Szczepionka przeciwko pneumokokom
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Szczepionki przeciwko pneumokokom, w tym skoniugowane PCV15, PCV20, PCV21 oraz polisacharydowa PPSV23, stanowią kluczowy element profilaktyki zakażeń wywołanych przez Streptococcus pneumoniae. Szczepionki skoniugowane indukują odpowiedź immunologiczną zależną od limfocytów T, zapewniając trwałą odporność śluzówkową i tworzenie komórek pamięci B, natomiast PPSV23 wywołuje krótkotrwałą odpowiedź humoralną bez odporności śluzówkowej, z ochroną utrzymującą się do 5-6 lat. Schematy szczepień różnią się w zależności od wieku i czynników ryzyka: niemowlęta poniżej 5 lat otrzymują 4 dawki PCV15 lub PCV20 (w 2, 4, 6 oraz 12-15 miesiącu życia), dorośli ≥50 lat jedną dawkę PCV20, PCV21 lub PCV15 (z następną dawką PPSV23 po ≥12 miesiącach w przypadku PCV15), a osoby 19-64 lat z ryzykiem – jedną dawkę PCV15 + PPSV23 lub PCV20/PCV21. Szczepienia należy podawać domięśniowo (PCV) lub domięśniowo/podskórnie (PPSV23), z zachowaniem odpowiednich odstępów (min. 4 tygodnie między dawkami u dzieci <12 m.ż., 8 tygodni między PCV15 a PPSV23 u dorosłych 19-64 lat, ≥12 miesięcy u osób ≥65 lat).
- Szczepionka przeciwko pneumokokom – wprowadzenie
- Rodzaje szczepionek przeciwko pneumokokom
- Wskazania do stosowania szczepionki przeciwko pneumokokom
- Schematy szczepień przeciwko pneumokokom
- Technika podawania szczepionki przeciwko pneumokokom
- Jednoczesne podawanie z innymi szczepionkami
- Przeciwwskazania i środki ostrożności
- Działania niepożądane po szczepieniu
- Opieka i postępowanie po szczepieniu
- Opieka pielęgniarska w placówkach długoterminowej opieki
- Edukacja pacjentów i rodzin
- Rola zespołu interdyscyplinarnego
- Skuteczność szczepionki przeciwko pneumokokom
- Podsumowanie zaleceń
Szczepionka przeciwko pneumokokom – wprowadzenie
Szczepionka przeciwko pneumokokom to aktywny środek immunizujący stosowany w celu zapobiegania zakażeniom wywołanym przez bakterie Streptococcus pneumoniae. Działanie szczepionki polega na tym, że powoduje ona wytwarzanie przez organizm własnej ochrony (przeciwciał) przeciwko chorobie12. Szczepionki przeciwko pneumokokom są ważnym elementem profilaktyki zdrowotnej, znacząco zmniejszającym obciążenie chorobami pneumokokowymi zarówno u zaszczepionych osób, jak i w populacji3. Dostępne są dwa rodzaje szczepionek przeciwko pneumokokom: szczepionki skoniugowane (PCV15, PCV20, PCV21) oraz szczepionka polisacharydowa (PPSV23)4.
Rodzaje szczepionek przeciwko pneumokokom
Obecnie dostępne są dwa główne typy szczepionek przeciwko pneumokokom: szczepionki skoniugowane i szczepionka polisacharydowa5. Szczepionki skoniugowane (PCV) zapewniają trwałą ochronę dzięki mechanizmowi działania zależnemu od limfocytów T i wynikającemu z tego tworzeniu komórek pamięci B, które zapewniają odporność śluzówkową. Natomiast szczepionka polisacharydowa (PPSV23) indukuje odpowiedź immunologiczną poprzez uwolnienie immunoglobulin z komórek B, nie powoduje odporności śluzówkowej, a ochrona słabnie po pięciu do sześciu latach6. Obecnie dostępne są następujące szczepionki:
- Szczepionki skoniugowane: PCV15 (Vaxneuvance), PCV20 (Prevnar 20), PCV21 (CAPVAXIVE)78
- Szczepionka polisacharydowa: PPSV23 (Pneumovax 23)9
Wskazania do stosowania szczepionki przeciwko pneumokokom
Szczepienie przeciwko pneumokokom jest zalecane dla określonych grup wiekowych oraz osób z czynnikami ryzyka. Główne grupy, którym zaleca się szczepienie, to:1011
- Niemowlęta i dzieci poniżej 5 roku życia
- Wszystkie osoby dorosłe w wieku 50 lat i starsze
- Osoby w wieku 19-64 lat z określonymi schorzeniami zwiększającymi ryzyko choroby pneumokokowej, takimi jak:
- Osoby z osłabionym układem odpornościowym
- Osoby z wyciekom płynu mózgowo-rdzeniowego
- Osoby z implantami ślimakowymi
- Osoby z czynnościową lub anatomiczną asplenią (np. choroba sierpowatokrwinkowa, splenektomia)
Schematy szczepień przeciwko pneumokokom
Schemat dla niemowląt i dzieci
Niemowlęta i małe dzieci zwykle potrzebują 4 dawek szczepionki skoniugowanej przeciwko pneumokokom (PCV15 lub PCV20). Dawki te są rutynowo podawane w wieku 2, 4, 6 miesięcy oraz 12-15 miesięcy1213. Dla dzieci zaszczepionych przed ukończeniem 12. miesiąca życia minimalny odstęp między dawkami wynosi 4 tygodnie. Dawki podawane w wieku 12 miesięcy i starszym należy oddzielić co najmniej 8-tygodniowym odstępem14. Dzieci w wieku od 2 do 18 lat z określonymi schorzeniami medycznymi mogą wymagać dodatkowej dawki szczepionki PPSV2315.
Schemat dla dorosłych
Zalecenia dla dorosłych zależą od wieku, historii szczepień i czynników ryzyka:1617
- Dorośli w wieku 50 lat i starsi, którzy nie otrzymali wcześniej szczepionki skoniugowanej przeciwko pneumokokom, powinni otrzymać jedną dawkę PCV20, PCV21 lub PCV15 (w przypadku PCV15 należy podać następnie dawkę PPSV23 po co najmniej roku)
- Dorośli w wieku 19-49 lat z określonymi schorzeniami lub czynnikami ryzyka, którzy nie otrzymali wcześniej szczepionki skoniugowanej, powinni otrzymać jedną dawkę PCV15 (a następnie PPSV23) lub jedną dawkę PCV20 lub PCV21
- Dorośli, którzy wcześniej otrzymali PPSV23, mogą otrzymać PCV15 lub PCV20 po upływie co najmniej roku
- Pacjenci, którzy ukończyli serię PCV13 plus PPSV23, nie potrzebują dodatkowego szczepienia z PCV15 lub PCV20
Minimalny akceptowalny odstęp między PCV15 a PPSV23 wynosi 8 tygodni u osób dorosłych w wieku 19-64 lat, a u osób w wieku 65 lat i starszych zaleca się co najmniej roczny odstęp1819.
Technika podawania szczepionki przeciwko pneumokokom
Prawidłowa technika podawania szczepionki jest kluczowa dla zapewnienia jej skuteczności i bezpieczeństwa20:
- Szczepionki skoniugowane przeciwko pneumokokom (PCV15, PCV20, PCV21) należy podawać domięśniowo21
- Szczepionkę polisacharydową przeciwko pneumokokom (PPSV23) można podawać domięśniowo lub podskórnie22
- U niemowląt i małych dzieci preferowanym miejscem podania jest mięsień obszerny boczny uda23
- U starszych dzieci i dorosłych preferowanym miejscem podania jest mięsień naramienny24
- Długość igły powinna być odpowiednia do wieku i rozmiaru osoby otrzymującej szczepionkę25
Przed podaniem szczepionki należy wzrokowo sprawdzić, czy nie ma w niej cząstek stałych i/lub przebarwień. Jeśli takie warunki istnieją, NIE należy używać szczepionki26. Ręce należy oczyścić środkiem antyseptycznym na bazie alkoholu lub mydłem i wodą przed przygotowaniem szczepionek do podania27.
Jednoczesne podawanie z innymi szczepionkami
Szczepionkę przeciwko pneumokokom można podawać równocześnie z innymi szczepionkami, ale należy przestrzegać określonych zasad28:
- Nigdy nie należy podawać szczepionki skoniugowanej przeciwko pneumokokom (PCV15, PCV20 lub PCV21) i PPSV23 podczas tej samej wizyty29
- U dorosłych można podawać szczepionkę przeciwko pneumokokom (PCV15, PCV20, PCV21 lub PPSV23) podczas tej samej wizyty co szczepionkę przeciwko grypie lub inne zalecane szczepionki30
- Każdą szczepionkę należy podawać osobną strzykawką i, jeśli to możliwe, w inne miejsce wstrzyknięcia31
- Małe dzieci mogą być narażone na zwiększone ryzyko drgawek wywołanych gorączką po szczepionce skoniugowanej przeciwko pneumokokom, jeśli jest ona podawana jednocześnie z inaktywowaną szczepionką przeciw grypie32
Przeciwwskazania i środki ostrożności
Przed podaniem szczepionki przeciwko pneumokokom należy wziąć pod uwagę następujące przeciwwskazania i środki ostrożności3334:
- Przeciwwskazania:
- Ciężka reakcja alergiczna (anafilaksja) po wcześniejszej dawce szczepionki lub na jakikolwiek składnik szczepionki35
- Środki ostrożności:
- Osoby z wysoką gorączką lub zbyt złym samopoczuciem, aby wykonywać normalne czynności, powinny poczekać z przyjęciem szczepionki do czasu poprawy stanu zdrowia36
- U osób z obniżoną odpornością, w tym osób otrzymujących terapię immunosupresyjną, może wystąpić zmniejszona odpowiedź immunologiczna na szczepionkę37
- Szczepionka może nie być skuteczna w zapobieganiu zapaleniu opon mózgowych u pacjentów z przewlekłym wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego (CSF) wynikającym z wrodzonych zmian, złamań czaszki lub zabiegów neurochirurgicznych38
Szczepionki przeciwko pneumokokom nie są ogólnie zalecane dla kobiet w ciąży39. Kobiety w ciąży powinny skonsultować się ze swoim lekarzem ginekologiem-położnikiem przed zaszczepieniem40.
Działania niepożądane po szczepieniu
Szczepionki przeciwko pneumokokom są ogólnie bezpieczne, ale jak każdy lek, mogą powodować działania niepożądane. Większość działań niepożądanych jest łagodna i zazwyczaj ustępuje w ciągu kilku dni41.
Częste działania niepożądane
- Reakcje w miejscu wstrzyknięcia:
- Reakcje ogólnoustrojowe:
Rzadkie działania niepożądane
Szczepionka przeciwko pneumokokom może w rzadkich przypadkach wywołać poważną reakcję alergiczną zwaną anafilaksją52. Anafilaksja może zagrażać życiu i wymaga natychmiastowej pomocy medycznej. Reakcja alergiczna może wystąpić po opuszczeniu kliniki przez zaszczepioną osobę53. Objawy ciężkiej reakcji alergicznej mogą obejmować54:
- Pokrzywkę
- Obrzęk twarzy i gardła
- Trudności w oddychaniu
- Szybkie bicie serca
- Zawroty głowy lub osłabienie
Opieka i postępowanie po szczepieniu
Po szczepieniu przeciwko pneumokokom ważne jest monitorowanie pacjenta i odpowiednie postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych55:
- W przypadku bólu w miejscu wstrzyknięcia można zastosować:
- Łagodna gorączka i ból powinny ustąpić w ciągu 3 dni lub krócej58
- Należy uważnie obserwować zmiany w stanie zdrowia i skontaktować się z lekarzem w przypadku wystąpienia jakichkolwiek problemów59
W przypadku zauważenia objawów ciężkiej reakcji alergicznej (pokrzywka, obrzęk twarzy i gardła, trudności w oddychaniu, szybkie bicie serca, zawroty głowy lub osłabienie) należy natychmiast zadzwonić pod numer alarmowy i przetransportować osobę do najbliższego szpitala60.
Opieka pielęgniarska w placówkach długoterminowej opieki
Zapobieganie chorobom pneumokokowym jest priorytetem narodowym w zakresie zdrowia, szczególnie u osób starszych, a zwłaszcza w placówkach opieki długoterminowej (LTC)61. Przepisy dotyczące licencjonowania domów opieki wymagają, aby placówki oceniały status szczepień przeciwko pneumokokom każdego mieszkańca, zapewniały edukację dotyczącą szczepień przeciwko pneumokokom i podawały odpowiednią szczepionkę przeciwko pneumokokom, gdy jest to wskazane62.
Zalecenia dla placówek opieki długoterminowej
Departament Zdrowia zaleca, aby placówki opieki długoterminowej (LTC) podjęły następujące kroki63:
- Zrewidowanie obecnych polityk immunizacyjnych i/lub przyjęcie stałych zleceń, aby zapewnić, że wszyscy mieszkańcy są badani i oferowana jest im odpowiednia szczepionka przeciwko pneumokokom
- W przypadku mieszkańców przebywających na długoterminowym pobycie, placówki powinny ponownie ocenić potrzebę kolejnych dawek szczepionki przeciwko pneumokokom zgodnie z zaleceniami ACIP
- Zapewnienie, aby wszyscy pracownicy byli edukowani na temat szczepionek przeciwko pneumokokom oraz wieku i schorzeń, w przypadku których zalecane jest szczepienie, podczas corocznej oceny zdrowia pracowników
- Placówki LTC powinny oferować odpowiednią szczepionkę przeciwko pneumokokom pracownikom, gdy jest to wskazane
Ponadto, szczepienia nie powinny być opóźniane z powodu braku pisemnej dokumentacji szczepień. Jeśli dokumentacja szczepień nie jest dostępna, dopuszczalne jest poleganie na ustnej historii szczepień pacjenta w celu ustalenia, czy i która szczepionka przeciwko pneumokokom jest wskazana64.
Narzędzia dla placówek opieki długoterminowej
W celu wsparcia placówek opieki długoterminowej opracowano szereg narzędzi edukacyjnych i wdrożeniowych, które mają pomóc świadczeniodawcom przy ocenie mieszkańców pod kątem potrzeb związanych ze szczepieniami przeciwko pneumokokom65. Narzędzia te obejmują66:
- Dokument zawierający wytyczne dotyczące szczepień przeciwko pneumokokom, sformatowany przy użyciu podejścia opartego na często zadawanych pytaniach. Wytyczne odpowiadają na typowe pytania dotyczące szczepień przeciwko pneumokokom i przedstawiają szereg typowych scenariuszy klinicznych mających na celu pomoc świadczeniodawcom w wyborze odpowiednich strategii szczepień
- Notatka dotycząca oceny szczepień przeciwko pneumokokom mieszkańców, która pomaga personelowi domów opieki w przeprowadzeniu wymaganej oceny szczepień przeciwko pneumokokom mieszkańców poprzez wykorzystanie szablonu notatki
Edukacja pacjentów i rodzin
Edukacja pacjentów i ich rodzin jest kluczowym elementem skutecznego programu szczepień przeciwko pneumokokom67. Badania pokazują, że gdy pracownik służby zdrowia zdecydowanie zaleca szczepienie pacjentowi, wskaźniki immunizacji wzrastają68.
Kluczowe informacje dla pacjentów
Podczas edukowania pacjentów i ich rodzin na temat szczepionki przeciwko pneumokokom, należy przekazać następujące informacje69:
- Korzyści ze szczepionki przeciwko pneumokokom:
- Szczepionka przeciwko pneumokokom zapobiega chorobom pneumokokowym, które mogą powodować poważne zakażenia płuc (zapalenie płuc), krwi (bakteriemia) i opon mózgowo-rdzeniowych (zapalenie opon mózgowych)70
- Szczepionki są bardzo skuteczne w zapobieganiu ciężkim przypadkom choroby, które mogłyby wymagać hospitalizacji71
- Szczepienie jest szczególnie ważne dla osób z grup wysokiego ryzyka72
- Jakich działań niepożądanych można się spodziewać:
- Kiedy należy skontaktować się z lekarzem:
Podejście SHARE
Pracownicy służby zdrowia mogą wdrożyć podejście SHARE, aby zwiększyć zaufanie pacjenta do szczepionki77. Podejście to obejmuje:
- S – Sharing (Dzielenie się) informacjami o tym, dlaczego szczepionka jest odpowiednia dla pacjenta w oparciu o jego wiek i stan zdrowia
- H – Highlighting (Podkreślanie) pozytywnych doświadczeń ze szczepionką
- A – Addressing (Odnoszenie się) do obaw pacjenta w empatyczny sposób
- R – Reminding (Przypominanie) pacjentom, że szczepionki chronią ich i ich bliskich
- E – Explaining (Wyjaśnianie) potencjalnych skutków ubocznych
Rola zespołu interdyscyplinarnego
Skuteczne wdrożenie programu szczepień przeciwko pneumokokom wymaga współpracy interdyscyplinarnego zespołu opieki zdrowotnej78. Wszyscy członkowie zespołu opieki zdrowotnej, w tym lekarze, personel pielęgniarski i farmaceuci, powinni edukować pacjentów na temat korzyści płynących ze szczepionki przeciwko pneumokokom, odpowiadać na pytania pacjentów, łagodzić wszelkie obawy, które mogą mieć odnośnie szczepionki, oraz dostarczać informacji dla pacjenta w mało prawdopodobnym przypadku wystąpienia niepożądanej reakcji79.
Rola zespołu pielęgniarskiego
Pielęgniarki odgrywają kluczową rolę w programie szczepień przeciwko pneumokokom80:
- Ocena stanu szczepień pacjentów i identyfikacja tych, którzy kwalifikują się do szczepienia
- Informowanie pacjentów o ryzyku związanym z chorobą pneumokokową, korzyściach ze szczepionki oraz ryzykach i przeciwwskazaniach dla szczepionki
- Właściwe przechowywanie i przygotowanie szczepionek
- Prawidłowe podawanie szczepionek zgodnie z zasadą „7 praw”: właściwy pacjent, właściwy czas, właściwa szczepionka (i rozcieńczalnik), właściwa dawka, właściwa droga, igła i technika, właściwe miejsce wstrzyknięcia oraz właściwa dokumentacja
- Monitorowanie pacjentów pod kątem niepożądanych reakcji po szczepieniu
- Odpowiednie dokumentowanie szczepień
Budowanie społeczności akceptacji szczepionek
Pracownicy służby zdrowia mogą budować społeczność akceptacji szczepionek w ramach praktyki poprzez dyskusje, edukację i szkolenie całego personelu w praktyce na temat szczepień przeciwko pneumokokom, aby zainicjować podejście zespołowe81. Wdrożenie metody Plan-Do-Study-Act (PDSA) może pomóc w tworzeniu interwencji opartych na dowodach, które tworzą trwałe zmiany82.
Skuteczność szczepionki przeciwko pneumokokom
Szczepionki przeciwko pneumokokom są bardzo skuteczne w zapobieganiu chorobom pneumokokowym83. Są one szczególnie skuteczne w zapobieganiu ciężkim przypadkom choroby, które mogłyby prowadzić do hospitalizacji lub śmierci84.
U dzieci, 3 dawki 13-walentnej skoniugowanej szczepionki przeciwko pneumokokom (PCV13) są w około 90% skuteczne w zapobieganiu inwazyjnej chorobie pneumokokowej wywołanej przez serotypy zawarte w szczepionce85. U dorosłych, metaanaliza 18 badań z udziałem ponad 700 000 uczestników wykazała, że 23-walentna polisacharydowa szczepionka przeciwko pneumokokom (PPV23) zapewniała ochronę przed niektórymi zdarzeniami sercowo-naczyniowymi, szczególnie zawałem serca u osób zaszczepionych, zwłaszcza u osób w wieku 65 lat i starszych86.
Obiecujące badania sugerują również, że szczepionka przeciwko pneumokokom może być związana ze zmniejszonym ryzykiem rozwoju choroby Alzheimera87. „Szczepienia przeciwko zapaleniu płuc przed 75 rokiem życia mogą zmniejszyć ryzyko choroby Alzheimera w późniejszym życiu, w zależności od [składu genetycznego],” powiedziała w komunikacie prasowym dr Svetlana Ukraintseva, autorka badania88.
Podsumowanie zaleceń
| Grupa wiekowa | Zalecenia dotyczące szczepień | Dodatkowe informacje |
|---|---|---|
| Niemowlęta i dzieci w wieku <5 lat | 4 dawki PCV15 lub PCV20 w wieku 2, 4, 6 i 12-15 miesięcy | Dla dzieci zaszczepionych przed 12. miesiącem życia minimalny odstęp między dawkami wynosi 4 tygodnie |
| Dzieci w wieku 5-18 lat z określonymi schorzeniami | PCV15 lub PCV20, może być wskazane PPSV23 | Schemat zależny od wcześniejszej historii szczepień |
| Dorośli w wieku 19-49 lat z czynnikami ryzyka | Jednorazowa dawka PCV20 lub PCV21, lub PCV15 + PPSV23 | W przypadku PCV15 następna dawka PPSV23 powinna być podana po co najmniej 8 tygodniach |
| Dorośli w wieku 50 lat i starsi | Jednorazowa dawka PCV20, PCV21 lub PCV15 + PPSV23 | W przypadku PCV15 następna dawka PPSV23 powinna być podana po co najmniej roku |
| Dorośli z wcześniejszą dawką PPSV23 | Można podać PCV20 lub PCV15 co najmniej 1 rok po PPSV23 | Pacjenci, którzy ukończyli serię PCV13 + PPSV23, nie potrzebują dodatkowych szczepień |
W każdym przypadku, pacjent powinien skonsultować się z lekarzem w celu ustalenia optymalnego schematu szczepień w oparciu o swój wiek, historię szczepień i czynniki ryzyka8990.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.