Przewlekłe zaburzenie depresyjne
Objawy
Przewlekłe zaburzenie depresyjne (PDD), wcześniej dystymia, to zaburzenie charakteryzujące się utrzymującym się obniżonym nastrojem przez co najmniej 2 lata u dorosłych i 1 rok u dzieci i młodzieży. Objawy obejmują m.in. poczucie beznadziejności, niską samoocenę, zaburzenia snu (bezsenność lub nadmierna senność), zmęczenie, problemy z koncentracją oraz drażliwość, szczególnie u młodszych pacjentów. W diagnostyce DSM-5 wymagane jest utrzymywanie się objawów przez większość dni, z obecnością co najmniej dwóch z siedmiu objawów takich jak zmieniony apetyt, niska energia, czy trudności decyzyjne, bez remisji trwającej dłużej niż 2 miesiące. PDD często współwystępuje z epizodami dużej depresji (tzw. podwójna depresja), co pogarsza rokowanie i zwiększa ryzyko samobójstwa (ryzyko 7,195-krotnie wyższe). Przewlekły charakter zaburzenia prowadzi do znacznego upośledzenia funkcjonowania społecznego i zawodowego, często większego niż w przypadku epizodów dużej depresji.
- Ogólna charakterystyka Przewlekłego zaburzenia depresyjnego
- Objawy Przewlekłego zaburzenia depresyjnego
- Główne objawy emocjonalne
- Objawy poznawcze
- Objawy behawioralne
- Objawy fizyczne
- Objawy u dzieci i młodzieży
- Kryteria diagnostyczne
- Progresja i przebieg choroby
- Implikacje i powikłania
- Przewlekłe zaburzenie depresyjne a duża depresja
- Kluczowe wnioski i obserwacje
Ogólna charakterystyka Przewlekłego zaburzenia depresyjnego
Przewlekłe zaburzenie depresyjne (ang. Persistent Depressive Disorder, PDD), wcześniej znane jako dystymia, jest formą depresji charakteryzującą się długotrwałym, przewlekłym obniżeniem nastroju. W klasyfikacji DSM-5 stanowi połączenie wcześniejszych diagnoz dystymii i przewlekłej dużej depresji. Główną cechą tego zaburzenia jest obniżony nastrój utrzymujący się przez większość dnia, przez większość dni, przez co najmniej 2 lata u dorosłych lub 1 rok u dzieci i młodzieży12.
W przeciwieństwie do epizodów dużej depresji, które mogą być intensywne, ale ograniczone w czasie, przewlekłe zaburzenie depresyjne charakteryzuje się dłuższym utrzymywaniem się objawów o zazwyczaj mniejszym nasileniu. Jednakże, mimo łagodniejszego przebiegu, przewlekła natura tego zaburzenia może prowadzić do znacznego upośledzenia funkcjonowania, porównywalnego lub nawet większego niż w przypadku dużej depresji34.
Zaburzenie to często rozpoczyna się wcześnie w życiu – w dzieciństwie, okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości, a objawy mogą się nasilać i słabnąć, ale nigdy całkowicie nie ustępują5. Osoby z przewlekłym zaburzeniem depresyjnym często opisują swój nastrój jako smutny lub „przygnębiony”, a ponieważ objawy stają się częścią codziennego doświadczenia, mogą nie szukać pomocy, zakładając, że „zawsze były takie”6.
Objawy Przewlekłego zaburzenia depresyjnego
Objawy przewlekłego zaburzenia depresyjnego zwykle pojawiają się i ustępują przez okres lat. Intensywność objawów może się zmieniać w czasie, ale zazwyczaj nie znikają na więcej niż dwa miesiące naraz. Dodatkowo, epizody dużej depresji mogą wystąpić przed lub w trakcie przewlekłego zaburzenia depresyjnego7.
Główne objawy emocjonalne
Zasadniczym objawem przewlekłego zaburzenia depresyjnego jest utrzymujący się obniżony nastrój. U dorosłych przejawia się to jako smutek, poczucie pustki lub przygnębienia, podczas gdy u dzieci i nastolatków nastrój może być bardziej drażliwy niż depresyjny89. Osoby cierpiące na PDD często doświadczają również:
- Poczucia beznadziei10
- Niskiej samooceny i nadmiernej samokrytyki11
- Poczucia winy i zamartwiania się przeszłością12
- Utraty zainteresowania codziennymi czynnościami i aktywnościami, które wcześniej sprawiały przyjemność13
Objawy poznawcze
Przewlekłe zaburzenie depresyjne wpływa również na funkcje poznawcze. Osoby z tym zaburzeniem mogą doświadczać:
- Problemów z koncentracją i podejmowaniem decyzji14
- Trudności z wykonywaniem zadań na czas i z odpowiednią jakością15
- Tendencji do negatywnego lub zniechęcającego postrzegania siebie, swojej przyszłości, innych ludzi i wydarzeń życiowych16
Objawy behawioralne
Na poziomie behawioralnym, osoby z przewlekłym zaburzeniem depresyjnym mogą wykazywać:
- Zwiększoną drażliwość, niecierpliwość lub gniew17
- Unikanie aktywności społecznych18
- Zmniejszoną aktywność, efektywność i produktywność19
Objawy fizyczne
Fizyczne manifestacje przewlekłego zaburzenia depresyjnego mogą obejmować:
- Zmęczenie i brak energii20
- Zaburzenia snu (zbyt mało lub zbyt dużo snu)21
- Słaby apetyt lub przejadanie się22
Objawy u dzieci i młodzieży
U dzieci i nastolatków, przewlekłe zaburzenie depresyjne może przejawiać się jako obniżony nastrój oraz drażliwość, co oznacza łatwe irytowanie się, niecierpliwość lub złość23. Do diagnozy PDD u dzieci i młodzieży wymagane jest utrzymywanie się objawów przez co najmniej 1 rok24.
Dodatkowe objawy u młodszych pacjentów mogą obejmować:
- Problemy z relacjami rówieśniczymi25
- Trudności w szkole26
- Częste skargi fizyczne, takie jak bóle głowy, bóle brzucha czy ekstremalne zmęczenie27
- Uciekanie z domu lub groźby ucieczki28
- Nadwrażliwość na niepowodzenia lub odrzucenie29
Kryteria diagnostyczne
Zgodnie z klasyfikacją DSM-5, do diagnozy przewlekłego zaburzenia depresyjnego wymagane są następujące kryteria3031:
- Obniżony nastrój przez większość dnia, przez większość dni, przez co najmniej 2 lata u dorosłych lub 1 rok u dzieci i młodzieży
- Obecność co najmniej dwóch z następujących objawów podczas depresji:
- Słaby apetyt lub przejadanie się
- Bezsenność lub nadmierna senność
- Niska energia lub zmęczenie
- Niska samoocena
- Słaba koncentracja lub trudności z podejmowaniem decyzji
- Poczucie beznadziei
- W okresie 2 lat (1 roku dla dzieci i młodzieży) zaburzenia, osoba nigdy nie była bez objawów z powyższych kryteriów przez więcej niż 2 miesiące naraz
- Objawy powodują klinicznie znaczące cierpienie lub upośledzenie w ważnych obszarach funkcjonowania
Dodatkowo, w diagnozie należy określić czy przewlekłe zaburzenie depresyjne jest32:
- Czystym zespołem dystymicznym
- Przewlekłym dużym zaburzeniem depresyjnym
- Przerywanym dużym zaburzeniem depresyjnym
Rozpoznanie PDD może być trudne ze względu na subtelną naturę objawów, a pacjenci często potrafią ukrywać je w sytuacjach społecznych, co utrudnia ich wykrycie przez innych33. Wiele osób z przewlekłym zaburzeniem depresyjnym uważa swoje objawy za część swojej osobowości, co może opóźniać poszukiwanie pomocy34.
Progresja i przebieg choroby
Podwójona depresja
Przewlekłe zaburzenie depresyjne często współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi. Szczególnie istotne jest zjawisko „podwójnej depresji” (ang. double depression), które występuje, gdy osoba z PDD doświadcza również epizodów dużej depresji35.
Szacuje się, że około 75% osób z dystymią spełnia kryteria co najmniej jednego epizodu dużej depresji36. Po zakończeniu epizodu dużej depresji u osób z podwójną depresją, zazwyczaj następuje powrót do wcześniejszego, łagodniejszego stanu przewlekłej depresji, a nie całkowity brak objawów depresyjnych37.
Pacjenci z podwójną depresją mają tendencję do dłuższych okresów depresji i spędzają mniej czasu w pełni zdrowi38. Często zgłaszają również znacznie wyższy poziom beznadziejności niż jest to typowe39.
Charakter przebiegu choroby
Przewlekłe zaburzenie depresyjne, zgodnie z nazwą, ma przewlekły przebieg. Objawy mogą się nasilać i słabnąć, ale rzadko całkowicie ustępują40. W przeciwieństwie do dużej depresji, w której pacjenci zazwyczaj „cyklicznie” przechodzą przez okresy depresji, a następnie są wolni od objawów przez dłuższy czas, osoby z PDD doświadczają trwałych objawów przez lata41.
W 10-letnim badaniu followupowym, 75% osób z dystymią doświadczyło pewnego (co najmniej 2-miesięcznego) okresu remisji dużej depresji, przy czym średni czas do remisji wynosił 52 miesiące od rozpoczęcia badania. Jednakże większość (70%) tych, którzy osiągnęli remisję, doświadczyła nawrotu do kolejnego epizodu depresji, najczęściej w ciągu 3 lat po remisji42.
Przegląd systematyczny badań epidemiologicznych wykazał, że 46-71% osób z dystymią zgłosiło remisję w punktach obserwacji od 1 do 6 lat43. Jednakże badanie przeprowadzone 10 lat później wykazało, że 60% osób z PDD nadal spełniało kryteria zaburzenia depresyjnego, w porównaniu do tylko 21% osób z nieprzewlekłymi zaburzeniami44.
Czynniki wpływające na przebieg choroby
Kilka czynników może wpływać na przebieg przewlekłego zaburzenia depresyjnego4546:
- Współistniejące zaburzenia, takie jak zaburzenia lękowe i zaburzenia osobowości, są związane z niższymi wskaźnikami remisji
- Przewlekły stres jest związany z bardziej nasilonymi objawami i mniejszym prawdopodobieństwem remisji
- Wcześniejszy początek (przed 21 rokiem życia) wiąże się z wyższym ryzykiem współwystępowania zaburzeń osobowości i uzależnień
- Obecność wysokiego poziomu neurotyczności, bardziej nasilonych objawów, gorszego funkcjonowania ogólnego i współwystępujących zaburzeń lękowych lub zaburzeń zachowania prowadzi do gorszych długoterminowych wyników
Implikacje i powikłania
Wpływ na funkcjonowanie
Przewlekłe zaburzenie depresyjne negatywnie wpływa na funkcjonowanie społeczne i zawodowe na różne sposoby, które mogą być równie duże lub większe niż w przypadku dużej depresji47. Osoby z PDD mogą doświadczać:
- Trudności z wypełnianiem obowiązków w pracy, szkole lub domu48
- Problemów z socjalizacją i cieszeniem się hobby49
- Zwiększenia przytłaczających uczuć w stresujących sytuacjach50
- Bezrobocia, trudności w nawiązywaniu bliskich relacji, większego wykorzystania opieki zdrowotnej i świadczeń publicznych51
Ryzyko samobójstwa
Przewlekłe zaburzenie depresyjne wiąże się ze zwiększonym ryzykiem myśli i zachowań samobójczych5253. W jednym z badań wykazano, że osoby z PDD miały 7,195 razy wyższe ryzyko samobójstwa w porównaniu do osób bez PDD54.
Znaleziono również istotne związki u pacjentów z PDD między doświadczaniem przemocy emocjonalnej w dzieciństwie a zachowaniami samobójczymi (w tym próbami samobójczymi)55.
Zaburzenia współistniejące
Osoby z przewlekłym zaburzeniem depresyjnym są narażone na wyższe ryzyko wystąpienia zaburzeń osobowości i zaburzeń związanych z używaniem substancji56. Są również bardziej narażeni na zaburzenia lękowe oraz zaburzenia zachowania57.
U dzieci z przewlekłym zaburzeniem depresyjnym, które nie otrzymują leczenia, istnieje większe prawdopodobieństwo rozwoju zaburzeń osobowości i zaburzeń związanych z używaniem substancji w dorosłości58.
Wpływ na sen i zdrowie fizyczne
Zaburzenia snu często towarzyszą PDD i mogą dodatkowo zwiększać ryzyko samobójstwa. W jednym badaniu wykazano, że osoby z zaburzeniami snu i PDD wykazywały 1,174 razy wyższe ryzyko samobójstwa w porównaniu do osób bez zaburzeń snu59.
Przewlekłe zaburzenie depresyjne wiąże się również ze zwiększoną śmiertelnością i zachorowalnością z powodu niezwiązanych chorób fizycznych, a osoby z PDD często zgłaszają gorszy stan zdrowia60.
Przewlekłe zaburzenie depresyjne a duża depresja
Choć objawy przewlekłego zaburzenia depresyjnego są podobne do tych występujących w dużej depresji, istnieją między nimi istotne różnice61:
| Cecha | Przewlekłe zaburzenie depresyjne (PDD) | Duża depresja (MDD) |
|---|---|---|
| Czas trwania | Co najmniej 2 lata u dorosłych, 1 rok u dzieci i młodzieży | Co najmniej 2 tygodnie |
| Nasilenie objawów | Zazwyczaj łagodne do umiarkowanych | Umiarkowane do ciężkich |
| Przebieg | Chroniczny, z objawami utrzymującymi się przez długi czas | Epizodyczny, z okresami poprawy między epizodami |
| Liczba objawów | Mniej (2 z 7 objawów) | Więcej (5 z 9 objawów) |
| Początek | Często wcześniej w życiu (dzieciństwo, adolescencja, wczesna dorosłość) | Częściej po okresie dojrzewania, szczyt we wczesnej dorosłości |
| Wpływ na funkcjonowanie | Może być równie duży lub większy niż w MDD, ze względu na przewlekły charakter | Intensywny podczas epizodów, ale z okresami normalnego funkcjonowania |
Główną różnicą jest czas trwania objawów – PDD trwa co najmniej 2 lata u dorosłych, podczas gdy osoby z MDD doświadczają epizodów depresyjnych, które są oddzielone od siebie co najmniej 2 miesiącami62.
Warto jednak zauważyć, że te dwa zaburzenia mogą współwystępować, prowadząc do stanu znanego jako „podwójna depresja”, gdy osoba z PDD doświadcza również epizodów dużej depresji63.
Kluczowe wnioski i obserwacje
Przewlekłe zaburzenie depresyjne jest poważnym stanem, który może znacząco wpływać na jakość życia osoby dotkniętej tym zaburzeniem. Choć objawy mogą być łagodniejsze niż w przypadku dużej depresji, ich długotrwała natura może prowadzić do równie znaczącego lub nawet większego upośledzenia funkcjonowania64.
Ze względu na przewlekły charakter, wiele osób z PDD może przyjmować swoje objawy jako część swojej osobowości, co może opóźniać poszukiwanie pomocy65. Wczesna identyfikacja i leczenie są jednak kluczowe dla zminimalizowania długoterminowego wpływu na funkcjonowanie66.
Osoby z przewlekłym zaburzeniem depresyjnym często wymagają dłuższego okresu leczenia, większej liczby sesji psychoterapii i/lub wyższych dawek leków przeciwdepresyjnych w porównaniu z pacjentami z ostrymi formami depresji67. Jednak przy odpowiednim leczeniu, objawy mogą się zmniejszyć, a ich nasilenie może zostać ograniczone68.
Badania wskazują, że kombinacja psychoterapii i farmakoterapii daje najlepsze wyniki w leczeniu przewlekłego zaburzenia depresyjnego69. Leczenie podtrzymujące jest często konieczne, aby zapobiec nawrotowi objawów70.
Dla osób dotkniętych PDD, zrozumienie chronicznie niskiego nastroju jako zaburzenia, które można leczyć, a nie tylko jako cechy osobowości, może być pierwszym krokiem do poprawy jakości życia i znalezienia ulgi w objawach.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.