Przerzuty do mózgu
Zapobieganie i profilaktyka
Przerzuty do mózgu występują u 9-17% pacjentów z nowotworami złośliwymi, co stanowi poważne wyzwanie kliniczne ze względu na niekorzystne rokowanie i wpływ na funkcje poznawcze. Profilaktyczna radioterapia mózgu (PCI) pozostaje standardem u pacjentów z drobnokomórkowym rakiem płuca (SCLC) w stadium ograniczonym po odpowiedzi na chemioterapię, redukując ryzyko przerzutów z HR około 0,35. W niedrobnokomórkowym raku płuca (NSCLC) PCI zmniejsza częstość objawowych przerzutów, jednak nie poprawia przeżycia całkowitego, dlatego nie jest standardem. Neurotoksyczność PCI, występująca u około 30% pacjentów, stanowi istotne ograniczenie, co skłania do stosowania technik oszczędzających hipokamp (HA) oraz leków neuroprotekcyjnych, takich jak memantyna. Nowe badania wskazują, że PCI u pacjentów z NSCLC wysokiego ryzyka może zmniejszyć częstość przerzutów (7% vs 38%) i poprawić medianę przeżycia całkowitego (64,5 vs 19,8 miesiąca).
Profilaktyka przerzutów do mózgu
Przerzuty do mózgu stanowią poważne powikłanie wielu typów nowotworów złośliwych, a ich występowanie wzrasta pomimo postępów w leczeniu systemowym. Ogólna częstość występowania przerzutów do mózgu wynosi od 9% do 17%, co przekłada się na ponad 150 000 przypadków rocznie. Ze względu na niekorzystne rokowanie i wpływ na jakość życia pacjentów, opracowanie skutecznych strategii profilaktycznych staje się priorytetem w onkologii12.
Profilaktyczna radioterapia ośrodkowego układu nerwowego
Profilaktyczna radioterapia mózgu (PCI – Prophylactic Cranial Irradiation) jest najdłużej stosowaną metodą zapobiegania przerzutom do mózgu. PCI polega na napromienianiu całego mózgu (WBRT – Whole Brain Radiation Therapy) u pacjentów bez klinicznych objawów przerzutów, szczególnie w określonych typach nowotworów1.
W drobnokomórkowym raku płuca (SCLC) PCI jest standardem postępowania u pacjentów z chorobą ograniczoną, którzy odpowiedzieli na chemioterapię. Metoda ta znacząco zmniejsza częstość występowania przerzutów do mózgu, z współczynnikiem ryzyka (HR) około 0,35. W SCLC PCI stała się standardem leczenia ze względu na zmniejszenie częstości występowania przerzutów do mózgu i łączny wpływ na przeżycie całkowite12.
W niedrobnokomórkowym raku płuca (NSCLC) badanie NVALT-11/DLCRG-02 wykazało, że PCI zmniejsza częstość występowania objawowych przerzutów do mózgu. Jednakże, przegląd randomizowanych badań u pacjentów z NSCLC wykazał brak korzyści w zakresie przeżycia całkowitego, co sprawia, że PCI nie jest zalecana jako standardowe postępowanie w NSCLC12.
Istotnym ograniczeniem PCI są zaburzenia funkcji poznawczych, które mogą wystąpić u nawet 30% pacjentów. Neurotoksyczność związana z WBRT i PCI pozostaje trudna do przewidzenia i stanowi poważny problem kliniczny12.
Nowe podejścia do radioterapii profilaktycznej
Ze względu na ryzyko zaburzeń funkcji poznawczych, opracowywane są nowe podejścia do radioterapii mózgu, które mogą zmniejszyć neurotoksyczność1:
- Technika oszczędzająca hipokamp (HA – Hippocampal Avoidance) – zmniejsza dawkę promieniowania podawaną w obszarze hipokampa, który jest kluczowy dla funkcji poznawczych. Technika ta, zwłaszcza w połączeniu z memantyną, wydaje się obiecująca dla pacjentów z rakiem płuca i przerzutami do mózgu, którzy mają dobre rokowanie1.
- Leki neuroprotekcyjne – stosowanie leków takich jak memantyna i donepezil może zmniejszać ryzyko uszkodzenia funkcji poznawczych2.
- Modyfikacje schematów frakcjonowania – badania wykazały, że różne schematy dawkowania i frakcjonowania PCI mogą wpływać na stopień neurotoksyczności3.
Nowe badanie u pacjentów z NSCLC wysokiego ryzyka wykazało, że PCI znacząco zmniejsza częstość występowania przerzutów do mózgu w ciągu 24 miesięcy (7% vs 38%) oraz poprawia przeżycie całkowite (mediana 64,5 vs 19,8 miesiąca)1.
Profilaktyka farmakologiczna
Postępy w profilowaniu molekularnym nowotworów doprowadziły do odkrycia mutacji kierujących i terapii celowanych, które mogą zapobiegać przerzutom do mózgu. Ta strategia, nazywana „chemoprewencją”, zyskuje coraz większe zainteresowanie, szczególnie w określonych podtypach molekularnych NSCLC, raka piersi i czerniaka1.
W raku płuca z mutacjami kierującymi, kilka terapii celowanych wykazało potencjał w zapobieganiu przerzutom do mózgu12:
- Ozymertynib w porównaniu ze standardowymi inhibitorami EGFR-TKI w badaniu FLAURA – tylko 3% pacjentów bez przerzutów do mózgu na początku badania rozwinęło przerzuty podczas obserwacji w grupie ozymertynibu, w porównaniu do 7% w grupie standardowych EGFR-TKI. Ponadto, 19% pacjentów z przerzutami do mózgu na początku badania rozwinęło nowe lub postępujące przerzuty w grupie ozymertynibu, w porównaniu do 43% w grupie standardowych EGFR-TKI1.
- Alektynib w porównaniu z kryzotynibem w badaniu ALEXA u pacjentów z ALK-dodatnim NSCLC – 4,6% pacjentów bez przerzutów do mózgu na początku badania rozwinęło przerzuty podczas obserwacji w grupie alektynibu, w porównaniu do 31,5% w grupie kryzotynibu1.
- Entrektynib u pacjentów z ROS1-dodatnim NSCLC – skumulowana częstość progresji w OUN po 6, 12, 18, 24 i 36 miesiącach wynosiła odpowiednio 3%, 10%, 17%, 17% i 20%1.
- Durwalumab dodany do radiochemioterapii w stadium III NSCLC – związany z poprawą pierwotnej profilaktyki przerzutów do mózgu, gdyż 5,5% pacjentów w ramieniu durwalumabu rozwinęło przerzuty do mózgu w porównaniu do 11,0% w ramieniu kontrolnym1.
W HER2-dodatnim raku piersi przerzuty do mózgu występują u 25-55% pacjentów z chorobą przerzutową. Kilka strategii profilaktycznych jest obecnie badanych12:
- Temozolomid (TMZ) – lek przenikający barierę krew-mózg, stosowany w niskich dawkach w sposób metronomiczny, wykazał znaczne zapobieganie rozwojowi przerzutów do mózgu w modelach mysich raka piersi. Badanie kliniczne I fazy z TMZ u kobiet z zaawansowanym rakiem piersi wykazało, że kombinacja leków była dobrze tolerowana, a tylko u dwóch pacjentek rozwinęły się nowe guzy w tkance mózgowej12.
- Tukatynib – badanie BRIDGET ocenia skuteczność dodania tukatynibu do standardowego leczenia trastuzumabem/pertuzumabem lub T-DM1 u pacjentów z HER2-dodatnim rakiem piersi po pierwszym lub drugim epizodzie choroby wewnątrzczaszkowej12.
- Trastuzumab derukstekan (T-DXd) – badanie DESTINY-Breast12 wykazało, że T-DXd może być skuteczny u pacjentów z HER2-dodatnim rakiem piersi i przerzutami do mózgu1.
Retrospektywna analiza danych z badania klinicznego sorafenibu u pacjentów z przerzutami raka nerki do mózgu wykazała 75% zapobieganie rozwojowi przerzutów do mózgu1.
Nowe mechanizmy i strategie profilaktyczne
Badania prowadzone są nad kilkoma obiecującymi mechanizmami zapobiegania przerzutom do mózgu12:
- Hamowanie angiogenezy (tworzenia naczyń krwionośnych) – badania kliniczne wykazały, że hamowanie angiogenezy skutecznie hamuje wzrost guzów przerzutowych1.
- Hamowanie szlaku sygnałowego CDK (kinazy zależne od cyklin) może również pomóc w hamowaniu tworzenia przerzutów do mózgu1.
- Leki przeciwzakrzepowe – badania na myszach wykazały, że środki przeciwzakrzepowe zmniejszają liczbę przerzutów do mózgu. Wprowadza to koncepcję stosowania antykoagulantów i/lub inhibitorów czynnika von Willebranda w zapobieganiu przerzutom do mózgu12.
- Hamowanie szlaku HIF1A – badania wykazały, że blokowanie szlaku sygnałowego HIF1A może zmniejszyć częstość przerzutów do mózgu lub nawet całkowicie im zapobiec1.
- Kwas mykofenolowy i podobne związki – badania wykazały, że mogą zapobiegać rozwojowi przerzutów do mózgu poprzez oddziaływanie na szlaki metaboliczne komórek nowotworowych12.
Profilaktyka wobec przerzutów do mózgu wymaga zrozumienia mechanizmów molekularnych, które przyczyniają się do tworzenia przerzutów. W przyszłości, przy wystarczającym zrozumieniu tych mechanizmów, możliwe będzie hamowanie różnych aktywowanych szlaków sygnałowych, aby chronić mózg przed atakiem komórek nowotworowych1.
Profilaktyka przeciwdrgawkowa
Pacjenci z przerzutami do mózgu mają zwiększone ryzyko napadów padaczkowych. Jednakże, obecnie dostępne wytyczne nie zalecają rutynowego stosowania leków przeciwpadaczkowych (AEDs) u pacjentów bez wcześniejszych napadów12:
- Profilaktyczne AEDs nie są zalecane dla pacjentów z przerzutami do mózgu, którzy nie przeszli resekcji chirurgicznej i są wolni od napadów padaczkowych1.
- Rutynowe pooperacyjne stosowanie AEDs u pacjentów z przerzutami do mózgu, którzy są wolni od napadów padaczkowych, nie jest zalecane1.
- Metaanaliza sześciu randomizowanych badań kontrolowanych, obejmujących 547 pacjentów z guzami mózgu, wykazała, że pacjenci, którzy otrzymali profilaktyczne AEDs, nie mieli znacząco niższej częstości występowania napadów padaczkowych w porównaniu z grupą, która nie otrzymała profilaktycznych AEDs1.
Jednakże, w przypadku czerniaka, który ma dużą skłonność do przerzutów do mózgu, jedno badanie wykazało, że profilaktyka AED była znacząco związana ze zmniejszonym ryzykiem napadów (p = 0,03), z 3-miesięczną częstością napadów wynoszącą 0% w porównaniu do 17% bez profilaktyki AED. Sugeruje to, że profilaktyka AED może być skuteczna u wybranych pacjentów i powinna być przedmiotem randomizowanych badań kontrolowanych1.
Badania przesiewowe i wczesne wykrywanie
Wczesne wykrywanie przerzutów do mózgu może umożliwić wcześniejsze leczenie i potencjalnie poprawić wyniki. Badania przesiewowe za pomocą rezonansu magnetycznego (MRI) u pacjentów bezobjawowych z wysokim ryzykiem przerzutów do mózgu jest podkreślane w wielu pracach12.
Identyfikacja i leczenie bezobjawowych przerzutów do mózgu może zapobiec powikłaniom neurologicznym, poprawiając jakość życia i zmniejszając potrzebę WBRT lub operacji. Jednak starsze badanie na małej liczbie pacjentów nie wykazało różnicy w przeżyciu między pacjentami z bezobjawowymi a objawowymi przerzutami do mózgu1.
Korzyści i wady strategii badań przesiewowych muszą być starannie rozważone. Obecnie nie ma jednoznacznych zaleceń dotyczących badań przesiewowych w kierunku bezobjawowych przerzutów do mózgu u pacjentów z grupy wysokiego ryzyka1.
Przyszłe kierunki badań
Przyszłe strategie zapobiegania przerzutom do mózgu koncentrują się na kilku obszarach12:
- Nowe projekty badań klinicznych – badania wtórnej profilaktyki reprezentują dotychczas niewypróbowaną metodę badania skuteczności leków w zapobieganiu przerzutom do mózgu. Nowe projekty badań mogłyby testować leki do zapobiegania przerzutom do mózgu12.
- Włączanie pacjentów z przerzutami do mózgu do badań klinicznych – badacze powinni rozważyć aktywne przerzuty do mózgu jako automatyczne wykluczenie z kwalifikowalności do badania, ponieważ wykluczenie tych pacjentów uniemożliwia badanie populacji z największą potrzebą terapii opartych na dowodach12.
- Uwzględnienie czasu do rozwoju przerzutów do OUN jako potencjalnego punktu końcowego przy testowaniu nowych terapii w zaawansowanym raku1.
- Identyfikacja biomarkerów i czynników ryzyka – określenie populacji pacjentów zagrożonych wysokim ryzykiem rozwoju przerzutów do mózgu1.
- Rozwój leków przenikających barierę krew-mózg – opracowanie związków, które selektywnie celują w komórki nowotworowe i przenikają przez barierę krew-mózg1.
W przyszłości, lepsze zrozumienie biologii rozprzestrzeniania się przerzutów do OUN oraz włączanie pacjentów z przerzutami do OUN do badań klinicznych lub przeprowadzanie badań specjalnie dla pacjentów z rakiem piersi z zajęciem OUN, pozwoli nam ograniczyć to potencjalnie niszczące powikłanie1.
Profilaktyka u pacjentów z określonymi typami nowotworów
Drobnokomórkowy rak płuca (SCLC)
Przerzuty do OUN rozwiną się u 50% pacjentów z SCLC w trakcie choroby. U tych pacjentów PCI jest standardem postępowania w chorobie ograniczonej, po odpowiedzi na chemioterapię i radioterapię, podczas gdy w chorobie rozległej PCI może być rozważona po korzystnej odpowiedzi na leczenie początkowe1.
Jednak rola PCI w chorobie rozległej została zakwestionowana na podstawie japońskiego badania III fazy, które wykazało, że chociaż częstość występowania przerzutów do mózgu zmniejszyła się przy zastosowaniu PCI plus obserwacji MRI w porównaniu z samą obserwacją MRI, sama PCI nie przyniosła korzyści w zakresie przeżycia całkowitego1.
Ze względu na skutki uboczne WBRT, wielu lekarzy decyduje się na częste badania MRI, aby ściśle obserwować mózg u pacjentów z SCLC, zamiast leczyć ich za pomocą WBRT1.
Niedrobnokomórkowy rak płuca (NSCLC)
Profilowanie molekularne NSCLC doprowadziło do odkrycia mutacji kierujących i terapii celowanych. Inhibitory ALK trzeciej generacji, takie jak alektynib, wykazały znaczącą aktywność w zapobieganiu przerzutom do mózgu. Skumulowana częstość występowania progresji OUN była znacząco niższa dla alektynibu, z 12-miesięczną częstością wynoszącą 9,4% w porównaniu do 41,4% dla kryzotynibu1.
Podobnie, ozymertynib wykazał lepszą profilaktykę pierwotną i wtórną przerzutów do mózgu w porównaniu ze standardowymi inhibitorami EGFR-TKI1.
Rak piersi HER2-dodatni
Przerzuty do mózgu występują u 25-55% pacjentów z przerzutowym HER2-dodatnim rakiem piersi. Badania kliniczne oceniają obecnie skuteczność kilku strategii profilaktycznych1:
- Badanie CEREBEL porównywało lapatynib plus kapecytabinę vs trastuzumab plus kapecytabinę u pacjentów bez przerzutów do mózgu, z rozwojem przerzutów do OUN jako pierwotnym punktem końcowym. Nie wykazano istotnej różnicy między grupami12.
- Badanie wtórnej profilaktyki z doustnym TMZ podawanym pacjentom z HER2-dodatnim rakiem piersi z przerzutami do mózgu po niedawnym leczeniu miejscowym, w połączeniu z T-DM1 do kontroli systemowej choroby. Pierwotnym punktem końcowym jest brak nowych przerzutów do mózgu po 1 roku1.
- Badanie BRIDGET ocenia skuteczność dodania tukatynibu do standardowego leczenia trastuzumabem/pertuzumabem lub T-DM1 u pacjentów po pierwszym lub drugim epizodzie choroby wewnątrzczaszkowej1.
Lepsza kontrola systemowa w HER2-dodatniej chorobie pozostaje kluczowa, a nowe, bardziej skuteczne leczenie systemowe we wczesnym stadium choroby może opóźnić lub zapobiec przerzutom do OUN w późniejszym okresie1.
Czerniak
Czerniak ma wysoką skłonność do przerzutów do mózgu. Obecne wytyczne odradzają profilaktykę lekami przeciwpadaczkowymi (AED) u pacjentów bez historii napadów padaczkowych, ale badania sugerują, że profilaktyka AED może być skuteczna u wybranych pacjentów1.
Pacjenci z przerzutami do OUN muszą być włączani do badań klinicznych czerniaka, a projekty badań muszą być ulepszone, aby były bardziej inkluzywne1.
Wnioski i rekomendacje
Zapobieganie przerzutom do mózgu staje się coraz ważniejszym obszarem badań w onkologii. Obecne strategie obejmują PCI u wybranych pacjentów, terapie celowane molekularnie oraz badania przesiewowe za pomocą MRI u pacjentów bezobjawowych z wysokim ryzykiem1.
Główne rekomendacje obejmują12:
- PCI pozostaje standardem postępowania u pacjentów z SCLC, którzy odpowiedzieli na chemioterapię, ale kosztem późniejszego pogorszenia funkcji poznawczych1.
- Techniki oszczędzające hipokamp i leki neuroprotekcyjne mogą zmniejszyć neurotoksyczność związaną z radioterapią1.
- Terapie celowane molekularnie, szczególnie nowej generacji inhibitory TKI i inhibitory punktów kontrolnych immunologicznych, wykazują obiecującą skuteczność wewnątrzczaszkową i potencjał w zapobieganiu przerzutom do mózgu1.
- Profilaktyka lekami przeciwpadaczkowymi nie jest zalecana dla pacjentów z przerzutami do mózgu, którzy nie przeszli resekcji chirurgicznej i są wolni od napadów padaczkowych1.
- Pacjenci z przerzutami do OUN powinni być włączani do badań klinicznych, aby rozwijać terapie oparte na dowodach dla tej populacji1.
Przyszłe badania powinny koncentrować się na identyfikacji biomarkerów i czynników ryzyka dla przerzutów do mózgu, opracowaniu leków przenikających barierę krew-mózg oraz projektowaniu badań klinicznych, które uwzględniają pacjentów z przerzutami do mózgu1.
Ostatecznie, celem jest nie tylko leczenie pacjentów z przerzutami do mózgu, ale całkowite zapobieganie występowaniu przerzutów do mózgu1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.