Przetoka odbytniczo-pochwowa
Etiologia i przyczyny
Przetoka odbytniczo-pochwowa (RVF) to patologiczne połączenie między odbytnicą a pochwą, umożliwiające przedostawanie się gazów i kału do pochwy. Najczęstszą etiologią są urazy porodowe, zwłaszcza pęknięcia krocza III i IV stopnia, zakażenia rany po episiotomii oraz porody z użyciem instrumentów. Inne istotne przyczyny to choroby zapalne jelit, głównie choroba Leśniowskiego-Crohna (występująca u około 10% kobiet z tą chorobą), nowotwory miednicy oraz leczenie onkologiczne, w tym radioterapia, która może wywołać przetoki po 6-24 miesiącach od ekspozycji. Operacje w obrębie miednicy, takie jak histerektomia, niska przednia resekcja odbytnicy czy zabiegi na kroczu, również predysponują do powstania RVF. Infekcje, w tym ropnie kryptoglandularne i zakażenia gruczołu Bartholina, stanowią kolejną grupę czynników ryzyka.
Etiologia przetoki odbytniczo-pochwowej
Przetoka odbytniczo-pochwowa (ang. rectovaginal fistula, RVF) to nieprawidłowe połączenie między odbytnicą a pochwą, które umożliwia przedostawanie się gazów i kału z jelit do pochwy. Nieprawidłowe połączenie powstaje najczęściej w wyniku uszkodzenia lub martwicy tkanek przegrody odbytniczo-pochwowej. Przetoki mogą tworzyć się w ciągu kilku dni od pierwotnego urazu lub rozwijać się stopniowo przez kilka lat. Rzadko występują przetoki wrodzone, obecne już w momencie urodzenia12.
Urazy porodowe – najczęstsza przyczyna
Urazy związane z porodem stanowią najczęstszą przyczynę powstawania przetok odbytniczo-pochwowych34. Do czynników ryzyka związanych z porodem należą:
- Przedłużający się lub trudny poród z uszkodzeniem krocza
- Pęknięcia krocza III i IV stopnia, które sięgają do jelita
- Zakażenie rany po nacięciu krocza (episiotomii) wykonanym podczas porodu
- Poród pochwowy z użyciem instrumentów (kleszcze, próżniociąg)
- Martwica tkanek w wyniku długotrwałego ucisku przegrody odbytniczo-pochwowej podczas porodu
- Nierozpoznane urazy podczas porodu lub nieprawidłowo zaopatrzone rany poporodowe
W krajach rozwijających się, gdzie opieka położnicza jest niedostateczna, przedłużający się poród z niedrożnością jest głównym czynnikiem ryzyka powstania przetoki w wyniku martwicy uciskowej przegrody odbytniczo-pochwowej68.
Choroby zapalne jelit
Choroby zapalne jelit stanowią drugą najczęstszą przyczynę powstawania przetok odbytniczo-pochwowych3. Do głównych jednostek chorobowych należą:
- Choroba Leśniowskiego-Crohna – prześcianowy charakter zapalenia sprawia, że proces chorobowy może obejmować pełną grubość ściany jelita i prowadzić do zajęcia sąsiadujących narządów i tkanek. U około 10% kobiet z chorobą Leśniowskiego-Crohna może dojść do powstania przetoki odbytniczo-pochwowej910
- Wrzodziejące zapalenie jelita grubego – rzadziej prowadzi do powstania przetok w porównaniu z chorobą Leśniowskiego-Crohna3
Nowotwory i radioterapia
Nowotwory oraz leczenie onkologiczne w obrębie miednicy mogą prowadzić do powstania przetoki odbytniczo-pochwowej3. Do przyczyn w tej grupie należą:
- Naciekający guz nowotworowy w obrębie odbytnicy, szyjki macicy, pochwy, macicy lub kanału odbytu, który może prowadzić do powstania przetoki określanej jako przetoka nowotworowa9
- Radioterapia w obszarze miednicy – powoduje długotrwałe przewlekłe zapalenie tkanek z upośledzeniem procesów gojenia i regeneracji. Przetoki spowodowane radioterapią zwykle ujawniają się po okresie utajenia od ekspozycji na promieniowanie, zazwyczaj w okresie od 6 miesięcy do 2 lat po leczeniu912
Zabiegi chirurgiczne jako przyczyna przetok
Operacje w obrębie miednicy małej mogą stanowić przyczynę powstania przetoki odbytniczo-pochwowej3. Mechanizmy powstawania przetok pooperacyjnych obejmują:
- Niezauważone uszkodzenie pochwy lub odbytnicy podczas operacji
- Niedostateczna grubość tkanki między tymi dwoma narządami
- Niedokrwienie tkanek prowadzące do perforacji i tworzenia przetoki przez uszkodzoną tkankę
- Powikłania pooperacyjne w postaci zakażenia lub nieszczelności zespolenia jelitowego
Do zabiegów operacyjnych szczególnie predysponujących do powstania przetoki należą:
- Histerektomia (usunięcie macicy), zwłaszcza w przypadku ciężkiej endometriozy z zajęciem zatoki Douglasa6
- Operacje odbytnicy, w tym niska przednia resekcja odbytnicy z zespoleniem techniką podwójnego staplerowania14
- Operacje w obrębie krocza, kanału odbytu lub tylnej ściany pochwy6
- Operacje hemoroidów z użyciem staplerów15
- Usunięcie zainfekowanego gruczołu Bartholina3
- Operacje z powodu wypadania narządów miednicy z użyciem siatek lub staplerów6
Procesy zakaźne i zapalne
Zakażenia w obrębie przegrody odbytniczo-pochwowej mogą prowadzić do powstania przetoki. Do najważniejszych przyczyn infekcyjnych należą16:
- Ropnie kryptoglandularne odbytu – mogą samoistnie się drenować, powodując niską przetokę odbytniczo-pochwową
- Zakażenia gruczołu Bartholina – mogą szerzyć się do okolicznych tkanek i prowadzić do powstania przetoki
- Zapalenie uchyłków (divertikulitis) – infekcja małych uwypukleń w przewodzie pokarmowym może spowodować przywieranie odbytnicy lub jelita grubego do pochwy i prowadzić do powstania przetoki3
- Infekcje skóry wokół odbytu lub pochwy3
- Zakażenia wirusowe i bakteryjne u pacjentek z HIV11
Inne przyczyny przetok odbytniczo-pochwowych
Do rzadszych przyczyn powstawania przetok odbytniczo-pochwowych należą1113:
- Zator kałowy (fecal impaction) – duża ilość stolca zalegająca w odbytnicy, częściej występująca u osób starszych
- Rozszerzenie pochwy po radioterapii na sklepienie pochwy
- Uraz pochwy niezwiązany z porodem, w tym uraz w wyniku przemocy seksualnej
- Długotrwałe stosowanie pesariów pochwowych bez odpowiedniej opieki
- Wrodzone wady rozwojowe odbytu i odbytnicy – rzadko występujące przetoki obecne od urodzenia
Czynniki ryzyka wystąpienia przetoki odbytniczo-pochwowej
Identyfikacja czynników ryzyka ma kluczowe znaczenie dla profilaktyki powstawania przetok odbytniczo-pochwowych. Do najważniejszych czynników ryzyka należą195:
- Przebyty trudny lub przedłużający się poród pochwowy
- Choroby zapalne jelit, szczególnie choroba Leśniowskiego-Crohna
- Przebyte zabiegi chirurgiczne w obrębie miednicy
- Radioterapia w obszarze miednicy
- Nowotwory w obrębie miednicy
- Infekcje okołoodbytnicze
- Urazy w wyniku wypadków lub przemocy
- Wrodzone wady odbytu i odbytnicy
Mechanizm powstawania przetoki
Niezależnie od pierwotnej przyczyny, mechanizm powstawania przetoki odbytniczo-pochwowej obejmuje najczęściej12:
- Uszkodzenie tkanki pochwy lub przegrody odbytniczo-pochwowej
- Zatrzymanie lub ograniczenie dopływu krwi do uszkodzonej tkanki
- Martwica tkanki wskutek niedokrwienia
- Utworzenie się otworu (przetoki) w miejscu uszkodzenia
Warto zauważyć, że w przypadku przewlekłych procesów zapalnych, takich jak choroba Leśniowskiego-Crohna, mechanizm powstawania przetoki wiąże się z prześcianowym charakterem zapalenia, które obejmuje całą grubość ściany jelita i może prowadzić do zajęcia sąsiadujących narządów9.
Klasyfikacja przetok odbytniczo-pochwowych
Przetoki odbytniczo-pochwowe można klasyfikować ze względu na ich etiologię na22:
- Nabyte – powstałe w wyniku urazu, zapalenia, nowotworu, radioterapii lub zabiegu chirurgicznego
- Wrodzone – obecne od urodzenia, zazwyczaj współistniejące z wadami odbytu
Ze względu na lokalizację i wielkość przetoki można je podzielić na:
- Niskie – zlokalizowane na poziomie lub tuż powyżej linii grzebieniastej odbytu
- Wysokie – zlokalizowane powyżej, w górnej części pochwy
- Małe – o średnicy poniżej 2,5 cm
- Duże – o średnicy powyżej 2,5 cm
Zrozumienie etiologii przetoki odbytniczo-pochwowej ma kluczowe znaczenie w planowaniu leczenia, gdyż wybór techniki operacyjnej zależy od przyczyny przetoki, jej lokalizacji oraz stanu tkanek otaczających25. W przypadku przetok spowodowanych chorobą Leśniowskiego-Crohna, leczenie przyczynowe choroby podstawowej może być konieczne przed interwencją chirurgiczną26.
Podsumowując, przetoka odbytniczo-pochwowa stanowi poważny problem medyczny o zróżnicowanej etiologii, gdzie najczęstszymi przyczynami są urazy porodowe, choroby zapalne jelit oraz powikłania zabiegów chirurgicznych. Szczegółowa diagnostyka przyczyny powstania przetoki jest kluczowa dla właściwego planowania leczenia tego schorzenia27.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.