Rak gardła
Epidemiologia
Rak krtani i gardła stanowi istotny problem onkologiczny w obrębie nowotworów głowy i szyi, z zapadalnością na raka krtani wynoszącą około 2,76/100 000 mieszkańców rocznie oraz chorobowością 14,33/100 000 i śmiertelnością 1,66/100 000. Rak krtani odpowiada za 30-40% nowotworów głowy i szyi, z dominującym występowaniem w obrębie głośni (60%). Epidemiologia wskazuje na wzrost zapadalności i chorobowości w skali globalnej, choć w USA obserwuje się spadek zapadalności o 2-3% rocznie, co wiąże się z redukcją palenia tytoniu. Wzrost zachorowań na raka gardła środkowego (oropharynx) jest związany z infekcją HPV, która odpowiada za około 70% przypadków, a wskaźnik śmiertelności w tej grupie rośnie o 2% rocznie. Główne czynniki ryzyka to palenie tytoniu i nadużywanie alkoholu (odpowiedzialne za 90% zgonów), a także infekcja HPV i ekspozycja na karcynogeny. Pięcioletnia przeżywalność wynosi około 61% dla raka krtani i 71,4% dla HPV+ raka gardła środkowego, natomiast dla raka gardła dolnego jest znacznie niższa (~22% u osób starszych).
- Epidemiologia raka gardła
- Występowanie i zapadalność
- Trendy epidemiologiczne
- Różnice geograficzne i demograficzne
- Różnice płciowe i wiekowe
- Czynniki ryzyka i profilaktyka
- Nadzór i monitorowanie epidemiologiczne
- Przeżywalność i czynniki prognostyczne
- Wpływ wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV)
- Wnioski i implikacje dla zdrowia publicznego
Epidemiologia raka gardła
Rak gardła (inaczej rak gardła lub rak krtani) stanowi istotną część nowotworów głowy i szyi, będąc jednym z najczęstszych typów nowotworów złośliwych w obrębie górnych dróg oddechowych i pokarmowych. Nowotwory te obejmują różne lokalizacje anatomiczne, w tym jamę ustną, gardło, krtań i inne struktury regionu głowy i szyi.12 Rak krtani stanowi około 30-40% wszystkich nowotworów głowy i szyi i jest najczęstszym nowotworem złośliwym w otolaryngologii.12
Występowanie i zapadalność
Według danych epidemiologicznych, aktualna światowa zapadalność na raka krtani wynosi około 2,76 przypadków na 100 000 mieszkańców rocznie, chorobowość szacuje się na 14,33 przypadków na 100 000 mieszkańców, a śmiertelność na 1,66 zgonów na 100 000 mieszkańców rocznie.12 Szacunki Amerykańskiego Towarzystwa Nowotworowego na rok 2025 wskazują, że w Stanach Zjednoczonych zostanie zdiagnozowanych około 12 380 nowych przypadków raka krtani, gardła i jamy ustnej, a około 3 820 osób umrze z powodu tych chorób.1 W Stanach Zjednoczonych rocznie diagnozuje się około 10 000 nowych przypadków raka krtani, a liczba zgonów wynosi około 3 900.1
Około 60% raków krtani rozwija się w obrębie głośni (obszar zawierający struny głosowe), 35% w obszarze nadgłośniowym (powyżej strun głosowych), a pozostałe przypadki dotyczą obszaru podgłośniowego (poniżej strun głosowych) lub obejmują więcej niż jeden obszar.1 W przypadku raka gardła dolnego (hypopharynx), występowanie jest rzadsze, z szacunkowo 2 000 do 4 000 nowych przypadków rocznie w Stanach Zjednoczonych.1
Trendy epidemiologiczne
W ciągu ostatnich trzech dekad zapadalność i chorobowość raka krtani wzrosły odpowiednio o 12% i 24%, podczas gdy śmiertelność zmniejszyła się o około 5%.12 Warto zauważyć, że w Stanach Zjednoczonych obserwuje się spadek zapadalności na raka krtani o około 2-3% rocznie, prawdopodobnie ze względu na mniejszą liczbę osób palących tytoń.1 Od połowy lat 2000, częstość występowania nowotworów jamy ustnej i gardła wzrosła o około 1% rocznie, głównie z powodu wzrostu liczby nowotworów związanych z infekcją wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV).1
Pomimo ogólnego spadku zapadalności na raka krtani w Stanach Zjednoczonych, współczynnik umieralności z powodu nowotworów jamy ustnej i gardła wzrósł o 0,7% rocznie w latach 2009-2022, po dekadach spadku. Jest to głównie spowodowane wzrostem śmiertelności z powodu raka gardła środkowego (oropharynx) o prawie 2% rocznie w tym okresie.1 W Europie natomiast zapadalność na raka krtani stopniowo malała w ciągu ostatnich trzech dekad, podczas gdy wzrosła w Azji Południowo-Wschodniej i regionie Zachodniego Pacyfiku.12
Różnice geograficzne i demograficzne
Rozkład geograficzny raka krtani i gardła ujawnia istotne różnice. Europa pozostaje kontynentem o najwyższej częstości występowania tego typu nowotworów, podczas gdy obciążenie epidemiologiczne w Afryce pozostaje niskie.123 Zarówno zachorowalność, jak i śmiertelność są wyższe w Europie niż w Afryce, jednak stosunek zgonów do zapadalności jest najwyższy właśnie w Afryce.12
Badania europejskie wykazały zmniejszającą się zapadalność na raka krtani u mężczyzn od połowy lat 90., choć zapadalność w Europie jest zróżnicowana — powyżej 12 na 100 000 mieszkańców w Hiszpanii, ale mniej niż 5 na 100 000 w Wielkiej Brytanii.1 Hiszpania ma jeden z najwyższych wskaźników na świecie, z zapadalności sięgającą prawie 20 przypadków na 100 000 osób w niektórych regionach. Polska, Francja i Włochy również mają wysokie wskaźniki zapadalności na tę chorobę.1
Różnice płciowe i wiekowe
Rak krtani i gardła występuje znacznie częściej u mężczyzn niż u kobiet. Obciążenie epidemiologiczne tym nowotworem jest około 5-krotnie wyższe u mężczyzn i wzrasta wraz z wiekiem, osiągając szczyt po 65. roku życia.12 W Stanach Zjednoczonych mężczyźni chorują na raka krtani 4 razy częściej niż kobiety, a w innych krajach nawet 10 razy częściej.1 Współczynnik zapadalności na nowotwory jamy ustnej i gardła wynosi 11,6 na 100 000 mężczyzn i kobiet rocznie, a współczynnik umieralności wynosi 2,7 na 100 000 mężczyzn i kobiet rocznie.1
Stosunek mężczyzn do kobiet jest wyższy w przypadku guzów głośni niż nadgłośni. Ten stosunek zmniejszył się w ostatnich latach, co prawdopodobnie wynika ze zwiększonej zachorowalności u kobiet, a nie ze zmniejszonej zachorowalności u mężczyzn. Trend ten jest podobny do obserwowanego w przypadku raka płuc i jest związany ze zwiększonym paleniem tytoniu wśród kobiet.1
Czynniki ryzyka i profilaktyka
Główne czynniki ryzyka rozwoju raka krtani i gardła obejmują palenie tytoniu i nadużywanie alkoholu, które łącznie odpowiadają za około 90% ogólnoświatowej śmiertelności z powodu raka krtani.12 Do innych czynników ryzyka należą infekcja wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), szczególnie w przypadku raka gardła środkowego (oropharynx), oraz narażenie na karcynogeny, takie jak azbest.12
Alkohol i tytoń mają efekt multiplikacyjny w przypadku nowotworów głowy i szyi. Zwiększenie spożycia alkoholu i tytoniu jest przewidywane jako główny czynnik przyczyniający się do rosnącej globalnej zapadalności na nowotwory głowy i szyi w ciągu najbliższych dekad, szczególnie w krajach rozwijających się.1
Profilaktyka raka krtani i gardła obejmuje inicjatywy zdrowia publicznego mające na celu zwiększenie badań przesiewowych jamy ustnej i szczepień przeciwko HPV, ograniczenie narażenia na tytoń, alkohol i orzech areca oraz promowanie zdrowego stylu życia.1 Dane epidemiologiczne dotyczące czynników ryzyka mogą dostarczyć cennych informacji do opracowania strategii zapobiegania nowotworom.12
Nadzór i monitorowanie epidemiologiczne
Ciągłe monitorowanie epidemiologiczne, oparte na danych uzyskanych z dokładnych i wiarygodnych źródeł, powinno być postrzegane jako główny element ukierunkowujący wzmocnione interwencje profilaktyczne i wczesne działania diagnostyczne w kategoriach pacjentów o podwyższonym ryzyku rozwoju tego typu nowotworów.1 Systemy nadzoru i raportowania nowych przypadków raka krtani wymagają usprawnienia.1
Śledzenie nowych przypadków, zgonów i przeżywalności w czasie (trendy) może pomóc naukowcom zrozumieć, czy dokonuje się postęp i gdzie potrzebne są dodatkowe badania w celu rozwiązania problemów, takich jak poprawa badań przesiewowych lub znalezienie lepszych metod leczenia.1
Wykrywanie i badania przesiewowe
Wczesna obserwacja rozwoju guza w okolicy głowy i szyi jest kluczowa, jednak przeprowadzanie licznych biopsji nacięciowych podejrzanych zmian jest inwazyjne i bolesne.1 Regularna obserwacja po leczeniu jest istotną częścią opieki nad pacjentami leczonymi z powodu raka płaskonabłonkowego głowy i szyi.1
Cele nadzoru po leczeniu obejmują wczesne wykrywanie nawrotów miejscowo-regionalnych, przerzutów odległych lub wtórnych nowotworów złośliwych oraz ocenę i leczenie powikłań związanych z leczeniem. Uzasadnieniem dla nadzoru jest to, że wczesne wykrycie nawrotu lub wtórnego guza pierwotnego umożliwia odpowiednie leczenie i lepsze wyniki funkcjonalne i przeżycia.1
Istnieją silne argumenty przemawiające za systematycznym obrazowaniem nadzorczym w zaawansowanym miejscowo-regionalnie raku głowy i szyi przez co najmniej jeden, a najlepiej 2 lata po leczeniu.1 Analiza wybranych danych wykazała, że prawie połowa przypadków nawrotów miejscowo-regionalnych i/lub przerzutów została wykryta wyłącznie dzięki obrazowaniu.1
Prognozy i trendy przyszłościowe
Globalne wskaźniki zachorowalności i umieralności z powodu raka krtani i gardła rosną z roku na rok, a przypuszczalnie do 2040 roku liczba przypadków i zgonów rejestrowanych rocznie osiągnie odpowiednio 284 tysiące i 160 tysięcy.1 W Wielkiej Brytanii zachorowalność na nowotwory głowy i szyi zwiększyła się od początku lat 90. o ponad jedną trzecią (35%).1 Wskaźniki zachorowalności na nowotwory głowy i szyi mają wzrosnąć o 3% w Wielkiej Brytanii między latami 2023-2025 a 2038-2040.1
Szacuje się, że do lat 2038-2040 w Wielkiej Brytanii może być około 16 300 nowych przypadków nowotworów głowy i szyi rocznie.1 Wskaźniki umieralności z powodu nowotworów głowy i szyi mają wzrosnąć o 12% w Wielkiej Brytanii między latami 2023-2025 a 2038-2040, co może oznaczać około 6 700 zgonów rocznie.1
Przeżywalność i czynniki prognostyczne
Wskaźniki pięcioletniego przeżycia w przypadku raka gardła i krtani wynoszą około 50-60%. Według Amerykańskiego Towarzystwa Nowotworowego, około 69% osób zdiagnozowanych z rakiem jamy ustnej lub gardła przeżyje pięć lub więcej lat od diagnozy.1 W przypadku raka krtani wskaźnik pięcioletniego przeżycia wynosi około 61%.12
Wskaźniki przeżycia dla raka gardła znacznie się różnią w zależności od lokalizacji anatomicznej guza. W Europie pięcioletni wskaźnik przeżycia względnego w populacji osób starszych był niski w porównaniu z młodszymi osobami dla wszystkich nowotworów głowy i szyi i wahał się od około 60% dla nowotworów typu gruczołów ślinowych i krtani do 22% dla guzów gardła dolnego.1
Czynniki wpływające na przeżywalność obejmują wczesne wykrycie, stadium zaawansowania choroby, lokalizację nowotworu oraz dostępność specjalistycznego leczenia. Powody niskiej przeżywalności u osób starszych prawdopodobnie wynikają ze złożoności leczenia, późnego zgłaszania się pacjentów do diagnostyki oraz trudnego dostępu do wyspecjalizowanych ośrodków.1
Nierówności socjoekonomiczne
Występują wyraźne różnice w zachorowalności i śmiertelności z powodu raka krtani między obszarami miejskimi i wiejskimi, z nierównościami związanymi z płcią.12 Wysokie wskaźniki raka krtani są ściśle związane zarówno z niskim średnim dochodem, jak i wysokim odsetkiem populacji o niższym niż przeciętne wykształceniu.12
Kraje o wyższym wskaźniku socjodemograficznym (SDI) dokonały większych postępów w leczeniu raka krtani niż kraje o niższym SDI.12 Obserwuje się silny gradient nierówności w przypadku wszystkich podtypów nowotworów głowy i szyi, w tym raka gardła środkowego, w całym badanym okresie.1
W Anglii współczynniki zachorowalności na nowotwory głowy i szyi u kobiet są o 64% wyższe w najbardziej ubogim kwintylu w porównaniu z najmniej ubogim, a u mężczyzn o 101% wyższe w najbardziej ubogim kwintylu w porównaniu z najmniej ubogim (2013-2017).1
Wpływ wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV)
Infekcja wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) jest odpowiedzialna za rosnący odsetek guzów gardła środkowego.1 Około 70% przypadków raka gardła środkowego jest związanych z HPV, najczęstszą chorobą przenoszoną drogą płciową w Stanach Zjednoczonych.1
HPV+ rak płaskonabłonkowy gardła środkowego dramatycznie zmienił epidemiologię, demografię i wyniki leczenia nowotworów głowy i szyi.1 Ważna praca opublikowana w 2011 roku w Journal of Clinical Oncology wykazała, że nastąpił 28% wzrost wszystkich raków gardła środkowego (OPSCC), 225% wzrost HPV+ OPSCC i 50% spadek HPV- OPSSC.1
Wcześniejsze badania wykazały, że pacjenci z rakiem gardła środkowego związanym z HPV mają wyższe wskaźniki przeżycia i niższe wskaźniki nawrotów w porównaniu z pacjentami z rakiem gardła środkowego negatywnym pod względem HPV.1 W badaniu przeprowadzonym przez naukowców z University of North Carolina potwierdzono wcześniejsze ustalenia, że pacjenci z guzami gardła środkowego zakażonymi HPV16 mieli lepszą ogólną przeżywalność, przy czym 71,4% pacjentów z rakiem gardła środkowego związanym z HPV16 żyło co najmniej pięć lat.1
| Parametr | Rak krtani | Rak gardła dolnego | Rak gardła środkowego |
|---|---|---|---|
| Zapadalność światowa (na 100 000) | 2,76 | rzadki (2000-4000 przypadków rocznie w USA) | wzrastająca (wzrost o 28% ogółem, 225% HPV+) |
| Chorobowość światowa (na 100 000) | 14,33 | dane ograniczone | dane ograniczone |
| Śmiertelność światowa (na 100 000) | 1,66 | wyższa niż średnia | wzrost o 2% rocznie (2009-2022) |
| Stosunek mężczyźni:kobiety | 4:1 do 10:1 | podobny do raka krtani | 2:1 |
| Główne czynniki ryzyka | tytoń, alkohol (90% zgonów) | tytoń, alkohol | HPV (70% przypadków), tytoń, alkohol |
| 5-letnia przeżywalność | około 61% | około 22% (osoby starsze) | 71,4% (HPV16+) |
| Trend zapadalności | spadek 2-3% rocznie (USA), wzrost globalnie | dane ograniczone | wzrost (szczególnie HPV+) |
Wnioski i implikacje dla zdrowia publicznego
Rak krtani i gardła nadal stanowi duże obciążenie kliniczne i społeczne, a trend epidemiologiczny nie jest spodziewany do odwrócenia w najbliższym czasie.123 Obciążenie rakiem krtani wzrasta przy braku ukierunkowanej interwencji z powodu ubóstwa, związanego z wyższym ryzykiem raka, starzenia się i rozpowszechnienia czynników ryzyka związanych z urbanizacją.1
Te ustalenia są ważne, aby pomóc w ukierunkowaniu wysiłków mających na celu stratyfikację i ukierunkowanie profilaktyki, wczesnego wykrywania i usług onkologicznych w celu dotarcia do osób najbardziej zagrożonych.1 Inicjatywy zdrowia publicznego, które wykorzystują sprawdzone strategie populacyjne zapobiegania inicjacji używania tytoniu, promowania rzucania palenia, ograniczania spożycia alkoholu i zwiększania wskaźników szczepień przeciwko HPV, mogą pomóc zmniejszyć ryzyko raka.1
Ciągłe wdrażanie sprawdzonych populacyjnych strategii zapobiegania inicjacji używania tytoniu, promowania rzucania palenia, ograniczania nadmiernego spożycia alkoholu i zwiększania wskaźników szczepień przeciwko HPV może pomóc zapobiegać nowotworom jamy ustnej i gardła.1 Wysiłki zdrowia publicznego, które koncentrują się na zwiększeniu szczepień przeciwko HPV, są istotnym elementem profilaktyki raka.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.