Reumatoidalne zapalenie stawów
Epidemiologia
Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) jest przewlekłą, autoimmunologiczną chorobą zapalną stawów o globalnym zasięgu, z częstością występowania od 0,24% do 1% populacji, przy wyraźnej przewadze kobiet (stosunek 2-3:1) i szczycie zachorowań między 35 a 50 rokiem życia. W 2020 roku na świecie żyło około 176 milionów osób z RZS, a standaryzowany współczynnik chorobowości wynosił 2088 na 100 000 populacji, co oznacza wzrost o 141% od 1990 roku. Chorobowość jest wyższa w krajach uprzemysłowionych i środowiskach miejskich, a także wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne, z najwyższą częstością w populacjach rdzennych Amerykanów (np. Indianie Chippewa 6,8%) i najniższą w Azji Wschodniej (Chiny, Japonia 0,2-0,3%). Czynniki genetyczne, zwłaszcza obecność alleli HLA-DR4, oraz środowiskowe, takie jak palenie tytoniu (odpowiedzialne za 9,01% śmiertelności związanej z RZS) i infekcje, odgrywają kluczową rolę w patogenezie choroby. Współczesne dane wskazują na wzrost zachorowalności na RZS z ujemnym czynnikiem reumatoidalnym (RF), co komplikuje diagnostykę i wymaga zwiększonej czujności klinicznej.
Epidemiologia reumatoidalnego zapalenia stawów
Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) jest przewlekłą, autoimmunologiczną chorobą zapalną stawów występującą na całym świecie, która znacząco wpływa na zdrowie pacjentów i populacji. Według danych z badania Global Burden of Disease (GBD), światowa częstość występowania RZS szacowana jest na poziomie od 0,24% do 1% populacji ogólnej, choć wskaźniki te różnią się w zależności od kraju i regionu geograficznego.123 W 2020 roku na całym świecie odnotowano około 176 milionów osób żyjących z RZS, a standardowy współczynnik chorobowości wynosił 2088 przypadków na 100 000 populacji, co oznacza wzrost o 141% w porównaniu z 1990 rokiem.4 Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), w 2019 roku na RZS chorowało 18 milionów osób na całym świecie.5
Występowanie globalne
Choroba dotyka głównie kobiety, a stosunek płci żeńskiej do męskiej wynosi od 2:1 do 3:1.67 Według danych WHO, około 70% osób z RZS to kobiety, a 55% to osoby powyżej 55 roku życia.8 Globalny współczynnik zachorowalności na RZS wzrósł z 11,66 na 100 000 populacji w latach 90-tych XX wieku do 13,48 na 100 000 populacji w 2021 roku.9 Jednocześnie wskaźnik śmiertelności związanej z RZS zmniejszył się z 0,09 do 0,06 na 100 000 populacji.10
Częstość występowania RZS jest wyższa w krajach uprzemysłowionych, co może wynikać z demografii (wyższy średni wiek), ekspozycji na toksyny środowiskowe i czynniki ryzyka związane ze stylem życia, a także z niedostateczną diagnostyką w krajach o niskich i średnich dochodach.1112 Chorobowość RZS jest również wyższa w środowiskach miejskich (0,69%) niż wiejskich (0,54%).13
Różnice geograficzne i etniczne
Występowanie RZS wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne. Szczególnie wysoką częstość występowania choroby odnotowano wśród rdzennych Amerykanów – u Indian Pima (5,3%) i Indian Chippewa (6,8%).1415 Natomiast niższe wskaźniki zaobserwowano w populacjach z Chin i Japonii (0,2-0,3%).16
Osoby pochodzące z regionu Karaibów mają niższe wskaźniki występowania choroby.17 Różnice te sugerują zarówno genetyczne, jak i środowiskowe uwarunkowania ryzyka rozwoju RZS.18 Badania epidemiologiczne wskazują na ścisły związek między środowiskiem a genetyczną podatnością na RZS.1920
Tendencje wiekowe i płciowe
Zachorowalność na RZS zwiększa się wraz z wiekiem, osiągając szczyt między 35 a 50 rokiem życia.21 Choć choroba może wystąpić w każdym wieku, rzadko pojawia się przed 15 rokiem życia.22 Kobiety są dotknięte chorobą około 2-3 razy częściej niż mężczyźni, przy czym ryzyko rozwoju RZS w ciągu życia wynosi 3,6% u kobiet i 1,7% u mężczyzn.23
Badania wskazują, że okres po ciąży ma znaczenie w kontekście ryzyka rozwoju RZS. W okresie 1-5 lat po porodzie odnotowano zmniejszone ryzyko rozwoju RZS, nawet u osób z markerami HLA wysokiego ryzyka.24 Z drugiej strony, badanie z Danii wykazało wyższe ryzyko RZS u kobiet z historią stanu przedrzucawkowego, wymiotów ciążowych lub nadciśnienia ciążowego.2526
Czynniki ryzyka rozwoju reumatoidalnego zapalenia stawów
Czynniki genetyczne
Reumatoidalne zapalenie stawów wykazuje silne podłoże genetyczne.27 Krewni pierwszego stopnia osób z RZS mają 2-3-krotnie wyższe ryzyko zachorowania.2829 Badania bliźniąt konsekwentnie wykazały czterokrotnie wyższą zgodność występowania choroby u bliźniąt monozygotycznych w porównaniu z bliźniętami dizygotycznymi, co wskazuje na silny komponent genetyczny.3031
Osoby dziedziczące typ tkankowy MHC antygen HLA-DR4 (zwłaszcza DR0401 i 0404) są bardziej narażone na rozwój RZS.32 Rola alleli HLA DRB1 jako czynnika ryzyka RZS jest znana od 25 lat, a związki między różnymi allelami HLA DRB1 wykazano w kilku populacjach na całym świecie.3334 Dane z badań bliźniąt sugerują jednak, że tylko 50% genetycznego wkładu w RZS można wyjaśnić przez HLA.3536
Czynniki środowiskowe
Czynniki środowiskowe, wraz z genetycznymi, przyczyniają się do rozwoju choroby.37 Zmiany klimatyczne, zanieczyszczenie środowiska i mikroby chorobotwórcze mogą prowadzić do przewlekłych chorób, takich jak RZS.383940
Infekcje, zwłaszcza te występujące w pierwszym roku życia, wykazują silniejszy związek z serologicznie ujemnym RZS w wieku 16 lat lub później.41 Istnieje wiele pośrednich dowodów sugerujących, że ekspozycja na czynniki zakaźne może być czynnikiem wyzwalającym RZS.4243 Zaobserwowano również związek między zapaleniem przyzębia a reumatoidalnym zapaleniem stawów, co może prowadzić do wzmożonego wytwarzania przeciwciał związanych z RZS.44
Czynniki stylu życia
Palenie tytoniu jest jednym z najważniejszych czynników środowiskowych w kontekście RZS.4546 Papierosy mają znaczący wpływ na odpowiedź immunologiczną.47 Według danych z 2021 roku, palenie pozostaje istotnym czynnikiem ryzyka, odpowiadającym za 9,01% śmiertelności związanej z RZS.48 Wyniki kilku niedawnych badań wykazały, że palenie papierosów wiąże się ze zwiększonym ryzykiem RZS.49
Spożycie alkoholu w niskich do umiarkowanych ilościach wiąże się ze zmniejszonym ryzykiem RZS w sposób zależny od dawki, czasu i płci.505152
Dieta i odżywianie wykazują silny wpływ na autoimmunologię.535455 Spożycie witaminy D jest odwrotnie proporcjonalnie związane z ryzykiem RZS.565758 Witamina D, jako rozpuszczalna w tłuszczach witamina i steroidowy pre-hormon, ma prawdopodobnie działanie immunomodulujące.59 Istnieje teoretyczna podstawa do badania roli kwasów tłuszczowych omega-3 w kontekście RZS, choć przeprowadzono stosunkowo niewiele badań na temat czynników takich jak dieta.6061
Czynniki socjoekonomiczne
Status socjoekonomiczny jest hierarchiczną klasyfikacją społeczną związaną z dochodami, poziomem wykształcenia, klasą zawodową, klasą społeczną i pochodzeniem każdej osoby.62 Chorobowość RZS zmniejsza się wraz ze wzrostem dochodów rodziny, od 24,7% wśród osób o dochodach rodziny poniżej 100% federalnego poziomu ubóstwa do 16,6% wśród osób o dochodach rodziny na poziomie 400% federalnego poziomu ubóstwa lub więcej.63
Wskaźnik socjodemograficzny (SDI) w różnych regionach i krajach był dodatnio skorelowany z zachorowalnością i wskaźnikami DALY (lata życia skorygowane niepełnosprawnością) w RZS, podkreślając znaczenie czynników socjoekonomicznych w zarządzaniu i zapobieganiu RZS.64 Rosnąca częstość występowania RZS w regionach o wysokim SDI odzwierciedla lepsze rozpoznawanie choroby i przyjęcie zaawansowanych technologii diagnostycznych, takich jak sprzęt diagnostyczny reumatologiczny, testy przeciwciał przeciwko cyklicznemu cytrulinowanemu peptydowi (anty-CCP) i techniki obrazowania.65
Dane epidemiologiczne z różnych regionów świata
Ameryka Północna
W Stanach Zjednoczonych i krajach północnoeuropejskich roczna zachorowalność na RZS szacowana jest na około 40 na 100 000 osób.66 Używając danych z lat 1995 i 2005, częstość występowania RZS u dorosłych Amerykanów oszacowano na 1,29 miliona (0,6%), co oznacza spadek w porównaniu z wcześniejszym szacunkiem wynoszącym 2,1 miliona.67
W 1995 roku chorobowość RZS u amerykańskich kobiet (1,06%) była prawie dwukrotnie wyższa niż u mężczyzn (0,61%).68 Według nowszych danych, w USA w 2023 roku z RZS żyło około 1,4 miliona osób.69 W USA rocznie wydaje się prawie 128 miliardów dolarów na opiekę medyczną i koszty pośrednie, w tym utracone wynagrodzenia i wydajność, z powodu reumatoidalnego zapalenia stawów.70
W Kanadzie około 374 000 (1,2%) Kanadyjczyków w wieku 16 lat i starszych żyje z rozpoznanym reumatoidalnym zapaleniem stawów, a 23 000 (0,8 na 1000 osób rocznie) zostało nowo zdiagnozowanych w latach 2016-2017.71 Rozpowszechnienie i zachorowalność na zdiagnozowane RZS generalnie wzrasta wraz z wiekiem i jest wyższa wśród kobiet (1,7% i 1,0 na 1000 osób rocznie) w porównaniu do mężczyzn (0,8% i 0,5 na 1000 osób rocznie).72
Europa
W Europie odnotowano zróżnicowane dane dotyczące RZS. W 2021 roku na RZS cierpiało 262 265 osób w Polsce.73 Standaryzowany współczynnik zapadalności w Polsce wynosił 29 osób na 100 000 mieszkańców, a standaryzowany współczynnik chorobowości – 689 osób na 100 000 mieszkańców.74 Odsetek chorobowości RZS w Polsce w 2021 r. wynosił 0,7% (1,1% u kobiet i 0,3% u mężczyzn).75 Większość pacjentów z RZS w Polsce (około 66%) to mieszkańcy miast.76
W Czechach w 2017 roku było 86 906 osób z RZS, co odpowiada skumulowanej chorobowości na poziomie 1,01%.77 Standaryzowany względem wieku i płci współczynnik chorobowości RZS dla populacji w 2017 r. wzrósł z czasem z 685 (95% przedział ufności [95% CI] 679-690) na 100 000 populacji (0,65%) w 2012 r. do 1 015 (95% CI 1 008-1 022) na 100 000 populacji (1,01%) w 2017 r.78
Azja i Pacyfik
W Australii RZS dotyka około 514 000 osób, głównie wpływając na nadgarstki i małe stawy dłoni i stóp, chociaż większe stawy, takie jak łokcie, ramiona, kolana i kostki, również mogą być zajęte.79 RZS często rozwija się wcześniej niż choroba zwyrodnieniowa stawów, ale może wystąpić w każdym wieku. Początek jest najczęstszy u osób w wieku 35-64 lat.80
W Japonii i Chinach odnotowano niższe wskaźniki występowania RZS w porównaniu z innymi regionami, co wskazuje na rolę czynników genetycznych i środowiskowych.8182
Ameryka Południowa
W badaniu kohortowym przeprowadzonym w Kolumbii oszacowana chorobowość RZS wynosiła 0,15%.8384 Ogólne wyniki pokazały, że średni wiek pacjentów wynosił 53,2±13,9 lat, a 81,8% pacjentów stanowiły kobiety.85 Ten niski wskaźnik chorobowości w porównaniu z innymi krajami może odzwierciedlać niedostateczną diagnostykę choroby i ograniczony dostęp do leczenia.8687
W Meksyku, według badania Global Burden of Diseases (GBD) z 2019 roku, około 530 000 osób było dotkniętych RZS, co odpowiada 0,5% populacji meksykańskiej (64,0% stanowiły kobiety, a 35,9% były w wieku 15-49 lat).88 Standaryzowane względem wieku wskaźniki chorobowości i zapadalności wynosiły odpowiednio 427,6 przypadków i 25,4 na 100 000 mieszkańców.89
Afryka Subsaharyjska
W Afryce Subsaharyjskiej dane epidemiologiczne dotyczące RZS są ograniczone. Niedawno obliczono standaryzowane względem wieku wskaźniki chorobowości od 135,7 do 231,1 na 100 000 populacji Afryki Subsaharyjskiej, korzystając z modelowania statystycznego dla badania Global Burden of Disease.90 Chorobowość RZS prawdopodobnie rośnie w tym regionie, ponieważ coraz więcej dowodów wskazuje na przejście epidemiologiczne ze wzrostem obciążenia autoimmunologicznymi chorobami reumatycznymi w Afryce Subsaharyjskiej.91
Bliski Wschód
W badaniu przekrojowym przeprowadzonym wśród 895 pacjentów z ustalonym reumatoidalnym zapaleniem stawów, zarejestrowanych w pięciu ośrodkach (Jordania, Liban, Katar, Królestwo Arabii Saudyjskiej (KSA) i Zjednoczone Emiraty Arabskie), zaobserwowano wysokie (80%) użycie metotreksatu (MTX) i steroidów wśród populacji z RZS, podczas gdy kiedykolwiek stosowanie leków modyfikujących przebieg choroby (DMARDs) i inhibitorów TNF wynosiło odpowiednio około 67% i 33%.9293 Odnotowano różnice w stosowaniu leczenia RZS między pięcioma krajami, przy czym najwyższe wykorzystanie steroidów zidentyfikowano w Jordanii i KSA.9495
Trendy i prognozy epidemiologiczne
Zmiany w czasie
W ciągu ostatnich trzech dekad nastąpił znaczny spadek zachorowalności na reumatoidalne zapalenie stawów z dodatnim czynnikiem reumatoidalnym (RF), podczas gdy ogólna zachorowalność na RZS pozostała na podobnym poziomie.96 Odsetek RZS z dodatnim RF znacząco spadł z 69% we wcześniejszych dekadach do 51% w grupie z lat 2005-2014 (P<0,001), z odpowiednim wzrostem odsetka RZS z ujemnym RF.97
Serologicznie ujemne RZS może być trudne do zdiagnozowania, co może opóźnić rozpoczęcie leczenia i negatywnie wpłynąć na wyniki. Rosnąca zachorowalność na RZS z ujemnym RF sugeruje potrzebę zwiększenia świadomości i szybkiego rozpoznawania tego podtypu RZS przez lekarzy.98
W Kanadzie w latach 2007-2008 do 2016-2017 standaryzowany względem wieku współczynnik chorobowości na rozpoznane RZS wzrósł wśród kobiet (z 1,3% do 1,5%) i pozostał na poziomie około 0,7% wśród mężczyzn. W tym samym okresie standaryzowany względem wieku współczynnik zapadalności na rozpoznane RZS zmniejszył się z 1,2 do 0,9 na 1000 osób rocznie u kobiet i z 0,6 do 0,5 na 1000 osób rocznie u mężczyzn.99
Prognozy na przyszłość
Przewiduje się, że do 2050 roku na całym świecie będzie żyć 317 milionów (258-390) osób z reumatoidalnym zapaleniem stawów.100 Globalny standaryzowany względem wieku współczynnik chorobowości i lata życia z niepełnosprawnością (YLDs) wzrosły w ciągu ostatnich dekad, a liczba przypadków prawdopodobnie będzie nadal rosnąć do 2050 roku.101
Krajowe wskaźniki chorobowości i zapadalności na RZS w Meksyku mają wzrosnąć do 465,5 i 27,9 do 2030 roku oraz 518,9 i 30,2 na 100 000 mieszkańców do 2040 roku, przy czym wskaźniki te będą wyższe u kobiet niż u mężczyzn.102 RZS nadal zwiększa swoje obciążenie, szczególnie w odniesieniu do niepełnosprawności.103
W ośmiu głównych rynkach (8MM: USA, Francja, Niemcy, Włochy, Hiszpania, Wielka Brytania, Japonia i Australia), epidemiolodzy przewidują wzrost zdiagnozowanych przypadków incydentalnych RZS z 389 747 przypadków w 2019 r. do 425 455 przypadków w 2029 r., przy rocznej stopie wzrostu (AGR) wynoszącej 0,92% w okresie prognozy.104105 Zdiagnozowane przypadki chorobowe RZS w 8MM wzrosną z 4 605 338 przypadków w 2019 r. do 5 093 229 przypadków w 2029 r., przy AGR wynoszącej 1,06% w okresie prognozy.106107
Implikacje dla zdrowia publicznego
Umieralność i chorobowość
Osoby z reumatoidalnym zapaleniem stawów są dwukrotnie bardziej narażone na śmierć niż osoby w tym samym wieku bez tej choroby.108 RZS odpowiada za 22% wszystkich zgonów spowodowanych zapaleniem stawów i innymi chorobami reumatycznymi.109 Wyższe standaryzowane współczynniki umieralności (SMR) dla umieralności ogólnej, do 1,5-1,6, odnotowano u pacjentów z RZS w porównaniu z populacją ogólną, co w niektórych przypadkach wiązało się z nasileniem choroby.110111112
Standaryzowany względem wieku współczynnik zgonów wynosił 0,47 (0,41-0,54) na 100 000 populacji (38 300 zgonów globalnych [33 500-44 000]), co oznacza spadek o 23,8% (17,5-29,3) w latach 1990-2020.113 Pomimo rosnącej chorobowości RZS, nasilenie, śmiertelność i choroby współistniejące związane z chorobą wydają się zmniejszać.114
Wczesna diagnostyka i leczenie
Wczesna diagnoza i leczenie mogą zmniejszyć objawy, spowolnić przebieg choroby i zapobiec niepełnosprawności.115 Lepszy dostęp do wczesnej diagnostyki i leczenia RZS na całym świecie jest niezbędny do zmniejszenia przyszłego obciążenia chorobą.116
Zespół cieśni nadgarstka (CTS) występował ponad dwukrotnie częściej u pacjentów przed diagnozą RZS niż u osób bez RZS, co sugeruje, że CTS może służyć jako wczesny wskaźnik ryzyka RZS.117 Łącznie 13% osób, u których rozwinęło się RZS, zdiagnozowano CTS przed lub w momencie wystąpienia RZS, w porównaniu z 6% u osób bez RZS (iloraz szans [OR], 2,23; 95% CI, 1,69-2,94).118 Potrzebna jest zwiększona czujność u osób z CTS w odniesieniu do ryzyka rozwoju RZS.119
Strategie zapobiegania
Zaproponowano kilka kluczowych strategii zapobiegania rozwojowi reumatoidalnego zapalenia stawów i kontrolowania progresji choroby.120 Ponieważ wiele czynników ryzyka RZS można modyfikować, w tym nawyki żywieniowe i wdychanie zanieczyszczeń, takich jak dym tytoniowy, modyfikacje te są włączane do strategii profilaktycznych.121
Etiologia RZS obejmuje interakcję między predysponującymi czynnikami genetycznymi a czynnikami środowiskowymi, głównie w miejscach śluzówkowych (jama ustna, układ oddechowy i przewód pokarmowy), co prowadzi do hipotezy o pochodzeniu śluzówkowym.122
Podsumowując, reumatoidalne zapalenie stawów stanowi znaczące wyzwanie dla zdrowia publicznego na całym świecie, z rosnącym globalnym obciążeniem, szczególnie wśród kobiet i w regionach o niższym wskaźniku rozwoju społecznego, podkreślając dysproporcje w zasobach opieki zdrowotnej, profilaktyce i wczesnej diagnostyce.123 Zrozumienie epidemiologii i czynników ryzyka związanych z RZS jest kluczowe w świetle zmieniających się wzorców choroby, pojawiających się opcji leczenia i znaczenia spersonalizowanych podejść do opieki zdrowotnej dla różnych podtypów choroby.124125126
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.