Przetoka odbytniczo-pochwowa
Epidemiologia
Przetoka odbytniczo-pochwowa (RVF) to patologiczne połączenie między odbytnicą a pochwą, które dotyka głównie kobiety, z roczną częstością występowania około 100 000 przypadków globalnie. Etiologia RVF jest zróżnicowana, z dominującą rolą urazów położniczych (88% przypadków), choroby Leśniowskiego-Crohna (0,2-2,1% pacjentek z IBD) oraz powikłań po niskiej przedniej resekcji odbytnicy (częstość do 10%). Przetoki klasyfikuje się według lokalizacji (niskie, środkowe, wysokie), wielkości (małe <0,5 cm, średnie 0,5-2,5 cm, duże >2,5 cm) oraz zaangażowania przegrody odbytniczo-pochwowej (RVF-I i RVF-II), co ma kluczowe znaczenie dla wyboru metody leczenia. Diagnostyka opiera się na badaniu klinicznym, endosonografii i rezonansie magnetycznym, a objawem charakterystycznym jest wydzielanie powietrza, śluzu lub kału przez pochwę.
Epidemiologia przetoki odbytniczo-pochwowej
Przetoka odbytniczo-pochwowa (RVF – rectovaginal fistula) to nieprawidłowe połączenie pomiędzy odbytnicą a pochwą, które stanowi istotny problem medyczny występujący u kobiet. Częstość występowania przetok odbytniczo-pochwowych jest różna w zależności od przyczyny ich powstania, lokalizacji oraz wielkości12. Szacuje się, że rocznie na całym świecie około 100 000 kobiet rozwija tego typu przetoki34.
Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), około 2 miliony kobiet w Azji i Afryce Subsaharyjskiej żyje z nieleczonymi przetokami pochwowymi35. Częstość występowania przetok jest szczególnie wysoka w krajach rozwijających się, gdzie dostęp do opieki medycznej jest ograniczony. W Erytrei szacuje się, że częstość występowania wynosi nawet 350 przypadków na 100 000 porodów drogami natury6.
Klasyfikacja przetok odbytniczo-pochwowych
Przetoki odbytniczo-pochwowe klasyfikuje się na podstawie lokalizacji, wielkości oraz etiologii, co ma istotny wpływ na plan leczenia i rokowanie12. Ze względu na lokalizację, przetoki dzieli się na:
- Przetoki niskie (low RVFs) – zlokalizowane pomiędzy dolną trzecią częścią odbytnicy a dolną połową pochwy, znajdują się najbliżej odbytu i są naprawiane z dostępu kroczowego12
- Przetoki wysokie (high RVFs) – zlokalizowane pomiędzy środkową trzecią częścią odbytnicy a tylnym sklepieniem pochwy, wymagają naprawy z dostępu przezbrzusznego127
Bardziej szczegółowa klasyfikacja uwzględnia również przetoki środkowe, co pozwala na podział na trzy grupy: niskie, środkowe i wysokie8.
Ze względu na wielkość, przetoki odbytniczo-pochwowe dzieli się na:
- Małe – średnica poniżej 0,5 cm12
- Średnie – średnica od 0,5 do 2,5 cm12
- Duże – średnica powyżej 2,5 cm12
Warto zauważyć, że większość przetok odbytniczo-pochwowych ma średnicę mniejszą niż 2 cm12.
Nowsza klasyfikacja zaproponowana przez niektórych badaczy opiera się na zaangażowaniu przegrody odbytniczo-pochwowej, dzieląc przetoki na:
- RVF-I – przetoki obejmujące przegrodę odbytniczo-pochwową
- RVF-II – przetoki nieobejmujące przegrody odbytniczo-pochwowej (większość niskich przetok, przetoki anopochwowe i przezkroczowe)9
Ta klasyfikacja może wpływać na wybór metody leczenia, gdyż przetoki typu RVF-II można bezpiecznie leczyć jak przetoki odbytu, co zapobiega przypadkowemu uszkodzeniu przegrody odbytniczo-pochwowej9.
Przyczyny i czynniki ryzyka przetok odbytniczo-pochwowych
Etiologia przetok odbytniczo-pochwowych jest zróżnicowana, a najczęstsze przyczyny ich powstania to:
Urazy położnicze
Najczęstszą przyczyną przetok odbytniczo-pochwowych są urazy położnicze, które odpowiadają za około 88% wszystkich przypadków101112. Całkowita liczba przypadków odpowiada 0,1% wszystkich porodów drogami natury1011. Przetoki położnicze występują w dwóch odmianach:
- Przetoki w strefie środkowej – najczęściej wtórne do martwicy z ucisku przegrody odbytniczo-pochwowej w wyniku przedłużającego się lub utrudnionego porodu13
- Przetoki związane z pęknięciami krocza trzeciego i czwartego stopnia – nacięcie krocza z następczymi pęknięciami zwiększa ryzyko powstania przetoki odbytniczo-pochwowej 4,6-krotnie13
Ryzyko wystąpienia przetoki u pacjentek z pęknięciami czwartego stopnia wynosi nawet 1,5%13. Czynniki ryzyka obejmują dużą masę urodzeniową dziecka oraz poród kleszczowy, szczególnie u starszych kobiet ciężarnych12.
Choroby zapalne jelit
Przetoki odbytniczo-pochwowe występują u 0,2-2,1% pacjentek z przewlekłymi chorobami zapalnymi jelit, szczególnie z chorobą Leśniowskiego-Crohna1011. Są one częściej związane z chorobą Leśniowskiego-Crohna niż z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego13. Według jednego z badań prowadzonych w Holandii, częstość występowania przetok odbytniczo-pochwowych u kobiet z chorobą Leśniowskiego-Crohna wynosi 2,3%14.
Zabiegi chirurgiczne
Po niskiej przedniej resekcji odbytnicy częstość występowania przetok odbytniczo-pochwowych wynosi nawet 10%101112. W przypadku zabiegów związanych z rakiem odbytnicy częstość występowania wynosi od 1,6% do 5,1%15. Czynniki ryzyka obejmują:
- Niskie zespolenie jelitowe, zwłaszcza w odległości do 5 cm od brzegu odbytu15
- Stosowanie staplerów, np. przypadkowe włączenie tylnej ściany pochwy po wcześniejszej histerektomii12
- Przedoperacyjną lub pooperacyjną radiochemioterapię (do 6,5% przypadków)12
Inne przyczyny
W ostatnich latach przetoka odbytniczo-pochwowa stała się coraz częstszym powikłaniem po operacji hemoroidów lub operacjach dna miednicy, szczególnie w przypadkach, gdy stosowano staplery lub materiały obce1011. Inne przyczyny obejmują:
- Radioterapię miednicy – do 6% kobiet poddawanych radioterapii miednicy rozwija przetoki odbytniczo-pochwowe13
- Nowotwory – guzy złośliwe w regionach takich jak macica, odbytnica, pochwa, kanał odbytu lub szyjka macicy mogą prowadzić do rozwoju przetoki716
- Stosowanie pesariów – rzadkie przypadki, głównie u starszych kobiet (70-88 lat), szczególnie przy stosowaniu pessariów typu Gellhorn lub shelf17
- Współżycie seksualne – konsensualny stosunek płciowy prowadzący do powstania przetoki odbytniczo-pochwowej jest rzadkim zdarzeniem, ale jego częstość wzrasta18
Nadzór i monitorowanie przetok odbytniczo-pochwowych
Nadzór i monitorowanie przetok odbytniczo-pochwowych jest istotnym elementem opieki nad pacjentkami z tym schorzeniem, szczególnie ze względu na różnorodność przyczyn i potencjalnych powikłań16.
Diagnostyka i wykrywanie
Diagnostyka przetoki odbytniczo-pochwowej opiera się na historii medycznej pacjentki i badaniu klinicznym. Kluczowym objawem jest wydzielanie powietrza i/lub śluzu, ewentualnie również kału przez pochwę12. W procesie diagnostycznym stosuje się:
- Badanie ginekologiczne i rektalne – pozwala na wstępną ocenę obecności przetoki19
- Wlew barytowy lub tomografię komputerową z kontrastem doustnym i rektalnym – stosowane, gdy potrzebne są dodatkowe informacje19
- Endosonografię i rezonans magnetyczny – uważane za metody o porównywalnej wartości predykcyjnej w uwidacznianiu lokalizacji przetok odbytniczo-pochwowych20
Ważne jest szczegółowe zebranie wywiadu dotyczącego wcześniejszych operacji i powikłań położniczych, a także ocena obciążenia psychologicznego u dotkniętych kobiet12.
Monitorowanie i badania kliniczne
Monitorowanie pacjentek z przetokami odbytniczo-pochwowymi jest istotne zarówno przed, jak i po leczeniu. Według danych z ClinicalTrials.gov, przeprowadzono co najmniej 11 badań klinicznych dotyczących przetok odbytniczo-pochwowych, w tym 5 zakończonych i 4 w trakcie rekrutacji21.
Globalny rynek leczenia przetok odbytniczo-pochwowych był wyceniany na 550,8 mln USD w 2020 roku i przewiduje się, że będzie rósł w tempie 5,7% rocznie w latach 2022-20317. Rynek ten w Ameryce Północnej był wyceniany na 148,7 mln USD w 2020 roku i przewiduje się, że osiągnie 325,8 mln USD do 2031 roku, rosnąc w tempie 7,2% rocznie7.
Wzrost rynku leczenia przetok odbytniczo-pochwowych jest napędzany przez:
- Wzrost częstości występowania choroby Leśniowskiego-Crohna
- Zwiększoną częstość urazów związanych z porodem
- Wzrost występowania nowotworów miednicy i zabiegów chirurgicznych w dolnym obszarze miednicy7
Komplikacje i skutki nieleczonych przetok
Nieleczona przetoka odbytniczo-pochwowa może prowadzić do poważnych komplikacji, takich jak4:
- Infekcje – powtarzające się infekcje dróg moczowych lub pochwy8
- Izolacja społeczna – kobiety z przetokami odbytniczo-pochwowymi często są stygmatyzowane w krajach rozwijających się i stają się wyrzutkami społeczeństwa6
- Depresja lub lęk – życie z objawami nieleczonej przetoki może prowadzić do problemów ze zdrowiem psychicznym422
Przetoka odbytniczo-pochwowa stanowi znaczne obciążenie psychospołeczne dla pacjentki8. Życie z chorobą Leśniowskiego-Crohna i przetoką wpływa nie tylko na zdrowie fizyczne, ale także na zdrowie psychiczne i emocjonalne22.
Wyniki leczenia i rokowanie
Wyniki leczenia przetok odbytniczo-pochwowych są zróżnicowane i zależą od wielu czynników, w tym od przyczyny powstania przetoki, jej lokalizacji i rozmiaru oraz zastosowanej metody leczenia23.
Skuteczność metod leczenia
Wskaźniki powodzenia zamknięcia przetoki odbytniczo-pochwowej w różnych badaniach są bardzo zróżnicowane, wahając się od 30% do około 90%23. Zróżnicowanie to wynika z różnorodności przyczyn przetok i stosowanych procedur chirurgicznych.
Dla wszystkich typów przetok odbytniczo-pochwowych, ogólna częstość powikłań związanych z jakąkolwiek naprawą przetoki wynosi około 13%24. Podejście brzuszne do naprawy przetoki wiąże się z wyższą częstością powikłań pooperacyjnych (23,0% vs 7,5%) oraz wyższym wskaźnikiem ponownych przyjęć do szpitala (12,6% vs 6,2%) w porównaniu z podejściem pochwowym i przezodbytwowym24.
W przypadku endoskopowej naprawy przetok, która jest nowatorską i minimalnie inwazyjną techniką, wstępna skuteczność jest akceptowalna2525. Technika ta jest uważana za obiecującą i wartą rozważenia przez chirurgów25.
Czynniki prognostyczne
Najważniejszym czynnikiem prognostycznym dla skutecznego zamknięcia przetoki jest jej przyczyna23. W analizie jednoczynnikowej wykazano, że:
- Radioterapia była istotnym negatywnym czynnikiem prognostycznym23
- Niska lokalizacja przetoki, defekt zwieracza i uraz porodowy jako przyczyna przetoki były dobrymi czynnikami prognostycznymi dla skutecznego zamknięcia23
Przetoki po radioterapii i operacjach miednicy były istotnymi negatywnymi czynnikami prognostycznymi (P = 0,010, P = 0,045), a choroba Leśniowskiego-Crohna wykazywała tendencję do bycia negatywnym czynnikiem prognostycznym (P = 0,058)23.
Wyzwania w leczeniu specyficznych grup pacjentów
Leczenie przetok odbytniczo-pochwowych u pacjentek z chorobą Leśniowskiego-Crohna stanowi szczególne wyzwanie dla klinicystów13. Literatura podkreśla skłonność przetok związanych z chorobą Leśniowskiego-Crohna do nawrotów, a interwencja chirurgiczna u pacjentek z nawracającymi przetokami kończy się niepowodzeniem w 50% przypadków, w porównaniu z 9% niepowodzeń u pacjentek cierpiących na przetoki o innym pochodzeniu26.
W przypadku złośliwych nowotworów związanych z przetokami odbytniczo-pochwowymi, które są rzadkie, ale mogą wystąpić, wczesna diagnoza jest kluczowa27. U pacjentek z przetokami i nowymi, pogarszającymi się lub opornymi na leczenie objawami należy podejrzewać nowotwór i przeprowadzić wczesne obrazowanie oraz endoskopową ultrasonografię z biopsją27.
Indywidualne podejście i powtarzane operacje z zastosowaniem złożonych lub nowo opracowanych procedur, nawet w przypadku przyczyn przetok wysokiego ryzyka, mogą być konieczne do osiągnięcia skutecznego zamknięcia23.
Wnioski i kierunki przyszłych badań
Przetoka odbytniczo-pochwowa pozostaje wyzwaniem diagnostycznym i terapeutycznym, szczególnie ze względu na różnorodność przyczyn, lokalizacji i rozmiarów12. Mimo postępów w metodach leczenia, brak jest jednoznacznych wytycznych dotyczących optymalnego podejścia do tego schorzenia10.
Istnieje potrzeba lepszego zdefiniowania i standaryzacji terminologii używanej w badaniach nad przetokami odbytniczo-pochwowymi14. Dodanie bardziej solidnych badań populacyjnych i badań rejestrowych przyczyniłoby się do uzupełnienia obecnej luki w wiedzy na temat epidemiologii przetok odbytniczo-pochwowych na całym świecie14.
Badania nad nowatorskimi technikami, takimi jak endoskopowa naprawa przetok, wskazują na obiecujące wyniki2525. Potrzebne są jednak dalsze badania w celu ustalenia skuteczności tych metod w długoterminowej perspektywie oraz opracowania standardowych protokołów leczenia dostosowanych do różnych typów przetok i grup pacjentów.
W przypadku przetok związanych z chorobą Leśniowskiego-Crohna, maksymalne leczenie zachowawcze powinno być rozważone przed interwencją chirurgiczną26. Dla przetok wynikających z nowotworów lub radioterapii, potrzebne są dalsze badania w celu ustalenia wytycznych dotyczących badań przesiewowych w wybranych grupach pacjentów27.
Nowa klasyfikacja przetok oparta na zaangażowaniu przegrody odbytniczo-pochwowej (RVF-I i RVF-II) może wpłynąć na wybór metody leczenia i zapobiec przypadkowemu uszkodzeniu przegrody9. Potrzebne są jednak dalsze dane i dłuższe okresy obserwacji, aby potwierdzić te wyniki9.
Przetoka odbytniczo-pochwowa pozostaje istotnym problemem zdrowotnym, zarówno pod względem fizycznym, jak i psychospołecznym. Kompleksowe podejście do diagnozowania, leczenia i monitorowania tego schorzenia jest niezbędne dla poprawy jakości życia dotkniętych nim kobiet1622.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.