Przewlekły katar u niemowląt
Epidemiologia
Przewlekły katar u niemowląt, będący najczęstszą infekcją wirusową górnych dróg oddechowych, charakteryzuje się wysoką zachorowalnością – niemowlęta w pierwszym roku życia doświadczają 6-8 przeziębień rocznie, a dzieci uczęszczające do żłobków nawet 10-12. Dominującymi patogenami są rhinowirusy (odpowiedzialne za ≥50% przypadków), RSV, wirusy grypy i paragrypy, adenowirusy oraz koronawirusy inne niż SARS-CoV-2. Przeziębienia wykazują sezonowość z dwoma szczytami zachorowań: jesiennym (do 80% przypadków wywołanych przez rhinowirusy) i wiosennym. Zakażenia przenoszą się głównie przez kontakt bezpośredni, zanieczyszczone powierzchnie oraz inhalację kropel wirusa, a okres największej zakaźności przypada na pierwsze 2-4 dni choroby. Niedojrzałość układu odpornościowego niemowląt, kontakt z rówieśnikami oraz czynniki środowiskowe zwiększają ryzyko infekcji i powikłań, takich jak zapalenie ucha środkowego (5-15%), bakteryjne zapalenie zatok (6-13%) oraz zaostrzenia astmy. RSV pozostaje główną przyczyną hospitalizacji z powodu zapalenia oskrzelików i płuc u dzieci poniżej 1 roku życia, z 58 000-80 000 hospitalizacji rocznie w USA.
Przewlekły katar u niemowląt – Epidemiologia
Przewlekły katar u niemowląt, znany również jako przeziębienie, jest najczęstszą chorobą zakaźną występującą u dzieci na całym świecie. Zakażenia górnych dróg oddechowych stanowią znaczące obciążenie zarówno ekonomiczne, jak i społeczne, szczególnie w przypadku najmłodszych pacjentów12. Niemowlęta i małe dzieci są szczególnie podatne na te infekcje ze względu na niedojrzały układ odpornościowy3.
Częstotliwość zachorowań
Statystyki dotyczące częstości występowania przeziębień u niemowląt są imponujące:
- Niemowlęta w pierwszym roku życia mogą przechodzić od 6 do 8 przeziębień45
- Dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym zazwyczaj doświadczają od 3 do 8 przeziębień rocznie6
- Dzieci uczęszczające do żłobka lub przedszkola mogą chorować nawet 10-12 razy w roku78
- W skrajnych przypadkach, młodsze dzieci mogą przechodzić nowe przeziębienia nawet co miesiąc podczas sezonu zimowego9
Statystyki te znacznie przewyższają częstotliwość przeziębień u dorosłych, którzy zazwyczaj chorują tylko 2-4 razy w roku1011. Tak wysoka zachorowalność u dzieci związana jest z rozwojem ich układu odpornościowego oraz częstszym kontaktem z innymi dziećmi w placówkach opiekuńczych12.
Sezonowość
Przeziębienia mogą występować przez cały rok, jednak wykazują wyraźny wzór sezonowy:
- Najwyższa częstotliwość występuje od jesieni do późnej wiosny, niezależnie od położenia geograficznego13
- Rhinowirusy, odpowiedzialne za większość przeziębień, powodują pierwszy szczyt zachorowań jesienią (do 80% wszystkich przypadków w tym okresie) oraz drugi szczyt pod koniec wiosny1415
- Przeziębienia występujące od października do marca są powodowane przez sukcesywne pojawianie się różnych wirusów16
- W klimacie umiarkowanym roczne epidemie występują w chłodniejszych miesiącach, a w tropikach podczas pory deszczowej17
Wbrew powszechnym przekonaniom, przeziębienia nie są spowodowane przez samo przebywanie w zimnym otoczeniu, a raczej przez zwiększony kontakt między ludźmi w pomieszczeniach zamkniętych podczas zimnych miesięcy1819.
Czynniki etiologiczne
Za przeziębienia u niemowląt odpowiedzialnych jest ponad 200 różnych typów wirusów2021. Najczęstszymi patogenami wywołującymi przeziębienia u niemowląt są:
- Rhinowirusy – odpowiedzialne za co najmniej 50% wszystkich przeziębień zarówno u dzieci, jak i dorosłych2223
- Wirus RSV (syncytialny wirus oddechowy) – jeden z głównych patogenów u niemowląt24
- Wirusy grypy (influenza) i paragrypy/” title=”wirus paragrypy” class=”to-tag” data-termid=”22669″>paragrypy25
- Adenowirusy26
- Koronawirusy (inne niż SARS-CoV-2)27
- Metapneumowirusy i bokawirusy/” title=”bokawirusy” class=”to-tag” data-termid=”32933″>bokawirusy28
Należy zauważyć, że u dzieci często występuje jednoczesne zakażenie wieloma wirusami, co może prowadzić do cięższego przebiegu choroby2930.
Transmisja wirusów
Przeziębienia są wysoce zakaźne i mogą być przenoszone na różne sposoby:
- Kontakt bezpośredni – osoby z przeziębieniem przenoszą wirusa na rękach przez około dwie godziny. Jeśli dziecko z przeziębieniem dotknie innego dziecka lub dorosłego, który następnie dotknie swoich oczu, nosa lub ust, wirus może zainfekować tę osobę31
- Kontakt z zanieczyszczonymi powierzchniami – niektóre wirusy przeziębień mogą przetrwać na powierzchniach (np. blatach, klamkach, zabawkach) nawet do jednego dnia32
- Wdychanie cząstek wirusa – kropelki zawierające cząstki wirusa mogą być wydychane do powietrza podczas oddychania lub kaszlu. Chociaż rhinowirusy rzadko są przenoszone w ten sposób, wirus grypy i koronawirus mogą być przenoszone przez małe kropelki33
Osoby z przeziębieniem są najbardziej zakaźne w ciągu pierwszych 2-4 dni choroby, choć mogą rozprzestrzeniać wirusa już kilka dni przed pojawieniem się objawów i aż do ich ustąpienia3435.
Czynniki ryzyka
Niemowlęta są szczególnie narażone na przeziębienia z kilku powodów:
- Niedojrzały układ odpornościowy – niemowlęta nie zetknęły się jeszcze z większością wirusów wywołujących przeziębienia, więc nie rozwinęły odporności3637
- Uczęszczanie do żłobka lub przedszkola – przebywanie w grupie z innymi dziećmi znacząco zwiększa ryzyko infekcji3839
- Posiadanie starszego rodzeństwa – szczególnie w wieku szkolnym40
- Zachowania typowe dla niemowląt – takie jak wkładanie różnych przedmiotów do ust, ssanie palców, dotykanie wszystkiego41
- Czas spędzany w pomieszczeniach zamkniętych – zwłaszcza w miesiącach zimowych42
Badania wykazały, że obecność małego dziecka w domu znacząco zwiększa częstotliwość infekcji oddechowych u dorosłych domowników. Dzieci poniżej 5 roku życia są zakażone jakimś wirusem układu oddechowego przez około 50% roku – dwa razy częściej niż starsze dzieci i dorośli43.
Nadzór i monitorowanie epidemiologiczne
Monitorowanie zachorowań na przeziębienia, zwłaszcza u niemowląt, jest istotnym elementem zdrowia publicznego:
- W wielu krajach funkcjonują systemy nadzoru nad wirusami oddechowymi, w tym nad RSV, który podlega obowiązkowi zgłaszania w niektórych państwach44
- Prowadzone są różne formy monitoringu, w tym cotygodniowe raporty epidemiologiczne, analizy zgłoszonych przypadków i ognisk zakażeń45
- Pojedyncze przypadki rhinowirusów i enterowirusów zazwyczaj nie podlegają obowiązkowi zgłaszania, ale skupiska trzech lub więcej niepowiązanych osób z podobnymi objawami klinicznymi powinny być raportowane do lokalnych instytucji zdrowia publicznego46
W ostatnich latach podejmuje się również próby wdrożenia internetowych systemów nadzoru nad przeziębieniami u dzieci. Badania wykazały, że metodologia oparta na internecie jest skutecznym narzędziem do monitorowania naturalnego przebiegu przeziębień u dzieci oraz do rekrutacji uczestników badań klinicznych nad terapiami w leczeniu kaszlu i przeziębienia4748.
Wpływ pandemii COVID-19 na epidemiologię przeziębień
Pandemia COVID-19 wywarła znaczący wpływ na epidemiologię zakażeń górnych dróg oddechowych u niemowląt i dzieci:
- Wprowadzenie niefarmakologicznych środków zapobiegawczych przeciwko COVID-19 doprowadziło do tymczasowego zmniejszenia częstości występowania innych infekcji oddechowych u dzieci w niektórych krajach4950
- Po zniesieniu restrykcji zaobserwowano zwiększoną intensywność infekcji wirusowych u małych dzieci, szczególnie tych, które nie miały wcześniejszej ekspozycji na te wirusy51
- Pomimo środków przeciwko COVID-19, RV (rhinowirusy) i RSV pozostają główną przyczyną ciężkich ARVI (ostrych infekcji wirusowych dróg oddechowych) prowadzących do hospitalizacji dzieci52
Dzieci, które otrzymały szczepionkę przeciwko grypie w bieżącym sezonie grypowym i zostały zakażone COVID-19, były mniej narażone na wystąpienie objawów i ciężkiego przebiegu choroby53.
Powikłania i obciążenie systemów opieki zdrowotnej
Chociaż większość przeziębień u niemowląt przebiega łagodnie i ustępuje samoistnie, mogą one prowadzić do poważnych powikłań i stanowić znaczące obciążenie dla systemów opieki zdrowotnej:
- Zapalenie ucha środkowego występuje u 5-15% przypadków przeziębień u małych dzieci54
- Bakteryjne zapalenie zatok komplikuje około 6-13% wirusowych infekcji górnych dróg oddechowych u dzieci55
- Infekcje wirusowe górnych dróg oddechowych są najważniejszą przyczyną ataków astmy u dzieci56
- RSV jest główną przyczyną zapalenia oskrzelików i zapalenia płuc u niemowląt poniżej 1 roku życia. Corocznie w USA około 58 000 do 80 000 dzieci poniżej 5 roku życia wymaga hospitalizacji z powodu powikłań RSV57
Przeziębienia powodują również znaczne obciążenie ekonomiczne i społeczne:
- Około 22 miliony opuszczonych dni szkolnych i 20 milionów nieobecności w pracy, w tym czas poświęcony na opiekę nad chorymi dziećmi58
- Zwiększone korzystanie z usług medycznych i antybiotyków59
- W niektórych krajach przeziębienie pozostaje główną przyczyną zachorowalności według oficjalnych danych zdrowotnych60
Niepokojącym zjawiskiem jest również nadużywanie leków przeciwkaszlowych i przeciwprzeziębieniowych u dzieci. W 2004-05 roku ponad 1500 amerykańskich dzieci poniżej 2 roku życia trafiło na pogotowie z powodu skutków ubocznych związanych z przedawkowaniem takich leków61. Leki przeciwkaszlowe i przeciwprzeziębieniowe znajdują się wśród 20 najczęstszych substancji prowadzących do śmierci u dzieci poniżej 5 roku życia62.
Strategie nadzoru i zapobiegania
Zapobieganie przeziębieniom u niemowląt opiera się głównie na podstawowych środkach higieny:
- Mycie rąk jest najważniejszym i najskuteczniejszym sposobem zapobiegania infekcjom. Ręce należy myć przez 15-30 sekund zwykłym mydłem. Dzieci powinny myć ręce przed i po jedzeniu oraz po kaszlu lub kichaniu6364
- Stosowanie środków dezynfekujących na bazie alkoholu jest dobrą alternatywą, gdy nie ma dostępu do umywalki65
- Ograniczenie kontaktu z osobami chorymi, choć może być trudne lub niemożliwe do całkowitego uniknięcia6667
- Aktualne szczepienia, w tym coroczne szczepienie przeciwko grypie i szczepienie przeciwko COVID-196869
- Izolacja dzieci z objawowymi infekcjami dróg oddechowych zgodnie z lokalnymi wytycznymi i zaleceniami CDC70
W badaniach wykazano również, że stosowanie profilaktycznych probiotyków, siarczanu cynku i irygacji nosa solą fizjologiczną może zmniejszyć częstość występowania przeziębień u dzieci7172.
Należy podkreślić, że nie zaleca się stosowania leków przeciwkaszlowych i przeciwprzeziębieniowych (w tym leków przeciwhistaminowych, środków zmniejszających przekrwienie, leków przeciwkaszlowych i wykrztuśnych) u niemowląt i małych dzieci ze względu na brak udowodnionej skuteczności i potencjalne ryzyko niebezpiecznych działań niepożądanych73. W 2008 roku FDA zaleciło unikanie stosowania leków przeciwkaszlowych i przeciwprzeziębieniowych dostępnych bez recepty u dzieci poniżej 2 lat, a producenci tych leków dobrowolnie zmodyfikowali etykiety produktów, aby wskazać, że nie należy ich stosować u dzieci poniżej 4 lat7475.
Nowatorskie podejścia do monitorowania
Rozwijane są nowe metody nadzoru epidemiologicznego nad przeziębieniami u niemowląt:
- Internetowe systemy nadzoru – badania wykazały, że metodologia oparta na internecie jest skutecznym narzędziem do śledzenia przeziębień u dzieci i rekrutacji uczestników badań klinicznych7677
- Identyfikacja biomarkerów fenotypowych i biologicznych – może pomóc w lepszym spersonalizowaniu leczenia pacjentów78
- Badania nad czynnikami społeczno-ekologicznymi – analizy danych z nadzoru krajowego mogą pomóc w identyfikacji czynników napędzających występowanie przeziębień u niemowląt i dzieci79
Badania sugerują również, że długoterminowe badania powinny koncentrować się na wyjaśnieniu, które dzieci skorzystają z leczenia podobnego do astmy, takiego jak leki rozszerzające oskrzela lub kortykosteroidy80.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.