ropę lub gęsty śluz10
- Urazu tkanki otaczającej przewód12
- Stenozę przewodu związaną z wcześniejszą infekcją10
- Kamienia blokującego przewód10
Czynniki ryzyka torbieli Bartholina
Nie ma jednoznacznie ustalonych czynników ryzyka torbieli Bartholina, jednak do potencjalnych przyczyn predysponujących do obstrukcji przewodu gruczołu zalicza się:6913
- Uraz okolicy sromu1013
- Nacięcie krocza (epizjotomia)914
- Poród9
- Aktywność seksualna15
- Tarcie podczas stosunku płciowego1516
- Wcześniejsza torbiel lub ropień Bartholina68
- Zmiany hormonalne17
Torbiele Bartholina występują głównie u kobiet w wieku rozrodczym, ze szczególnym nasileniem między 20. a 30. rokiem życia.1819 Po menopauzie występują rzadko, a ich pojawienie się w tym okresie powinno wzbudzić podejrzenie potencjalnego procesu nowotworowego w gruczole Bartholina.20
Rola infekcji w patogenezie
Chociaż sama torbiel Bartholina zwykle nie jest spowodowana infekcją bakteryjną, to może ona ulec wtórnemu zakażeniu i przekształcić się w ropień.21 Ropień gruczołu Bartholina rozwija się w wyniku zakażenia istniejącej torbieli lub bezpośredniego zakażenia gruczołu.228 Do powstania ropnia nie jest konieczna wcześniejsza obecność torbieli.31
Infekcje bakteryjne mogą odgrywać rolę w powstawaniu pierwotnej blokady przewodu.23 Bakterie najczęściej związane z infekcją torbieli Bartholina i rozwojem ropnia to:24225
- Escherichia coli – najczęstszy patogen625
- Staphylococcus sp., w tym MRSA2627
- Streptococcus sp.24
- Enterococcus sp.25
- Bakterie przenoszone drogą płciową:
Należy podkreślić, że ropnie gruczołu Bartholina mają zazwyczaj charakter polimikrobialny.2829 Według nowszych badań, choć dawniej uważano, że ropnie są często wywołane przez patogeny przenoszone drogą płciową (STI), obecnie częściej identyfikuje się bakterie oportunistyczne, szczególnie Escherichia coli.248
Procesy patologiczne związane z torbielami Bartholina
Przekształcenie torbieli w ropień
Torbiele Bartholina mogą przekształcić się w ropnie, gdy dojdzie do ich zakażenia bakteryjnego.230 Mechanizm obejmuje infekcję bakteryjną torbieli, co prowadzi do akumulacji ropy i formowania się ropnia.22 Ropnie występują około trzy razy częściej niż same torbiele przewodu.16
Ropnie gruczołu Bartholina charakteryzują się:31
- Ostrym, szybko postępującym bólem sromu7
- Miękką, tkliwą, ciepłą lub chełboczącą masą31
- Często obecnym zaczerwienieniem, obrzękiem i możliwym wyciekiem ropnym31
Rzadkie powikłania i koincydencje
Chociaż torbiele i ropnie Bartholina są najczęstszymi zmianami patologicznymi dotyczącymi tych gruczołów, w rzadkich przypadkach mogą rozwinąć się inne stany chorobowe:118
- Nowotwory gruczołu Bartholina – stanowią 2-7% nowotworów sromu i występują głównie u kobiet po menopauzie, ze średnim wiekiem zachorowania 57 lat1
- Gruczolakorak i rak płaskonabłonkowy – najczęstsze typy nowotworów złośliwych gruczołu Bartholina (80-90% przypadków)1
- Rak przejściowokomórkowy, gruczolowato-torbielowaty lub niezróżnicowany – rzadziej występujące typy (10-20% przypadków)1
- Endometrioza gruczołu Bartholina – bardzo rzadka lokalizacja endometriozy, której patogeneza może być związana z bezpośrednim przeszczepieniem tkanki endometrialnej w gruczole podczas miesiączki32
Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV), zwłaszcza typ 16, jest związany z patogenezą raka płaskonabłonkowego gruczołu Bartholina.15
Aspekty histopatologiczne
Pod względem histopatologicznym, torbiel Bartholina przedstawia charakterystyczny obraz rozszerzonego przewodu wyścielonego nabłonkiem przejściowym, z licznymi gruczołami śluzowymi w ścianie torbieli.33 Badanie mikroskopowe może wykazać:34
- Rozszerzony przewód gruczołu Bartholina
- Nabłonek przejściowy wyścielający torbiel
- Gruczoły śluzowe w ścianie torbieli
- W przypadku ropnia – naciek zapalny i obecność ropy
Historia odkrycia mechanizmu torbieli Bartholina
Dokładny mechanizm powstawania torbieli Bartholina został określony w 1967 roku przez położnika Samuela Buforda Worda.3536 To on zaproponował również jedną z metod leczenia – cewnik Worda, który jest stosowany do drenażu torbieli i ropni Bartholina.37
Znaczenie kliniczne i metody terapeutyczne
Zrozumienie mechanizmu patogenetycznego torbieli Bartholina ma istotne znaczenie kliniczne, ponieważ wpływa na dobór odpowiednich metod leczenia.38 Główne podejścia terapeutyczne skupiają się na przywróceniu drożności przewodu wyprowadzającego i obejmują:39
- Metoda zachowawcza – w przypadku małych, bezobjawowych torbieli lub samoistnie drenujących się zmian39
- Nacięcie i drenaż z zastosowaniem cewnika Worda – najczęściej stosowana metoda pierwszego wyboru ze względu na prostotę i skuteczność3937
- Marsupializacja – pionowe nacięcie torbieli, wywinięcie jej ścian i przyszycie do błony śluzowej przedsionka pochwy, co tworzy trwałe ujście i zapobiega ponownej obstrukcji4038
- Inne metody: ablacja azotanem srebra, waporyzacja laserem CO2, zastosowanie pierścienia Jacobiego41
- Usunięcie gruczołu Bartholina – rozwiązanie ostateczne, stosowane przy nawracających zmianach lub w przypadku podejrzenia nowotworu428
Celem interwencji chirurgicznej jest utworzenie małej, trwałej przetoki między jamą torbieli a obszarem przedsionka pochwy, co pozwala na ciągły drenaż i zapobiega nawrotom.375 Skuteczność, wskaźniki powikłań i nawrotów są podobne zarówno przy zastosowaniu cewnika Worda, jak i marsupializacji.38
Zapobieganie torbielom Bartholina
Nie ma jednoznacznych metod zapobiegania torbielom Bartholina, ponieważ często powstają one bez uchwytnej przyczyny.43 Jednak pewne działania mogą zmniejszyć ryzyko ich rozwoju:4445
- Utrzymywanie prawidłowej higieny okolicy sromu44
- Noszenie przewiewnej bielizny44
- Unikanie substancji drażniących, jak silne mydła czy płyny do higieny intymnej44
- Bezpieczne kontakty seksualne z użyciem prezerwatyw4
- Szybkie leczenie infekcji okolicy sromu i pochwy44
- Unikanie nadmiernej pielęgnacji i golenia włosów łonowych, co może powodować podrażnienia45
Należy podkreślić, że torbiele Bartholina często pojawiają się „niespodziewanie”, bez wyraźnego czynnika wywołującego, co czyni ich prewencję trudną.43
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.