Reumatoidalne zapalenie stawów
Diagnostyka i diagnoza
Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) to przewlekła choroba autoimmunologiczna charakteryzująca się symetrycznym zapaleniem błony maziowej, głównie małych stawów rąk (MCP, PIP) i stóp (MTP II-V). Wczesne rozpoznanie, oparte na objawach klinicznych, takich jak poranna sztywność trwająca >1 godziny, ból i obrzęk stawów, oraz potwierdzeniu serologicznym (czynnik reumatoidalny [RF] obecny u 70-80% pacjentów, przeciwciała anty-CCP u 60-70%) jest kluczowe dla zapobiegania nieodwracalnym uszkodzeniom stawów. Diagnostyka wspomagana jest badaniami obrazowymi: RTG może wykazać zmiany w późniejszym stadium (nadżerki, zwężenia szpar stawowych), USG i MRI pozwalają na wykrycie wczesnych zmian zapalnych i nadżerek. Monitorowanie aktywności choroby opiera się na wskaźnikach zapalnych, takich jak OB (ESR) i CRP.
- Diagnostyka reumatoidalnego zapalenia stawów
- Badania laboratoryjne w diagnostyce RZS
- Czynnik reumatoidalny (RF)
- Przeciwciała przeciw cyklicznemu cytrulinowanemu peptydowi (anty-CCP)
- Markery stanu zapalnego
- Inne badania krwi
- Badania obrazowe w diagnostyce RZS
- Zdjęcia rentgenowskie (RTG)
- Ultrasonografia (USG)
- Rezonans magnetyczny (MRI)
- Tomografia komputerowa (CT)
- Kryteria diagnostyczne RZS
- Wykluczanie innych schorzeń
- Znaczenie wczesnej diagnostyki
- Monitorowanie choroby
- Postępowanie diagnostyczne w RZS
Diagnostyka reumatoidalnego zapalenia stawów
Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) to przewlekła choroba autoimmunologiczna, która może prowadzić do zniszczenia stawów poprzez erozję chrząstki i kości. Wczesne rozpoznanie i leczenie przy pomocy leków modyfikujących przebieg choroby (DMARDs) jest kluczowe, aby zapobiec uszkodzeniom stawów i niepełnosprawności. U pacjentów we wczesnym stadium choroby objawy stawowe są często trudne do odróżnienia od innych form zapalenia wielostawowego, a bardziej charakterystyczne objawy RZS, takie jak nadżerki stawowe, guzki reumatoidalne i inne objawy pozastawowe, występują głównie u pacjentów z długotrwałą, źle kontrolowaną chorobą i często są nieobecne podczas początkowej prezentacji klinicznej12.
Diagnostyka RZS opiera się głównie na objawach klinicznych. Badania laboratoryjne i obrazowe dostarczają częściej informacji prognostycznych niż diagnostycznych. RZS jest rozpoznaniem klinicznym; badania laboratoryjne i radiograficzne pomagają potwierdzić diagnozę i dostarczają użytecznych informacji prognostycznych3.
Objawy i cechy kliniczne
Pomimo różnorodności objawów klinicznych, większość pacjentów z przewlekłym RZS będzie miała następujące cechy:
- Objawy ogólnoustrojowe – wielu pacjentów z RZS może zgłaszać objawy związane z procesem zapalnym, takie jak niezamierzona utrata masy ciała, astenia, zmęczenie i bóle mięśni4
- Sztywność poranna – jest ona charakterystycznym objawem zapalenia stawów. Sztywność poranna trwająca dłużej niż jedną godzinę wskazuje na obecność zapalnej choroby stawów4
- Objawy stawowe – pacjent zazwyczaj zauważa ból i obrzęk stawów, które dotyczą głównie małych stawów rąk i stóp4
RZS charakteryzuje się charakterystycznym rozkładem zajęcia stawów. U pacjentów z RZS zapalenie błony maziowej występuje zazwyczaj w stawach śródręczno-paliczkowych (MCP) i międzypaliczkowych bliższych (PIP) rąk. Często zajęte są również nadgarstki, a także stawy śródstopno-paliczkowe (MTP) od II do V w stopach. Jednak zajęty może być każdy staw kończyny górnej lub dolnej5.
Podczas badania fizykalnego lekarz sprawdza stawy pod kątem obrzęku, zaczerwienienia i ciepła. Sprawdza również odruchy i siłę mięśniową6. Kluczowe czynniki diagnostyczne obejmują aktywne symetryczne zapalenie stawów trwające co najmniej 6 tygodni, wiek 50-55 lat, płeć żeńską, ból stawów i obrzęk stawów3.
Badania laboratoryjne w diagnostyce RZS
Żaden pojedynczy test laboratoryjny nie może jednoznacznie potwierdzić ani wykluczyć rozpoznania reumatoidalnego zapalenia stawów, ale kilka testów może wskazywać na obecność tej choroby7. U pacjenta z podejrzeniem RZS, który ma wzorzec zapalenia błony maziowej zgodny z tą diagnozą, przeprowadza się dodatkowe testy serologiczne i radiologiczne, aby potwierdzić diagnozę8.
Czynnik reumatoidalny (RF)
Test czynnika reumatoidalnego sprawdza obecność RF, przeciwciała, które wiele osób z reumatoidalnym zapaleniem stawów może ostatecznie mieć we krwi9. RF to autoprzeciwciało skierowane przeciwko fragmentowi krystalizującemu (Fc) immunoglobuliny G (IgG). Czynnik reumatoidalny IgM, główny izotyp identyfikowany przez testy RF, występuje u około 70-80% pacjentów z potwierdzonym RZS10.
Czynnik reumatoidalny występuje u około 80% osób z reumatoidalnym zapaleniem stawów. U około 20% osób diagnoza jest ustalana przy braku tego przeciwciała. Jest to tzw. seropnegatywne RZS1112. RF nie jest specyficzny dla RZS i może być obecny u pacjentów z innymi chorobami, takimi jak wirusowe zapalenie wątroby typu C, oraz u zdrowych osób starszych13.
Przeciwciała przeciw cyklicznemu cytrulinowanemu peptydowi (anty-CCP)
Test ten sprawdza obecność przeciwciał anty-CCP, które występują u wielu osób z reumatoidalnym zapaleniem stawów9. Przeciwciała anty-CCP są bardziej specyficzne dla RZS i mogą odgrywać rolę w patogenezie choroby14. Około 50-80% osób z RZS ma czynnik reumatoidalny, przeciwciała anty-CCP lub oba14.
Osoby, które mają dodatni wynik testu anty-CCP, bardzo prawdopodobnie rozwiną reumatoidalne zapalenie stawów, ale nie każdy z reumatoidalnym zapaleniem stawów ma to przeciwciało7. Wysokie poziomy anty-CCP są również powiązane z większą ciężkością choroby15.
Wartość predykcyjna wyniku pozytywnego dla RZS jest prawie 100%, gdy pacjent wykazuje pozytywność dla kombinacji markerów (RF IgM, RF IgA i test IgG anty-CCP 2. generacji)16. Negatywny wynik testu anty-CCP i RF nie wyklucza jednak rozpoznania RZS, gdyż zdarzają się przypadki tak zwanego seropnegatywnego RZS12.
Markery stanu zapalnego
U osób z reumatoidalnym zapaleniem stawów często występuje podwyższony odczyn Biernackiego (OB, ESR) lub poziom białka C-reaktywnego (CRP). Może to wskazywać na wyższy poziom zapalenia w organizmie6. Poziomy CRP i OB mogą również być wykorzystywane do monitorowania aktywności choroby i odpowiedzi na leczenie14.
Test OB mierzy zapalenie w organizmie i monitoruje aktywność choroby oraz odpowiedź na leczenie9. CRP jest wytwarzany przez wątrobę w odpowiedzi na stan zapalny. Wysokie poziomy CRP są powszechne w RZS i innych zapalnych formach zapalenia stawów17.
Inne badania krwi
Początkowa ocena laboratoryjna powinna obejmować również pełną morfologię krwi z rozmazem oraz ocenę funkcji nerek i wątroby18. Pełna morfologia krwi może sprawdzić, czy występuje niedokrwistość, która jest powszechna u osób z reumatoidalnym zapaleniem stawów, oraz pomóc wykluczyć inne schorzenia i wskazać na ogólny stan zdrowia19.
Przeciwciała przeciwjądrowe (ANA) są typem autoprzeciwciał, białka atakującego własne tkanki organizmu. Obecność ANA może wskazywać na chorobę autoimmunologiczną, w tym RZS17.
Badania obrazowe w diagnostyce RZS
Badania obrazowe, wraz z badaniem fizykalnym i testami laboratoryjnymi, mogą pomóc w zidentyfikowaniu RZS17. Pierwszymi badaniami, które należy zlecić, są: czynnik reumatoidalny (RF), przeciwciała przeciw cyklicznemu cytrulinowanemu peptydowi (anty-CCP), zdjęcia rentgenowskie i ultrasonografia3.
Zdjęcia rentgenowskie (RTG)
Zdjęcia RTG to badanie obrazowe często używane w diagnostyce RZS, jednak we wczesnych stadiach choroby, zanim nastąpi uszkodzenie stawów, wyniki mogą nie wykazywać nieprawidłowości9. RTG może pokazać uszkodzenia kości w miejscach, gdzie łączą się one w stawach. W miarę postępu choroby na zdjęciach RTG mogą stać się widoczne specyficzne dla RZS zmiany, w tym: rozrzedzenie kości okołostawowej, zwężenie szpary stawowej, nadżerki kości i deformacje stawów20.
Zdjęcia rentgenowskie są powszechnie wykonywane w momencie diagnozy reumatoidalnego zapalenia stawów11. Można je wykorzystywać do monitorowania reumatoidalnego zapalenia stawów w stawach w miarę upływu czasu6.
Ultrasonografia (USG)
Badanie USG wykorzystuje fale dźwiękowe do tworzenia obrazów struktur wewnątrz ciała. Może być stosowane do oglądania zmian w kościach i chrząstkach sugerujących RZS, zanim jakiekolwiek zmiany pojawią się na zdjęciu rentgenowskim17.
Wykorzystanie ultrasonografii staje się coraz bardziej popularne zarówno w diagnostyce, jak i w monitorowaniu RZS, ponieważ jest to stosunkowo tanie i nieinwazyjne badanie, które można łatwo wykonać w gabinecie. Dokładność wyników USG zależy od doświadczenia osoby wykonującej badanie21.
USG może wykryć zapalenie błony maziowej, wysięki i nadżerki, a dodatkowo power Doppler może dostarczyć szacunków dotyczących trwającego zapalenia15.
Rezonans magnetyczny (MRI)
MRI to badanie wykorzystujące silne pole magnetyczne i fale radiowe do tworzenia trójwymiarowych obrazów struktur wewnątrz ciała. MRI może pokazać zmiany w chrząstce i kości, które wskazują na RZS17.
MRI jest czasami stosowany w diagnostyce reumatoidalnego zapalenia stawów, gdy jest ono wysoce podejrzewane, ale przeciwciała są negatywne, a zdjęcia rentgenowskie są prawidłowe12. MRI może pokazać zapalne zapalenie błony maziowej, które ulega wzmocnieniu po podaniu gadolinu, oraz wczesne nadżerki15.
Tomografia komputerowa (CT)
Tomografia komputerowa łączy serię obrazów rentgenowskich w celu utworzenia przekrojowych obrazów części ciała. Badania wykazują, że tomografia komputerowa może być skuteczna w obserwacji wczesnych erozji kości, które występują w przebiegu RZS17.
Kryteria diagnostyczne RZS
Amerykańskie Kolegium Reumatologiczne (ACR) i Europejska Liga do Walki z Reumatyzmem (EULAR) opracowały kryteria klasyfikacyjne RZS. Jednak wielu pacjentów z RZS nie będzie spełniać tych kryteriów we wczesnym stadium choroby, a mimo to mogą być odpowiednimi kandydatami do leczenia22.
Według kryteriów opracowanych w 2010 roku przez ACR/EULAR, klasyfikacja jako „definitywne RZS” opiera się na obecności zapalenia błony maziowej w co najmniej jednym stawie, braku alternatywnej diagnozy, która lepiej wyjaśniałaby zapalenie błony maziowej, oraz osiągnięciu łącznego wyniku co najmniej 6 (z możliwych 10) z indywidualnych wyników w czterech domenach8.
Nowe kryteria z 2010 roku są wysiłkiem mającym na celu zdiagnozowanie RZS wcześniej u pacjentów, którzy mogą nie spełniać kryteriów klasyfikacyjnych American College of Rheumatology z 1987 roku. Kryteria z 2010 roku nie obejmują obecności guzków reumatoidalnych ani radiograficznych zmian erozyjnych, które są mniej prawdopodobne we wczesnym RZS. Symetryczne zapalenie stawów również nie jest wymagane w kryteriach z 2010 roku, co pozwala na wczesną asymetryczną prezentację13.
Badanie płynów stawowych
Badanie płynu z opuchniętego stawu może być pomocne w odróżnieniu reumatoidalnego zapalenia stawów od choroby zwyrodnieniowej stawów, dny moczanowej lub infekcji12.
Płyn wewnątrz stawu może być pobrany z stawu za pomocą igły i strzykawki, a następnie przeanalizowany w laboratorium. Mętny płyn stawowy może być nieprawidłowy i może być wynikiem zapalenia lub infekcji23. Obecność kryształów kwasu moczowego w płynie stawowym może wskazywać, że prawidłowa diagnoza to dna moczanowa21.
Wykluczanie innych schorzeń
Ból stawów obejmujący ręce jest częstą kliniczną prezentacją różnych schorzeń. Reumatolodzy są często konsultowani przez innych klinicystów w celu oceny pacjentów z tą dolegliwością, ale którym brakuje charakterystycznych cech reumatoidalnego zapalenia stawów (np. zapalenia błony maziowej dotyczącego małych stawów rąk, pozytywności czynnika reumatoidalnego [RF] lub przeciwciał przeciwko cytrulinowanym peptydom [ACPA])24.
Niektóre infekcje, nowotwory i choroby reumatyczne mogą objawiać się zapaleniem błony maziowej, które może naśladować RZS. Rozpoznania niezapalne, takie jak choroba zwyrodnieniowa stawów (OA), zespół cieśni nadgarstka i zespoły hipermobilności, mogą objawiać się bólem lub dysfunkcją stawów bez zapalenia błony maziowej248.
RZS różni się od częstszej choroby zwyrodnieniowej stawów. Zapalenie w przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów może również uszkodzić inne części ciała25. W przeciwieństwie do choroby zwyrodnieniowej stawów, która uszkadza stawy z powodu zużycia i starzenia się, RZS jest chorobą autoimmunologiczną, w której układ odpornościowy atakuje błonę maziową stawów, powodując zapalenie26.
Znaczenie wczesnej diagnostyki
Reumatoidalne zapalenie stawów może zacząć powodować uszkodzenia stawów już w pierwszym lub drugim roku choroby. Po wystąpieniu uszkodzenia stawu zazwyczaj nie można go odwrócić, dlatego wczesna diagnoza i leczenie są bardzo ważne27.
Istnieje „okno terapeutyczne”, w czasie którego choroba może być leczona przed wystąpieniem nieodwracalnego uszkodzenia stawów. To okno różni się między pacjentami, ale zwykle jest otwarte 3 do 6 miesięcy po wystąpieniu choroby. Z tego powodu RZS należy leczyć w odpowiednim czasie28.
Wczesna terapia przy pomocy leków modyfikujących przebieg choroby (DMARDs) stała się standardem opieki; nie tylko może skuteczniej opóźniać postęp choroby niż późniejsze leczenie, ale także może wywoływać więcej remisji29.
Rozpoznawanie RZS we wczesnym stadium jest często niedoceniane przez lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej, ale może zapobiec poważnym, trwającym całe życie powikłaniom związanym z zapaleniem stawów u ich pacjentów30.
Monitorowanie choroby
Po zdiagnozowaniu RZS ważne jest utrzymanie regularnej opieki medycznej. Regularne wizyty kontrolne pozwalają lekarzowi ocenić, czy leczenie działa, czy też należy je dostosować27.
Pacjenci z reumatoidalnym zapaleniem stawów powinni być leczeni jak najwcześniej, aby mieć największe szanse na remisję. Lekarze mogą zalecić badania przesiewowe w kierunku przewlekłych infekcji, w tym utajonej gruźlicy, wirusowego zapalenia wątroby typu B i wirusowego zapalenia wątroby typu C, przed rozpoczęciem leczenia reumatoidalnego zapalenia stawów31.
Niektóre z tych samych testów laboratoryjnych i obrazowych stosowanych w diagnostyce RZS są również wykorzystywane do monitorowania progresji choroby i odpowiedzi na leczenie17.
| Badanie | Opis | Znaczenie diagnostyczne |
|---|---|---|
| Czynnik reumatoidalny (RF) | Przeciwciało skierowane przeciwko fragmentowi Fc immunoglobuliny G | Obecny u 70-80% pacjentów z RZS, ale może występować również w innych chorobach |
| Przeciwciała anty-CCP | Przeciwciała przeciwko cyklicznemu cytrulinowanemu peptydowi | Bardziej specyficzne dla RZS, występują u 60-70% pacjentów, silny wskaźnik prognostyczny |
| OB (ESR) | Odczyn Biernackiego mierzący szybkość opadania erytrocytów | Podwyższony w stanach zapalnych, niespecyficzny dla RZS |
| CRP | Białko C-reaktywne produkowane przez wątrobę w odpowiedzi na stan zapalny | Podwyższony w RZS i innych stanach zapalnych, dobry marker do monitorowania aktywności choroby |
| RTG | Zdjęcia rentgenowskie stawów | Może nie wykazywać zmian we wczesnym stadium, później pokazuje nadżerki, zwężenia szpar stawowych |
| USG | Badanie ultrasonograficzne stawów | Może wykryć wczesne zapalenie błony maziowej, wysięki i nadżerki |
| MRI | Rezonans magnetyczny | Dokładniejszy obraz tkanek miękkich, może wykryć wczesne zapalenie i nadżerki niewidoczne w RTG |
Postępowanie diagnostyczne w RZS
Diagnozowanie reumatoidalnego zapalenia stawów wymaga bardzo kompleksowego badania, ponieważ nie ma jednego konkretnego testu, który powie nam, że pacjent ma RZS32. Diagnozę stawia się na podstawie kombinacji badań fizykalnych, laboratoryjnych i obrazowych, a także na podstawie objawów zgłaszanych przez pacjenta.
Aby zdiagnozować RZS, lekarz wykona wywiad lekarski i zapyta o objawy, sprawdzi ruchomość stawów i przeprowadzi badanie fizykalne. Następnie może zlecić badania diagnostyczne33. W diagnostyce RZS powinien uczestniczyć reumatolog – specjalista w zakresie diagnozowania i leczenia zapaleń stawów34.
Wczesne wykrycie i leczenie są kluczowe, ponieważ dają możliwość szybkiej interwencji i leczenia, co może pomóc spowolnić postęp choroby i zminimalizować uszkodzenia stawów. Wczesne leczenie może również znacznie poprawić jakość życia pacjenta i zmniejszyć ryzyko długotrwałej niepełnosprawności35.
Ostatecznie lekarze diagnozują chorobę na podstawie objawów pacjenta w połączeniu z wynikami badań krwi. Testy te powinny być pozytywne dla reumatoidalnego zapalenia stawów i negatywne dla innych stanów, które mogą naśladować reumatoidalne zapalenie stawów36.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.