Reumatoidalne zapalenie stawów
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) to przewlekła, układowa choroba autoimmunologiczna charakteryzująca się symetrycznym, erozyjnym zapaleniem wielostawowym. Rokowanie jest zróżnicowane, a około 40% pacjentów staje się niepełnosprawnych po 10 latach. Niekorzystne czynniki prognostyczne obejmują wysoką aktywność choroby, obecność autoprzeciwciał (RF, anty-CCP), genotyp HLA-DRB1*04/04, objawy pozastawowe, młody wiek (<30 lat) i płeć żeńską. Remisja bez leków (sREM) jest celem terapii, osiąganą u 10-50% pacjentów, a jej uzyskanie wiąże się z lepszą jakością życia i mniejszą niepełnosprawnością. RZS zwiększa ryzyko przedwczesnej śmierci średnio o 10 lat, głównie z powodu chorób układu sercowo-naczyniowego (30-40% zgonów) i chorób układu oddechowego, w tym śródmiąższowej choroby płuc (ILD) występującej u 2,2-10% pacjentów.
Prognozy reumatoidalnego zapalenia stawów
Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) jest przewlekłą, układową chorobą autoimmunologiczną o nieznanej etiologii, której głównym objawem klinicznym jest erozyjne, symetryczne zapalenie wielostawowe. Obecnie nie istnieje lek, który całkowicie wyleczyłby RZS, ale wczesna diagnoza i skuteczne leczenie mają kluczowe znaczenie dla ograniczenia ciężkości choroby i zapobiegania powikłaniom.12 Choroba ma zazwyczaj przebieg z zaostrzeniami i remisjami, a jej rokowanie jest wysoce zróżnicowane – około 40% pacjentów staje się niepełnosprawnymi po 10 latach trwania choroby.3
Czynniki prognostyczne w RZS
W reumatoidalnym zapaleniu stawów prognozę można określić na dwóch poziomach: wyniku choroby (obejmującego uszkodzenie stawów i ryzyko powikłań pozastawowych) oraz wyniku leczenia (obejmującego odpowiedź na terapię, ryzyko działań niepożądanych i remisję bez leków).4 Identyfikacja czynników prognostycznych pozwalających przewidzieć wynik choroby, odpowiedź na leczenie lub powodzenie redukcji dawki jest istotnym zagadnieniem, ponieważ czynniki te mają służyć jako podstawa do podejmowania decyzji terapeutycznych.4
Wśród zidentyfikowanych niekorzystnych czynników prognostycznych w RZS należy wymienić:
- Wysoką aktywność choroby stawowej i układowej (wynik złożony lub komponenty wyniku)4
- Początkowe uszkodzenia strukturalne4
- Obecność wysokich mian autoprzeciwciał (czynniki reumatoidalne, przeciwciała przeciw cyklicznemu cytrulinowanemu peptydowi – anty-CCP)43
- Genotyp HLA-DRB1*04/043
- Objawy pozastawowe3
- Dużą liczbę zajętych stawów3
- Wiek poniżej 30 lat3
- Płeć żeńską3
- Objawy układowe3
- Powolny początek choroby3
Szczególnie istotna jest lokalizacja i wielkość zajętych stawów. Klasyfikacja pacjentów z RZS według wskaźnika stawów, który zawiera informacje o lokalizacji i wielkości zajętych stawów, umożliwia odróżnienie pacjentów z względnie złym rokowaniem od tych z niższym wskaźnikiem SDAI i lepszym HAQ-DI.5
Znaczenie czynników serologicznych
Czynniki serologiczne mają szczególne znaczenie prognostyczne w RZS. Obecność czynnika reumatoidalnego (RF) w surowicy jest związana z ciężką chorobą erozyjną i gorszym rokowaniem.6 Pacjenci z powikłaniami skórnymi, takimi jak owrzodzenia skórne, wysypka związana z zapaleniem naczyń, neuropatia i zapalenie twardówki, mają wyższą śmiertelność niż pacjenci, u których choroba ogranicza się tylko do stawów.7
Pozytywne wyniki testów serologicznych na przeciwciała precypitujące przeciwko rozpuszczalnym antygenom komórkowym oraz krioglobulinemia również prognostykują gorsze rokowanie. Obecność krioglobulinemii wiąże się z prawie dwukrotnie wyższą śmiertelnością.7 Te pomiary laboratoryjne mogą odzwierciedlać mechanizmy immunopatogenetyczne, które prowadzą do wystąpienia pozastawowych cech choroby i skracają przewidywaną długość życia.7
Inne markerami laboratoryjnymi złego rokowania są wczesne radiologiczne dowody uszkodzenia kości, utrzymująca się niedokrwistość choroby przewlekłej, podwyższone poziomy składnika C1q dopełniacza oraz obecność przeciwciał ACPA.6
Wpływ remisji na rokowanie
Głównym celem leczenia RZS jest osiągnięcie remisji, w której nie występuje aktywne zapalenie stawów ani postępujące pogarszanie się stanu stawów przez erozję końców kości. Remisja oznacza również brak dalszego pogorszenia funkcjonalnej zdolności zajętych stawów.8 Uzyskanie trwałej remisji (sREM) jest zalecanym celem leczenia we wczesnym RZS, ale nadal nie jest jasne, czy remisja jest naprawdę lepsza od niskiej aktywności choroby (LDA) w zmniejszaniu długoterminowych niekorzystnych skutków zdrowotnych u pacjentów z wczesnym RZS.9
Badania wykazały, że pacjenci z RZS, którzy osiągają sREM w pierwszym roku, mają lepszą jakość życia związaną ze zdrowiem i funkcjonowaniem oraz mniej bólu, zmęczenia i utraty produktywności w latach następnych, w porównaniu z pacjentami z RZS, którzy są w stanie trwałej niskiej aktywności choroby (sLDA) lub aktywnej choroby (AD) w pierwszym roku.9 Europejskie wytyczne zalecają dążenie do sREM u pacjentów z wczesnym RZS, ponieważ prowadzi to do korzystniejszych wyników niż stany wyższej aktywności choroby.9
Remisja jest osiągana tylko u 10-50% pacjentów z wczesnym reumatoidalnym zapaleniem stawów.8 RZS, które pozostaje uporczywie aktywne przez ponad 1 rok, prawdopodobnie prowadzi do deformacji stawów i niepełnosprawności. Okresy aktywności trwające tylko tygodnie lub kilka miesięcy, po których następuje spontaniczna remisja, zapowiadają lepsze rokowanie.6
Wpływ RZS na długość życia
Reumatoidalne zapalenie stawów zwiększa ryzyko przedwczesnej śmierci. Osoby z RZS są dwukrotnie bardziej narażone na śmierć niż osoby w tym samym wieku bez tego schorzenia. RZS odpowiada za 22% wszystkich zgonów z powodu zapalenia stawów i innych chorób reumatycznych.10
Badania wykazały, że RZS może skrócić przewidywaną długość życia średnio o około dziesięć lat. Przyczyną tego spadku jest wiele czynników, a obecnie coraz większy nacisk kładzie się na zarządzanie innymi czynnikami oprócz niepełnosprawności fizycznej i poprawy jakości życia.11 Młody wiek w momencie wystąpienia choroby, długi czas trwania choroby, obecność innych problemów zdrowotnych oraz cechy ciężkiego RZS (takie jak zła jakość życia, znaczne uszkodzenie stawów widoczne na zdjęciach rentgenowskich, zajęcie narządów innych niż stawy, większa aktywność choroby na wczesnym etapie oraz pozytywny wynik dla obu typów przeciwciał związanych z reumatoidalnym zapaleniem stawów – czynnika reumatoidalnego i anty-CCP) mogą mieć wpływ na długość życia.11
Choroby układu krążenia w RZS
Choroby układu sercowo-naczyniowego (CVD) są jednym z najczęstszych powikłań RZS i główną przyczyną śmiertelności u pacjentów, odpowiadającą za 30-40% zgonów.12 Główne objawy kliniczne CVD to niedokrwienna kardiomiopatia i zastoinowa niewydolność serca (CHF).12
Choroby serca odpowiadają za około jedną trzecią zgonów w RZS, przy czym zgony z powodu chorób serca występują u pacjentów z RZS średnio dziesięć lat wcześniej niż w populacji ogólnej.13 Ogólnie rzecz biorąc, pacjenci z RZS mogą mieć więcej tradycyjnych czynników ryzyka, ale istnieją również inne bardzo ważne wyjaśnienia związane z samym RZS.13
Zachęcające są pewne wczesne oznaki sugerujące, że pacjenci z niedawno zdiagnozowanym RZS, którzy otrzymują stałe leki na RZS, nie mają zwiększonego ryzyka zgonu z powodu choroby niedokrwiennej serca w porównaniu z populacją ogólną, przynajmniej w pierwszych latach choroby, oraz że pacjenci, którzy dobrze reagują na leczenie anty-TNF, są narażeni na niższe ryzyko przyszłego zawału serca.13
Choroby płuc w RZS
Drugą główną przyczyną śmierci u pacjentów z RZS są choroby układu oddechowego, które występują u 30-40% pacjentów.14 Śródmiąższowa choroba płuc (ILD) jest najczęstszą i najcięższą manifestacją chorób płuc w RZS, dotykającą około 2,2 do 10% pacjentów z RZS.14
Diagnoza RZS-ILD jest trudna, ponieważ około 5-10% pacjentów ma znaczące objawy kliniczne, a dodatkowe 20-30% może mieć subkliniczną postać RZS-ILD.14 W badaniach wykazano, że po 5 latach 32% pacjentów wykazuje progresję RZS-ILD, 35% ma stabilny stan, a 33% – poprawę.15
W analizach wielowymiarowych wykazano, że wiek początkowy oraz zmiany poziomów MMP-13 i CXCL11 były związane z ryzykiem progresji RZS-ILD.16 Biorąc pod uwagę wcześniej omówioną chorobowość/śmiertelność RZS-ILD, konieczne jest znalezienie metod nie tylko wczesnej diagnozy, ale także wiarygodnego przewidywania progresji choroby, szczególnie u osób z subkliniczną i/lub radiologicznie łagodną chorobą.16
Predykcja odpowiedzi na leczenie
Identyfikacja czynników predykcyjnych odpowiedzi terapeutycznej jest bardzo istotna, jeśli chcemy oferować odpowiednie leczenie odpowiedniemu pacjentowi we właściwym czasie, unikając w ten sposób przedłużonych okresów aktywności choroby, które są źródłem progresji uszkodzeń strukturalnych, i zmniejszając ryzyko progresji do choroby trudnej do leczenia.17
Predykcja odpowiedzi na metotreksat
Metotreksat (MTX) pozostaje lekiem modyfikującym przebieg choroby pierwszego wyboru w reumatoidalnym zapaleniu stawów, ale odpowiedź na niego jest zróżnicowana. Przewidywanie braku odpowiedzi na MTX mogłoby umożliwić wcześniejszy dostęp do alternatywnych lub dodatkowych leków i kontrolę progresji choroby.18
W badaniu obejmującym 1050 pacjentów, 449 (43%) zostało sklasyfikowanych jako osoby nieodpowiadające na leczenie. Niezależnymi wielowymiarowymi predyktorami braku odpowiedzi na MTX były:
- Negatywny czynnik reumatoidalny (RF) (0,62 (0,45, 0,86) dla pozytywnego vs negatywnego RF)18
- Wyższy wynik w kwestionariuszu oceny zdrowia (HAQ) (1,64 (1,25, 2,15))18
- Wyższa liczba bolesnych stawów (1,06 (1,02, 1,10))18
- Niższy wskaźnik aktywności choroby w 28 stawach (0,29 (0,23, 0,39))18
- Wyższy wynik lęku w skali lęku i depresji szpitalnej (1,07 (1,03, 1,12))18
Jest to pierwszy model braku odpowiedzi na MTX opracowany w dużym współczesnym badaniu pacjentów rozpoczynających leczenie MTX, w którym uwzględniono demograficzne, kliniczne i psychospołeczne predyktory. Lęk pacjenta był predyktorem braku odpowiedzi i mógłby być adresowany na początku leczenia.18
Opracowano i zwalidowano model, który mógłby przewidzieć niewystarczającą odpowiedź na MTX po 3 miesiącach terapii, przed rozpoczęciem leczenia MTX, w 2 dużych prospektywnych kohortach obejmujących pacjentów z RZS. Model ten uwzględniał DAS28≥5,1 przed rozpoczęciem MTX, HAQ≥0,6, genotyp ABCB1 rs1045642, genotyp ABCC3 rs4793665, erytrocyty-folian≤750 nmol/L, aktualne palenie tytoniu i BMI≥25 kg/m².19
Predykcja odpowiedzi na terapie biologiczne
Niezdolność do dopasowania pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów do najbardziej skutecznego dla nich środka antycytokinowego jest główną przeszkodą w szybkim powrocie pacjentów do zdrowia i w klinicznym stosowaniu terapii antycytokinowej.20
W badaniach odkryto biomarkery w przedleczniczej surowicy RZS, które przewidywały wynik DAS28-CRP w 16. tygodniu i wynik kliniczny terapii tocilizumabem.21 Jednoczesna analiza i pomiar cytokin/chemokin metodą opartą na macierzy Luminix umożliwił identyfikację biomarkerów mogących przewidzieć odpowiedź każdego pacjenta przed terapią.21
Stwierdzono, że sgp130 znacząco pokrywało się z wynikiem DAS28-CRP w 16. tygodniu u naiwnych pacjentów leczonych tocilizumabem, podczas gdy u pacjentów nienaiwnych sgp130, logIL-1, logIL-2, logIL-5, logIL-15, logGM-CSF, logIFN-γ i logTNF-α znacząco pokrywały się z wynikiem DAS28-CRP w 16. tygodniu.22
Biomarkery predykcyjne zidentyfikowane dla terapii tocilizumabem i etanerceptem są bardzo różne, dlatego wykorzystanie tych biomarkerów do określenia, które leczenie będzie bardziej skuteczne dla każdego pacjenta, może przynieść ogromne korzyści dla zaangażowanych pacjentów.22 Biomarkery te mogą pomóc lekarzom wcześniej zidentyfikować pacjentów, którzy nie będą korzystnie reagować na protokół leczenia, oszczędzając pacjentom leczenia drogimi i silnymi środkami, które nie są dla nich skuteczne.22
Zapobieganie rozwojowi RZS
Znaczna część pacjentów, którzy zgłaszają się z prawdopodobnym reumatoidalnym zapaleniem stawów (prawdopodobne RZS lub niezróżnicowane zapalenie stawów = UA) rozwija RZS.23 W randomizowanym badaniu wykazano, że u pacjentów z UA metotreksat jest skutecznym lekiem w hamowaniu objawów, uszkodzeń strukturalnych i progresji w kierunku RZS.23
Dlatego odpowiednie podejmowanie decyzji terapeutycznych we wczesnym UA wymaga identyfikacji pacjentów z UA, u których rozwinie się RZS.23 Reguła predykcji składała się z dziewięciu zmiennych klinicznych: płci, wieku, lokalizacji objawów, sztywności porannej, liczby bolesnych i obrzękniętych stawów, białka C-reaktywnego, czynnika reumatoidalnego i przeciwciał anty-CCP.23
W ciągu ostatniej dekady uznano, że RZS należy diagnozować wcześnie i szybko leczyć lekami modyfikującymi przebieg choroby, aby skutecznie ingerować w proces chorobowy.24 Chociaż reumatolodzy są obecnie skuteczni w obniżaniu poziomu aktywności choroby u pacjentów z RZS, ostatecznym wyzwaniem na przyszłość jest rozpoczęcie terapii w tak wczesnej fazie, aby zapobiec rzeczywistemu rozwojowi RZS.24
Reumatoidalne zapalenie stawów obejmuje etap przed-RZS, który można zdefiniować jako obecność rodzinnych lub genetycznych czynników ryzyka, nieprawidłowości biomarkerów (np. przeciwciał przeciwko cytrulinowanym białkom [ACPA]), objawów, a nawet nieprawidłowych wyników obrazowania przed rozwojem początku klinicznego RZS z zapaleniem stawów, które jest widoczne w badaniu fizykalnym.25
Ogólnie wydaje się, że naturalny przebieg RZS rozpoczyna się przed klinicznym RZS, w okresie, który można nazwać przed-RZS, gdzie czynniki genetyczne i środowiskowe wchodzą w interakcje, powodując wczesne przełamania tolerancji immunologicznej, które do tej pory najlepiej zidentyfikowano poprzez podwyższenie poziomu autoprzeciwciał we krwi, w tym RF i ACPA.25
Pojawiającą się koncepcją jest to, że ewolucja RZS charakteryzuje się serią przejść, w których jednostka przechodzi z etapu czynników ryzyka do wykrywalnej autoimmunizacji, a następnie klinicznego RZS, przy czym każde z tych przejść prawdopodobnie związane jest z czynnikami genetycznymi, środowiskowymi i stochastycznymi, a także pewnym nieudanym punktem kontrolnym immunoregulacyjnym.26
Znaczenie nowoczesnych metod predykcji
Współczesne badania coraz częściej wykorzystują zaawansowane metody, takie jak uczenie maszynowe (ML), do przewidywania przebiegu RZS. Wyniki sugerują, że ML może zapewnić dokładną prognozę nawrotu u pacjentów z RZS, a wykorzystanie algorytmów predykcyjnych może ułatwić spersonalizowane opcje leczenia.27
Wśród dziesięciu cech wybranych w algorytmie XGBoost, wyniki SMI nadgarstka i MTP były dwoma najważniejszymi cechami, co sugeruje, że dane z ultrasonografii (US) znacznie poprawiły przewidywanie nawrotu u pacjentów z RZS.27 Wyniki te mogą prowadzić do lepszej oceny ryzyka nawrotu i umożliwić wybór spersonalizowanych strategii leczenia dla pacjentów z RZS.27
Kliniczne modele przewidywania (CPM) mają przewagę wczesnego wykrywania powikłań i przewidywania odpowiedzi na leki nawet w RZS o złożonych mechanizmach patologicznych.28 Istnieje nadzieja, że przyszły rozwój CPM przeniesie nas z obecnego przepisywania leków metodą prób i błędów do nadchodzącej ery, w której wybór optymalnego leku będzie oparty na przewidywaniach przed leczeniem.28
Podsumowanie prognozy w RZS
Ogólnie rzecz biorąc, RZS nie zwiększa śmiertelności po hospitalizacji z powodu zapalenia płuc. Jednak wysoka aktywność choroby RZS przed przyjęciem przewiduje zwiększoną śmiertelność z powodu zapalenia płuc u pacjentów, niezależnie od stosowania prednizolonu.29
Wraz z poprawą leczenia wskaźniki przyjęć do szpitala, wskaźniki wymiany stawów, a także wcześniej obserwowane wysokie wskaźniki śmiertelności w ciężkich przypadkach maleją. Oprócz terapii i nowych sposobów leczenia, wczesna diagnoza, fizjoterapia oraz zmiany i ulepszenia w dostarczaniu opieki są w pewnym stopniu odpowiedzialne za te poprawy w niekorzystnych wynikach reumatoidalnego zapalenia stawów.10
Regularne kontrole i badania kontrolne z zespołem opieki zdrowotnej są również ważne, aby utrzymać chorobę pod kontrolą i zapobiec zaostrzeniom. Regularne szczepienia (przeciwko grypie i pneumokokowemu zapaleniu płuc itp.) mogą pomóc zapobiec infekcjom i powikłaniom związanym z osłabioną odpornością, którą obserwuje się u leczonych pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów.10
Reumatolodzy przewidują, że bardziej skuteczna kontrola RZS nie tylko poprawi jakość życia, ale także wydłuży oczekiwaną długość życia pacjentów.13 Jednak pacjenci, którzy wcześnie w przebiegu choroby zgłaszają się do reumatologa, mają lepsze rokowania.13
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.