Postępujące porażenie nadrdzeniowe
Leczenie
Postępujące porażenie nadrdzeniowe (PSP) to rzadkie, neurodegeneracyjne schorzenie charakteryzujące się pionowym porażeniem spojrzenia, niestabilnością postawy i nawracającymi upadkami. Obecnie brak jest skutecznych terapii modyfikujących przebieg choroby, a leczenie skupia się na łagodzeniu objawów i poprawie jakości życia. Farmakoterapia obejmuje leki przeciwparkinsonowskie, takie jak lewodopa/karbidopa (Sinemet), z efektem minimalnym i krótkotrwałym (około 2-3 lata), amantadynę, bromokryptynę oraz toksynę botulinową stosowaną w dystoniach i nadmiernym ślinieniu. Dodatkowo stosuje się leki przeciwdepresyjne (fluoksetyna, amitryptylina, imipramina), inhibitory cholinesterazy w podtypie PSP-PGF, zolpidem, koenzym Q10, klonazepam i memantynę. Słaba odpowiedź na lewodopę jest istotnym kryterium diagnostycznym według NINDS-SPSP. Leczenie niefarmakologiczne, w tym fizjoterapia, terapia zajęciowa i logopedia, odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu funkcji motorycznych, poprawie chodu, równowagi, mowy i połykania, a także w zapobieganiu upadkom i aspiracji.
Leczenie postępującego porażenia nadrdzeniowego
Postępujące porażenie nadrdzeniowe (PSP) jest rzadkim, postępującym schorzeniem neurodegeneracyjnym, które charakteryzuje się pionowym nadrdzeniowym porażeniem spojrzenia i niestabilnością postawy z niewyjaśnionymi upadkami. Obecnie nie istnieje skuteczne leczenie modyfikujące przebieg choroby ani zatwierdzony lek spowalniający jej postęp. Terapia koncentruje się głównie na łagodzeniu objawów i poprawie jakości życia pacjentów12.
Podejście wielodyscyplinarne
Opieka nad pacjentem z PSP wymaga podejścia wielodyscyplinarnego, angażującego specjalistów z różnych dziedzin medycyny12. W skład zespołu terapeutycznego powinni wchodzić:
- Neurolog specjalizujący się w zaburzeniach ruchu
- Fizjoterapeuta
- Terapeuta zajęciowy
- Logopeda
- Dietetyk
- Neuropsycholog
- Psychiatra
- Okulista
- Pracownik socjalny
- Specjalista opieki paliatywnej
Leczenie farmakologiczne
Leczenie farmakologiczne w PSP ma ograniczoną skuteczność, a efekty są zwykle przejściowe. Mimo to, u niektórych pacjentów można zaobserwować częściową poprawę po zastosowaniu określonych leków12.
Leki przeciwparkinsonowskie
Leki stosowane w chorobie Parkinsona mogą przynieść czasową i ograniczoną poprawę u niektórych pacjentów z PSP, szczególnie we wczesnych stadiach choroby12:
- Lewodopa/karbidopa (Sinemet) – zaleca się próbę leczenia u wszystkich pacjentów z wyraźną akinezją i sztywnością, ale nie u osób z PSP-F lub PSP-SL. Odpowiedź na lewodopę jest zwykle minimalna i krótkotrwała, utrzymująca się przez około 2-3 lata12.
- Amantadyna – może być pomocna w zmniejszeniu sztywności osiowej, poprawie mobilności, zwiększeniu energii i zmniejszeniu zmęczenia lub poprawie mowy12.
- Bromokryptyna – niektórzy klinicyści uważają, że może mieć nieco większy efekt u osób z PSP, choć jest on skromny i krótkotrwały u większości pacjentów1.
Słaba odpowiedź na lewodopę stanowi część kryteriów diagnostycznych NINDS-SPSP dla rozpoznania PSP oraz kryteriów konsensusu dla rozpoznania CBD1.
Inne leki
Oprócz leków przeciwparkinsonowskich, w leczeniu objawowym PSP stosuje się również:
- Toksyna botulinowa (Botox) – wstrzykiwana w małych dawkach w mięśnie wokół oczu może poprawić kurcze powiek, blokując sygnały chemiczne powodujące skurcze mięśni. Jest również przydatna w leczeniu dystonii, bruksizmu, dystonii kończyn oraz nadmiernego ślinienia123.
- Leki przeciwdepresyjne – mogą mieć skromny wpływ na objawy takie jak zachowania impulsywne, depresja, drażliwość oraz mogą zmniejszać ślinotok. Najczęściej stosowane to fluoksetyna (Prozac), amitryptylina (Elavil) i imipramina (Tofranil)123.
- Inhibitory cholinesterazy – PSP-PGF może reagować na inhibitory cholinesterazy, odzwierciedlając cholinergiczną naturę generatorów rytmu chodu jądra konarowo-mostowego1.
- Zolpidem – istnieją ograniczone doniesienia o przypadkach wskazujących, że zolpidem może poprawiać mowę i ekspresję twarzy, a także akinezję, sztywność i dyzartrię. Jest to jednak lek o krótkim działaniu i nie zaleca się długotrwałego stosowania12.
- Koenzym Q10 – niewielkie badanie kliniczne fazy II z zastosowaniem koenzymu Q10 u pacjentów z PSP wykazało umiarkowaną poprawę kliniczną w krótkim okresie12.
- Klonazepam – może być przydatny w łagodzeniu dystonii1.
- Memantyna – stosowana w niektórych przypadkach1.
Leczenie niefarmakologiczne
Leczenie niefarmakologiczne odgrywa kluczową rolę w terapii PSP i jest co najmniej tak samo ważne jak farmakoterapia1.
Fizjoterapia
Fizjoterapia jest niezwykle istotna dla utrzymania sprawności fizycznej i zmniejszenia ryzyka upadków123. Obejmuje:
- Ćwiczenia poprawiające siłę mięśniową i elastyczność
- Trening równowagi i postawy
- Ćwiczenia chodu
- Naukę bezpiecznego upadania
- Kontrolę ruchów głowy i ciała
- Optymalizację poziomu energii
Wczesne badania potwierdzają skuteczność programów rehabilitacyjnych w fizjoterapii w poprawie chodu, równowagi i kontroli spojrzenia u osób z PSP1.
Terapia zajęciowa
Terapeuci zajęciowi pomagają pacjentom rozwijać strategie i techniki kompensacyjne dla zmian poznawczych i motorycznych związanych z PSP12. Obejmuje to:
- Dostosowanie środowiska domowego w celu zwiększenia bezpieczeństwa
- Naukę bezpiecznych transferów (np. wstawanie z łóżka, siadanie/wstawanie z krzesła)
- Dobór i naukę korzystania z pomocy adaptacyjnych
- Strategie wykonywania codziennych czynności (ubieranie się, higiena, jedzenie)
Terapia mowy i pomoce komunikacyjne
Logopeda może pomóc w problemach z mową i połykaniem (dysfagia)12. Interwencje obejmują:
- Ćwiczenia twarzy
- Terapię metodą Lee Silvermana (LSVT)
- Alternatywne metody komunikacji (pisemna komunikacja, klawiatury mówiące)
- Bezpieczne techniki połykania
- Ułożenie głowy podczas jedzenia
- Modyfikacje diety
Niektórzy eksperci zalecają rutynowe oceny połykania (np. co sześć miesięcy) w celu oceny ryzyka dysfagii i aspiracji, które są głównymi przyczynami śmiertelności u pacjentów z PSP1.
Pomoce wzrokowe
W celu poprawy trudności z patrzeniem w dół, które są charakterystyczne dla PSP, stosuje się12:
- Okulary z soczewkami dwuogniskowymi
- Specjalne okulary z pryzmatami
- Okulary ochronne (zawijane)
- Krople do oczu i sztuczne łzy
Zaleca się stosowanie soczewek jednogniskowych zamiast progresywnych lub wieloogniskowych1.
Pomoce do chodzenia
Z uwagi na charakterystyczną dla PSP tendencję do upadania do tyłu, zaleca się12:
- Obciążone pomoce do chodzenia
- Balkoniki (preferowane zamiast lasek)
- Wózki inwalidzkie w zaawansowanych stadiach
Żywienie i zaburzenia połykania
W miarę postępu choroby i nasilania się problemów z połykaniem, mogą być konieczne dodatkowe interwencje12:
- Modyfikacja diety (konsystencja pokarmów)
- Techniki bezpiecznego połykania
- Przezskórna endoskopowa gastrostomia (PEG) w przypadku ciężkiej dysfagii – zabieg chirurgiczny polegający na umieszczeniu rurki przez skórę brzucha do żołądka w celu odżywiania
Należy pamiętać, że gastrostomia nie zmniejsza ryzyka aspiracji1.
Opieka paliatywna
Opieka paliatywna może być oferowana na każdym etapie PSP, równolegle z innymi metodami leczenia12. Zespoły opieki paliatywnej często dysponują szerokim zakresem usług, z których wiele nie jest dostępnych gdzie indziej i jest łatwiej dostępnych1.
Wielu pacjentów z PSP rozważa planowanie przyszłości, które określa ich życzenia (zarówno medyczne, jak i inne decyzje) i przekazuje je zarówno rodzinie, jak i fachowemu personelowi medycznemu zaangażowanemu w ich opiekę1.
Badania kliniczne i nowe metody leczenia
Badacze intensywnie pracują nad rozwojem nowych metod leczenia PSP, w tym terapii, które mogą blokować tworzenie się białka tau lub pomagać w jego usuwaniu12.
Terapie ukierunkowane na białko tau
Ponieważ PSP jest silnie powiązane biochemicznie i genetycznie z nieprawidłowościami białka tau, istnieje rosnące zainteresowanie badaniami klinicznymi nowych terapii ukierunkowanych na tau dla tego zaburzenia1. Strategie leczenia obejmują:
- Stabilizatory mikrotubul – mają na celu kompensację dysfunkcji mikrotubul wynikającej z utraty funkcji tau. Dawunetyd (badany w dużym badaniu klinicznym) nie wykazał skuteczności12.
- Przeciwciała monoklonalne – dwa przeciwciała monoklonalne skierowane przeciwko N-końcowi tau, gosuranemab i tilawonemab, weszły do badań klinicznych fazy II dla PSP12. Innym badanym przeciwciałem jest bepranemab (UCB0107)1.
- Szczepionki – aktywne szczepienia przeciwko epitopom tau są również badane. Trzy potencjalne szczepionki przeciwko tau rozpoczęły badania kliniczne u ludzi: AADvac1, ACI-35 i JACI-3512.
- Inne strategie – inne podejścia w fazie rozwoju obejmują wzmocnienie degradacji nieprawidłowo sfałdowanego tau, odpowiedź na nieprawidłowo sfałdowane białka, środki ukierunkowane na dysfunkcję mitochondriów, zastępowanie komórek i transfuzje młodego osocza zaprojektowane w celu odwrócenia starzenia się mózgu1.
Innowacyjne modele badań klinicznych
Badanie kliniczne, które będzie testować trzy leki jednocześnie (z możliwością włączenia większej liczby leków), reprezentuje nową nadzieję dla pacjentów z PSP1. Jest to model badania platformowego, podobny do tego, który został wykorzystany w badaniu stwardnienia zanikowego bocznego (ALS)1.
W odróżnieniu od typowych badań klinicznych, badania platformowe mogą pozostać otwarte, z wieloma nowymi terapiami testowanymi w kolejnych cyklach, jeśli pierwsze nie zadziałają1.
Terapia komórkami macierzystymi
Badania nad terapią komórkami macierzystymi w PSP są na wczesnym etapie, ale kilka badań przedklinicznych wykazało obiecujące wyniki1. Te badania wykazały potencjał komórek macierzystych do zmniejszenia patologii tau i poprawy funkcji motorycznych w modelach zwierzęcych1.
Potencjalne korzyści z terapii komórkami macierzystymi w PSP obejmują regenerację uszkodzonej tkanki mózgowej, zmniejszenie patologii tau oraz poprawę funkcji motorycznych i poznawczych1. Istnieją jednak znaczące ryzyka, w tym możliwość odrzucenia immunologicznego, tworzenia guzów i niezamierzonego różnicowania komórek macierzystych1.
Inne podejścia terapeutyczne w badaniach
Inne metody leczenia będące w fazie badań obejmują:
- Głęboka stymulacja mózgu (DBS) – próbowano stymulacji jądra konarowo-mostowego w zaawansowanym PSP-RS, jednak nie zaobserwowano wyraźnych korzyści, a wystąpiły nieakceptowalne skutki uboczne1.
- Rivastigmina – obecnie trwa badanie fazy III rivastigminy, które jest randomizowanym, podwójnie zaślepionym, kontrolowanym placebo badaniem z udziałem 106 uczestników z prawdopodobnym PSP-RS1.
- FNP-223 – badanie kliniczne fazy II oceniające bezpieczeństwo i skuteczność doustnego leku FNP-223 w leczeniu pacjentów z PSP1.
- Leczenie zaburzeń snu w PSP – UCSF prowadzi rekrutację do badania mającego na celu sprawdzenie, czy określone leki nasenne mogą poprawić wzorce snu, objawy choroby lub jakość życia1.
- Terapia genowa – badania nad terapią genową dla PSP są na wczesnym etapie1.
Podsumowanie leczenia PSP
Chociaż nie ma skutecznego leczenia modyfikującego przebieg choroby w PSP, kompleksowe podejście wielodyscyplinarne może znacząco poprawić jakość życia pacjentów i łagodzić objawy12. Leczenie powinno być dostosowane do indywidualnych potrzeb pacjenta i obejmować zarówno interwencje farmakologiczne, jak i niefarmakologiczne1.
Rosnąca liczba badań klinicznych planowanych dla PSP daje nadzieję pacjentom i ich rodzinom na możliwość opracowania skutecznych terapii1. Różnorodne podejścia terapeutyczne są obecnie badane, co odzwierciedla złożoność patofizjologii PSP i determinację badaczy w poszukiwaniu skutecznego leczenia12.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.