Szczepionka przeciwko pneumokokom
Epidemiologia
Szczepionki przeciwko pneumokokom, zwłaszcza skoniugowane (PCV), stanowią fundament globalnych strategii zapobiegania inwazyjnej chorobie pneumokokowej (IChP) wywoływanej przez Streptococcus pneumoniae. Systemy nadzoru epidemiologicznego, takie jak NNDSS i EIP w USA czy krajowe systemy w Europie Środkowej i Wschodniej, umożliwiają monitorowanie skuteczności szczepień, zmian w dystrybucji serotypów oraz oporności na antybiotyki. Wprowadzenie PCV spowodowało znaczący spadek zachorowań na IChP, np. o 95% u dzieci <5 lat w USA (1998-2021) oraz o 94% w Irlandii w 2018 r. Jednak obserwuje się zjawisko zastępowania serotypów nieobjętych szczepionką, co wymaga ciągłego nadzoru i aktualizacji składu szczepionek. Najczęstsze serotypy po wprowadzeniu PCV to m.in. 3, 19A, 22F, 33F, a ich zmienność regionalna podkreśla potrzebę dostosowania strategii szczepień do lokalnej epidemiologii.
- Epidemiologia i nadzór nad szczepionką przeciwko pneumokokom
- Globalne systemy nadzoru nad chorobami pneumokokowymi
- Wpływ szczepionek skoniugowanych na epidemiologię chorób pneumokokowych
- Zastępowanie serotypów i ewolucja patogenu
- Efektywność szczepień w różnych populacjach
- Monitorowanie bezpieczeństwa szczepionek
- Zalecenia dotyczące szczepień przeciwko pneumokokom
- Wyzwania i perspektywy nadzoru nad chorobami pneumokokowymi
- Wpływ szczepionek przeciwko pneumokokom na globalne zdrowie publiczne
Epidemiologia i nadzór nad szczepionką przeciwko pneumokokom
Szczepionka przeciwko pneumokokom stanowi kluczowy element globalnych strategii zdrowia publicznego mających na celu zapobieganie chorobom wywoływanym przez bakterię Streptococcus pneumoniae (pneumokok). Systemy nadzoru epidemiologicznego odgrywają kluczową rolę w monitorowaniu skuteczności szczepionek, śledzeniu zmian w dystrybucji serotypów oraz ocenie wpływu programów szczepień na populację.12 Dane pochodzące z nadzoru epidemiologicznego stanowią podstawę podejmowania decyzji dotyczących polityki szczepień oraz rozwoju nowych szczepionek przeciwko pneumokokom.
Globalne systemy nadzoru nad chorobami pneumokokowymi
Centra Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) monitorują inwazyjną chorobę pneumokokową (IChP) za pomocą dwóch systemów nadzoru: Krajowego Systemu Nadzoru Chorób Podlegających Zgłoszeniu (NNDSS) oraz współpracując z departamentami zdrowia niektórych stanów. Nadzór nad IChP w Stanach Zjednoczonych rozpoczął się w 1998 roku i dostarczył kluczowych danych o wpływie szczepionek na populację.1 W Europie nadzór nad IChP został wprowadzony w 2010 roku, jednak jego formy różnią się znacząco między poszczególnymi krajami, obejmując różnice w metodach laboratoryjnych potwierdzania przypadków, protokołach raportowania i praktykach medycznych.3
Program Emerging Infections Program (EIP) wraz z Active Bacterial Core surveillance (ABCs) rozpoczął nadzór nad IChP w 1995 roku w siedmiu stanach USA. Te programy dostarczyły podstawowych danych o obciążeniu chorobą oraz skuteczności szczepionek, przyczyniając się do każdej decyzji dotyczącej polityki szczepień przeciwko pneumokokom w Stanach Zjednoczonych w ciągu ostatnich 20 lat.45
W Europie Środkowej i Wschodniej krajowe systemy nadzoru nad pneumokokami funkcjonują w kilku krajach, w tym w Chorwacji, Czechach, na Węgrzech, w Polsce, Rumunii i na Słowacji. Systemy te są kluczowe dla zrozumienia lokalnej epidemiologii, dystrybucji serotypów i wskaźników oporności na antybiotyki.67
Wpływ szczepionek skoniugowanych na epidemiologię chorób pneumokokowych
Wprowadzenie skoniugowanych szczepionek przeciwko pneumokokom (PCV) spowodowało dramatyczny spadek zachorowań na IChP zarówno u dzieci, jak i dorosłych. Od 1998 do 2021 roku wskaźniki IChP wśród dzieci poniżej 5 roku życia w Stanach Zjednoczonych zmniejszyły się o 95% ogółem.1 Podobne redukcje zaobserwowano w innych krajach, które wprowadziły szczepionkę PCV do swoich krajowych programów szczepień.8
W Irlandii wprowadzenie szczepionki PCV spowodowało dramatyczny spadek występowania inwazyjnej choroby pneumokokowej u dzieci poniżej 5 roku życia (94% spadek) w 2018 roku.9 Na Tajwanie od czasu zatwierdzenia i zastąpienia PCV7 przez PCV13 do stosowania u dzieci w 2011 roku, częstość występowania IChP dramatycznie zmniejszyła się u dzieci poniżej 5 roku życia, szczególnie u niemowląt w wieku od 2 do 4 lat.10
Badania wykazały, że szczepionki PCV zapewniają zarówno ochronę bezpośrednią szczepionym osobom, jak i ochronę pośrednią poprzez odporność populacyjną (herd immunity). Spadek wskaźników IChP u dorosłych po wprowadzeniu szczepionek PCV u dzieci świadczy o skuteczności tej strategii.111
Zastępowanie serotypów i ewolucja patogenu
Mimo znaczącego wpływu szczepionek PCV na redukcję choroby pneumokokowej, w niektórych miejscach zaobserwowano wzrost częstości występowania IChP wywoływanej przez serotypy niepokryte szczepionką, co prawdopodobnie wynika z zastępowania serotypów.812 Jest to zjawisko, w którym serotypy nieobjęte szczepionką zwiększają swoją obecność w populacji.
W Australii po wprowadzeniu szczepionki 7vPCV odnotowano spadek wskaźnika występowania IChP spowodowanej serotypami 7vPCV we wszystkich grupach wiekowych. Jednak wskaźniki IChP spowodowane serotypami, które nie były zawarte w 7vPCV, wzrosły. Zjawisko to, znane jako zastępowanie serotypów, było szczególnie widoczne wśród nierdzennych dzieci w wieku poniżej 5 lat, u których serotypy spoza szczepionki wzrosły o 168%.13
W Danii po wprowadzeniu PCV7, a następnie PCV13 do programu szczepień dzieci, zaobserwowano znaczący spadek występowania IChP spowodowanej serotypami zawartymi w tych szczepionkach. Jednak liczba przypadków IChP spowodowanych przez serotypy niewłączone do szczepionki wzrosła.1415
| Region | Okres | Najczęstsze serotypy | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Dania | 2020-2023 | 8, 3, 22F, 9N, 24F | Pomimo szczepień, wysiłki w celu ograniczenia częstości występowania serotypu 3 nie powiodły się |
| Singapur | 2018 | 3, 19A, 23A | Najczęstsze u dorosłych (12,8%, 9,6% i 7,4%) |
| USA | Po wprowadzeniu PCV13 | 3, 22F, 33F (wzrost) | Wzrost serotypów nieobjętych PCV13 |
| Europa | 2022 | Serotypy zawarte w PCV13 (46% u dzieci <5 lat) | Proporcja wzrosła w ciągu ostatnich pięciu lat |
| Grecja | Badanie z 2021 r. | 19A i 3 (wzrost) | Jedyne dwa serotypy PCV13, których wskaźnik kolonizacji zwiększył się z czasem |
Zastępowanie serotypów stanowi wyzwanie dla skuteczności szczepionek i podkreśla potrzebę ciągłego nadzoru nad serotypami powodującymi chorobę pneumokokową. Śledzenie tych zmian jest kluczowe dla opracowywania nowych szczepionek obejmujących szersze spektrum serotypów.16
Efektywność szczepień w różnych populacjach
Wpływ szczepionek PCV na zapadalność na IChP różni się w zależności od populacji. Mimo ogólnego sukcesu w redukcji zachorowań, programy szczepień miały mniejszy wpływ wśród ludności rdzennej i osób z chorobami współistniejącymi zwiększającymi podatność na chorobę pneumokokową.17
U rdzennych mieszkańców Ameryki i rdzennych mieszkańców Alaski (AI/AN) choroby pneumokokowe występują nieproporcjonalnie częściej, a w społecznościach plemiennych dochodzi do wyższego poziomu zachorowań i ognisk choroby. Przyjęcie najnowszych zaleceń ACIP dotyczących PCV może zapobiec dodatkowo 30% przypadków inwazyjnej choroby pneumokokowej.18
W Ugandzie kampania szczepień PCV13 została wprowadzona w 2014 roku, jednak dane dotyczące zasięgu szczepień i częstości występowania chorób pneumokokowych u dzieci poniżej 5 roku życia są rzadkie. Badania wykazały, że obciążenie chorobami pneumokokowymi wciąż pozostaje wysokie (40,6%) pomimo wdrożenia kampanii szczepień, co wskazuje na potrzebę przeglądu strategii szczepień.19
Monitorowanie bezpieczeństwa szczepionek
Nadzór nad bezpieczeństwem szczepionek przeciwko pneumokokom jest istotnym elementem monitorowania ich stosowania w populacji. W Korei Południowej przeprowadzono nadzór bezpieczeństwa przy użyciu krajowej bazy danych spontanicznych zgłoszeń od 1988 do 2017 roku, stosując trzy algorytmy: metody dysproporcjonalności, średnią geometryczną empirycznego bayesa i statystykę opartą na drzewach.20
Wśród 10 380 zdarzeń niepożądanych związanych ze szczepionkami, 1135 zgłoszeń i 101 terminów zdarzeń niepożądanych zgłoszono po szczepionce przeciwko pneumokokom. Zaobserwowano rozbieżność w liczbie wykrytych sygnałów między algorytmami.21 Badanie zidentyfikowało zapalenie tkanki łącznej jako sygnał bezpieczeństwa zarówno dla PPSV, jak i PCV, z czego zapalenie tkanki łącznej jest udokumentowane jako znane zdarzenie niepożądane w standardzie referencyjnym dla PPSV, ale nie w standardzie referencyjnym dla PCV.22
W Stanach Zjednoczonych, po wprowadzeniu 20-walentnej skoniugowanej szczepionki przeciwko pneumokokom (PCV20, PREVNAR 20, Pfizer, Inc.) w 2021 roku, System Zgłaszania Zdarzeń Niepożądanych po Szczepionce (VAERS) otrzymał 1976 zgłoszeń po podaniu PCV20 osobom w wieku 19 lat i starszym (6% zgłoszeń dotyczyło poważnych zdarzeń). Zaobserwowano alert eksploracji danych dla terminu zespół Guillaina-Barrego, który jest obecnie badany przez CDC i FDA.23
Zalecenia dotyczące szczepień przeciwko pneumokokom
W oparciu o dane z nadzoru epidemiologicznego, zalecenia dotyczące szczepień przeciwko pneumokokom są regularnie aktualizowane. W Stanach Zjednoczonych, CDC zaktualizowało swoje zalecenia dotyczące szczepień przeciwko pneumokokom dla dorosłych w styczniu 2022 roku. CDC zaleca PCV20 lub PCV15, a następnie PPSV23 dla wszystkich dorosłych w wieku powyżej 65 lat, a także dorosłych w wieku 19-64 lat z określonymi chorobami podstawowymi lub innymi czynnikami ryzyka.24
W październiku 2024 roku Komitet Doradczy Stanów Zjednoczonych (ACIP) rozszerzył zalecenia dotyczące szczepień przeciwko pneumokokom, aby obejmowały wszystkich dorosłych w wieku ≥50 lat, niezależnie od czynników ryzyka. Decyzja ta opiera się na wiedzy, że częstość występowania chorób pneumokokowych zaczyna wzrastać w wieku 50 lat.25
W Australii szczepienie przeciwko pneumokokom jest zalecane dla niemowląt i dzieci w wieku poniżej 5 lat, wszystkich osób z określonymi schorzeniami zwiększającymi ryzyko, rdzennych dorosłych w wieku 50 lat i starszych oraz nierdzennych dorosłych w wieku 70 lat i starszych.26 W Kanadzie inwazyjne choroby pneumokokowe podlegają obowiązkowi zgłaszania na szczeblu krajowym od 2000 roku, a nadzór nad serotypami i opornością na środki przeciwdrobnoustrojowe jest konieczny do monitorowania istniejących trendów, identyfikowania nowych trendów i oceny wpływu nowo zalecanych szczepionek PCV15 i PCV20.27
Wyzwania i perspektywy nadzoru nad chorobami pneumokokowymi
Pomimo znaczących postępów w nadzorze nad chorobami pneumokokowymi, nadal istnieją wyzwania. Nadzór nad zakażeniami pneumokokowymi wciąż napotyka trudności, a dostępne dane są prawdopodobnie niedoszacowane, odnosząc się głównie do najcięższych przypadków. Serotypowanie niezbędne do identyfikacji czynnika etiologicznego nadal nie jest często wykonywane.28
W Ugandzie lokalne zdolności nadzoru wymagają wzmocnienia, aby zbierać dane dotyczące serotypów pneumokoków i czynników ryzyka chorób pneumokokowych.19 We Włoszech, pomimo swojego znaczenia, mikrobiologiczny nadzór nad serotypami pneumokoków jest ograniczony do części, choć rosnącej w czasie, zgłaszanych przypadków.29
Przyszłość nadzoru nad chorobami pneumokokowymi obejmuje rozwój genetyki i genomiki. Genomika jest szeroko przyjmowana jako optymalne podejście do nadzoru nad patogenami, z potencjałem do wczesnej i precyzyjnej identyfikacji szczepów wysokiego ryzyka.16 Globalny Projekt Sekwencjonowania Pneumokoków (GPS) dostarcza nadzoru genomowego od 2011 roku i wyraźnie zademonstrował dodatkową wartość genomiki w nadzorze nad patogenami w ciągu ostatniej dekady, identyfikując pojawiające się serotypy i szczepy uciekające przed szczepionką, dostarczając tym samym podstaw dowodowych do informowania przyszłych strategii szczepionek.16
Wpływ szczepionek przeciwko pneumokokom na globalne zdrowie publiczne
Choroby pneumokokowe stanowią znaczące obciążenie dla zdrowia publicznego na całym świecie. W 2019 roku w Stanach Zjednoczonych odnotowano około 30 300 przypadków i 3 250 zgonów spowodowanych przez inwazyjną chorobę pneumokokową.30 W regionie obu Ameryk wskaźnik zachorowalności na zakażenia pneumokokowe w 2015 roku oszacowano na 358 przypadków na 100 000 dzieci poniżej 5 roku życia, co spowodowało około 5 700 zgonów.31
W Unii Europejskiej/Europejskim Obszarze Gospodarczym w 2022 roku zgłoszono 17 700 potwierdzonych przypadków IChP. Surowy wskaźnik zgłoszeń wyniósł 5,1 przypadku na 100 000 ludności, podobnie jak w latach 2018 i 2019. Wskaźniki specyficzne dla wieku były najwyższe u niemowląt poniżej jednego roku życia (13,4 potwierdzonych przypadków na 100 000 ludności) i u dorosłych w wieku 65 lat i starszych (12,6 potwierdzonych przypadków na 100 000 ludności), z wyższymi wskaźnikami zgłaszanymi u mężczyzn niż u kobiet we wszystkich grupach wiekowych.32
Wprowadzenie PCV do krajowych programów szczepień przyniosło znaczące korzyści zdrowotne. W Stanach Zjednoczonych, dane CDC pokazują, że wskaźniki IChP dramatycznie spadły po wprowadzeniu skoniugowanych szczepionek przeciwko pneumokokom (PCV).1 Badanie przeprowadzone w latach 1997-2013 w Singapurze wykazało, że 62% izolatów pneumokoków od dorosłych to serotypy objęte 13-walentną skoniugowaną szczepionką przeciwko pneumokokom (PCV13), ale 30% serotypów nie było objętych żadną licencjonowaną szczepionką.33
Badanie opublikowane w 2006 roku w czasopiśmie medycznym Clinical Infectious Diseases wykazało, że pacjenci szpitalni, którzy otrzymali szczepionkę przeciwko pneumokokom, mieli o 40-70 procent mniejsze prawdopodobieństwo zgonu niż pacjenci nieszczepieni. W badaniu zaszczepieni pacjenci mieli niższe ryzyko niewydolności oddechowej, niewydolności nerek, zawału serca i innych powikłań. Zaszczepieni pacjenci w badaniu spędzili również średnio dwa dni mniej w szpitalu.34
Trendy wskaźników zachorowań na choroby pneumokokowe
Wskaźniki zachorowań na IChP różnią się w zależności od kraju i regionu. W Tajwanie co roku zgłasza się około 600 przypadków IChP. Najczęściej występują one u dzieci poniżej 5 roku życia i osób starszych powyżej 65 roku życia. Liczba przypadków osiąga szczyt w grudniu i styczniu. Roczna zapadalność na IChP na 100 000 ludności wahała się między 2,23 a 3,61.10
W Kanadzie wskaźnik występowania IChP w 2021 roku wynosił 5,62 przypadku na 100 000 ludności, co stanowi spadek w porównaniu ze szczytem wynoszącym 10,86 przypadku na 100 000 ludności w 2018 roku.35 W Teksasie liczba zgłoszonych przypadków inwazyjnej choroby pneumokokowej była dość stabilna przez ostatnie dziesięć lat, z 1535-2029 przypadkami zgłaszanymi każdego roku (1983 przypadki w 2019 roku).36
W Danii podczas pandemii COVID-19 w latach 2020 i 2021 występowanie inwazyjnej choroby pneumokokowej (IChP) było historycznie niskie, z 369 i 353 przypadkami, odpowiednio, co odpowiada zachorowalności 6,3 i 6,0 na 100 000. Od czasu wprowadzenia szczepienia przeciwko pneumokokom do programu szczepień dziecięcych w 2007 roku zaobserwowano stały spadek zachorowalności. Większość tego znacznego spadku jest prawdopodobnie spowodowana ograniczeniami, ponieważ zachorowalność na IChP wzrosła ponownie w 2022 i 2023 roku do 553 i 622 przypadków, co odpowiada zachorowalności 9,4 i 10,5.37
W regionie Veneto we Włoszech wskaźnik powiadomień o inwazyjnej chorobie pneumokokowej wahał się od 2,625 do 14,633 przypadków na 100 000, z najwyższą wartością w 2023 r. i najniższą w 2021 r. Dane wskazują, że ogólne wskaźniki powiadomień o IChP wykazały tendencję wzrostową. Trend był pozytywny od 2007 do 2018 roku, po czym nastąpił gwałtowny spadek w latach pandemii, 2020-21. Następnie zaobserwowano szybki wzrost.38
Rola organizacji międzynarodowych w nadzorze nad chorobami pneumokokowymi
Organizacje międzynarodowe odgrywają kluczową rolę w koordynacji globalnych wysiłków w zakresie nadzoru nad chorobami pneumokokowymi. Panamerykańska Organizacja Zdrowia (PAHO) koordynuje sieć nadzoru sentinel nad zapaleniem płuc i bakteryjnym zapaleniem opon mózgowych w regionie obu Ameryk od 2007 roku. Od 1993 roku region obu Ameryk posiada sieć laboratoriów do regionalnego nadzoru nad bakteryjną chorobą inwazyjną, początkowo znaną jako sieć SIREVA (Regionalny System Szczepionek), a obecnie SIREVA II, w której uczestniczy 19 krajów.39
Gavi, Sojusz na rzecz Szczepionek, pomógł wielu krajom o niskich dochodach wprowadzić PCV do swoich krajowych programów szczepień. Kraje, które wprowadziły PCV, zaobserwowały duże redukcje w IChP i zapaleniu płuc.1
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opracowała standardy nadzoru, które zostały przyjęte i dostosowane lokalnie przez kraje takie jak Korea Południowa.40 WHO’s Strategic Advisory Group of Experts (SAGE) on Immunization wraz z Techniczną Grupą Doradczą PAHO ds. Chorób, którym Można Zapobiegać poprzez Szczepienia (TAG), stwierdziły, że dostępne dowody wskazują na znaczący wpływ zarówno PCV10, jak i PCV13 na zapalenie płuc, choroby spowodowane przez odpowiednie serotypy szczepionek, oraz na nosicielstwo.31
Przyszłe kierunki nadzoru nad chorobami pneumokokowymi
Ciągły nadzór nad IChP jest niezbędny do monitorowania potencjalnych zmian w obciążeniu chorobą, które mogą pojawić się w serotypach PCV15, PCV20 i serotypach nie objętych szczepionką, gdy pandemia COVID-19 ustępuje. Nadzór będzie również służył do informowania o przyszłym rozwoju szczepionek i rewizji krajowych zaleceń dotyczących szczepionek.30
Rozwój szczepionek o wyższej walencji, takich jak PCV21 i VAX-XL, ma na celu zapewnienie szerszego pokrycia serotypów pneumokoków. CAPVAXIVE to jedyna zatwierdzona przez FDA skoniugowana szczepionka przeciwko pneumokokom, która pomaga chronić przed serotypami odpowiedzialnymi za ~84% przypadków inwazyjnej choroby pneumokokowej u dorosłych w wieku 50 lat i starszych, w porównaniu do ~52% przez PCV20 na poziomie krajowym.41
W marcu 2025 roku firma Vaxcyte ogłosiła VAX-XL, swojego kandydata na szczepionkę PCV trzeciej generacji, zaprojektowanego, aby zapewnić najszersze pokrycie spośród wszystkich PCV obecnie opracowywanych dla niemowląt lub dorosłych.42
Mimo obecnych ograniczeń, systemy nadzoru nad chorobami pneumokokowymi będą nadal odgrywać kluczową rolę w kształtowaniu polityki zdrowia publicznego i strategii szczepień. Rozwój technologii, takich jak sekwencjonowanie genomowe, pozwoli na bardziej precyzyjną identyfikację szczepów wysokiego ryzyka i ocenę skuteczności szczepionek.16 Integracja tych technologii z istniejącymi systemami nadzoru może poprawić naszą zdolność do monitorowania i kontrolowania chorób pneumokokowych na całym świecie.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.