Postępujące porażenie nadrdzeniowe
Diagnostyka i diagnoza
Postępujące porażenie nadrdzeniowe (PSP) to rzadkie, neurodegeneracyjne schorzenie o trudnej diagnostyce, szczególnie we wczesnych stadiach, ze względu na podobieństwo objawów do choroby Parkinsona, Alzheimera czy udaru mózgu. Średni czas od pojawienia się pierwszych symptomów do diagnozy wynosi 3-4 lata, co często skutkuje błędnym rozpoznaniem u około 60% pacjentów. Diagnoza PSP opiera się głównie na badaniu klinicznym, z wykorzystaniem kryteriów NINDS-SPSP (1996) oraz nowszych kryteriów MDS-PSP (2017), które uwzględniają dysfunkcję okoruchową, niestabilność postawy, akinezję i deficyty poznawcze. Charakterystyczne cechy to pionowe porażenie spojrzenia, niestabilność postawy z upadkami w pierwszym roku choroby oraz specyficzne zmiany w mowie i postawie. Różnicowanie z chorobą Parkinsona opiera się m.in. na braku drżenia spoczynkowego, słabej odpowiedzi na lewodopę oraz wczesnych zaburzeniach mowy i połykania.
- Diagnostyka postępującego porażenia nadrdzeniowego
- Badanie kliniczne w diagnostyce PSP
- Badania obrazowe w diagnostyce PSP
- Inne testy diagnostyczne
- Badania biochemiczne i płynu mózgowo-rdzeniowego
- Badania neurofizjologiczne i neuropsychologiczne
- Test lewodopy
- Znaczenie wczesnej diagnozy PSP
- Nowe kierunki w diagnostyce PSP
- Wielodyscyplinarne podejście do diagnostyki PSP
Diagnostyka postępującego porażenia nadrdzeniowego
Postępujące porażenie nadrdzeniowe (PSP) to rzadkie neurodegeneracyjne schorzenie, które często jest trudne do zdiagnozowania, szczególnie we wczesnych stadiach choroby. Diagnostyka PSP stanowi wyzwanie, ponieważ objawy mogą przypominać inne schorzenia neurologiczne, takie jak choroba Parkinsona (PD), choroba Alzheimera czy udar mózgu. Wczesna i prawidłowa diagnoza jest kluczowa dla zapewnienia odpowiedniej opieki i leczenia pacjentom z PSP12.
Wyzwania diagnostyczne w PSP
Jednym z głównych wyzwań w diagnostyce PSP jest fakt, że obecnie nie istnieje pojedynczy test diagnostyczny, który mógłby jednoznacznie potwierdzić obecność tego schorzenia. Od pojawienia się pierwszych objawów do postawienia diagnozy PSP upływa średnio około 3-4 lat, co oznacza, że pacjenci są diagnozowani już w połowie przebiegu choroby12. Opóźnienie diagnozy wynika z kilku czynników, w tym z opóźnionego poszukiwania pomocy lekarskiej, nierozpoznania znaczenia wczesnych objawów oraz błędnego diagnozowania PSP jako depresji lub choroby Parkinsona1.
Wiele osób z PSP jest początkowo błędnie diagnozowanych jako cierpiący na chorobę Parkinsona, chorobę Alzheimera lub chorobę naczyniową (np. udar mózgu). Według niektórych badań, około 60% pacjentów otrzymuje początkowo nieprawidłową diagnozę12.
Kryteria diagnostyczne PSP
Diagnoza PSP jest przede wszystkim kliniczna i opiera się na dokładnym badaniu fizykalnym oraz ocenie objawów pacjenta. W 1996 roku National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS) wraz z Society for PSP (SPSP) opracowały kryteria diagnostyczne PSP, które są nadal szeroko stosowane1.
Według kryteriów NINDS-SPSP, dla prawdopodobnego PSP wymagane są:
- Pionowe nadrdzeniowe porażenie spojrzenia (lub spowolnienie pionowych sakkad)
- Wyraźna niestabilność postawy z upadkami w ciągu pierwszego roku trwania choroby
- Początkowo stopniowo postępujące schorzenie u osoby po 40. roku życia12
W 2017 roku International Parkinson and Movement Disorder Society (MDS) zaproponowało nowe kryteria diagnostyczne dla PSP (kryteria MDS-PSP), które miały na celu poprawę wczesnego wykrywania zarówno klasycznej postaci PSP (zespół Richardsona), jak i wariantów PSP12.
Kryteria MDS-PSP opierają się na:
- Obowiązkowych kryteriach włączenia i wykluczenia
- Zaangażowaniu czterech głównych domen funkcjonalnych: dysfunkcji okoruchowej, niestabilności postawy, akinezji i dysfunkcji poznawczej
- Cechach wspierających diagnozę12
Według nowych kryteriów, wyróżnia się cztery poziomy pewności diagnostycznej:
- Pewne PSP – diagnoza możliwa tylko na podstawie badania neuropatologicznego, zazwyczaj pośmiertnie
- Prawdopodobne PSP – diagnoza oparta na kombinacji cech klinicznych o wysokiej swoistości
- Możliwe PSP – diagnoza oparta na cechach klinicznych zwiększających czułość, kosztem zmniejszonej swoistości
- Sugestywne PSP – wczesne, subtelne oznaki PSP o umiarkowanej wartości predykcyjnej12
Badanie kliniczne w diagnostyce PSP
Podstawą diagnozy PSP jest dokładne badanie kliniczne przeprowadzone przez neurologa, najlepiej specjalizującego się w zaburzeniach ruchu. Badanie to obejmuje szczegółowy wywiad, badanie fizykalne oraz ocenę neurologiczną1.
Wywiad i badanie fizykalne
Podczas wywiadu lekarz zbiera informacje na temat początku i progresji objawów, historii medycznej pacjenta oraz wpływu objawów na codzienne funkcjonowanie. Szczególnie istotne jest określenie, kiedy pojawiły się pierwsze objawy i jak one ewoluowały w czasie12.
Kluczowe elementy badania fizykalnego w diagnozie PSP obejmują:
- Ocenę chodu i równowagi – problemy z równowagą i zmiany w chodzie są najwyraźniejszymi objawami, które mogą wskazywać na PSP, szczególnie w połączeniu z niezdolnością do kontrolowania lub poruszania oczami1
- Badanie ruchów gałek ocznych – charakterystycznym objawem PSP jest trudność w pionowych ruchach oczu, zwłaszcza w kierunku dolnym, co często potwierdza diagnozę1
- Ocenę mowy – typowa mowa w PSP różni się od cichej, hipofonicznej mowy w chorobie Parkinsona i jest bardziej chaotyczna dysartrofonia: zniekształcona, wolna i wymagająca wysiłku, czasami niewłaściwie głośna, a następnie niewyraźna1
- Badanie postawy – pacjenci z wariantem Richardsona PSP zwykle mają wyprostowaną postawę lub wygiętą do tyłu, w przeciwieństwie do pochylonej do przodu postawy w innych zaburzeniach parkinsonowskich1
Różnicowanie z innymi chorobami
Ważnym elementem diagnostyki PSP jest różnicowanie z innymi schorzeniami, które mogą prezentować podobne objawy. Przede wszystkim należy odróżnić PSP od choroby Parkinsona, z którą często jest mylona1.
Cechy odróżniające PSP od choroby Parkinsona:
- Brak drżenia spoczynkowego (charakterystycznego dla choroby Parkinsona)
- Trudności w ogniskowaniu wzroku, szczególnie w patrzeniu w dół (porażenie spojrzenia w dół)
- Bardzo niewielka lub brak odpowiedzi na leki typowo stosowane w chorobie Parkinsona (np. lewodopa)
- Wcześniejsze i bardziej nasilone zaburzenia mowy i połykania niż w chorobie Parkinsona
- Niestabilność postawy i upadki pojawiające się wcześnie w przebiegu choroby12
PSP należy również różnicować z innymi atypowymi zespołami parkinsonowskimi, takimi jak zanik wieloukładowy (MSA) i zwyrodnienie korowo-podstawne (CBD), a także z otępieniem czołowo-skroniowym1.
Badania obrazowe w diagnostyce PSP
Chociaż diagnoza PSP jest przede wszystkim kliniczna, badania obrazowe odgrywają ważną rolę w diagnostyce, głównie w celu wykluczenia innych schorzeń oraz wsparcia rozpoznania klinicznego1.
Rezonans magnetyczny (MRI)
MRI mózgu jest najczęściej stosowanym badaniem obrazowym w diagnostyce PSP. Może ono wykazać charakterystyczne zmiany, które wspierają diagnozę PSP1.
Typowe zmiany w MRI u pacjentów z PSP obejmują:
- Zanik śródmózgowia, co jest użytecznym biomarkerem obrazowym w klasycznych i pniowych wariantach PSP
- Poszerzenie trzeciej komory i wodociągu mózgu
- Scieńczenie płytki czworaczej
- Na przekrojach strzałkowych można zaobserwować tzw. „objaw kolibra” (hummingbird sign) lub „objaw pingwina” (penguin sign), który charakteryzuje się zanikiem części grzbietowej śródmózgowia12
Wskaźnik parkinsonizmu MR (MRPI) to narzędzie opracowane do różnicowania PSP od idiopatycznej choroby Parkinsona i MSA. Badania wykazały, że MRPI ma 100% czułość i ponad 99% swoistość w różnicowaniu PSP od prawdopodobnej lub możliwej choroby Parkinsona12.
Inne badania obrazowe
Oprócz MRI, w diagnostyce PSP mogą być stosowane inne techniki obrazowania:
- Pozytonowa tomografia emisyjna (PET) – może wykazać zmniejszony metabolizm w płacie czołowym i/lub śródmózgowiu, co wspiera diagnozę PSP. PET z użyciem znaczników tau może wykazać nieprawidłowe złogi białka tau12
- Tomografia emisyjna pojedynczego fotonu (SPECT) z obrazowaniem transportera dopaminy (DaTSCAN) – pokazuje utratę normalnego kształtu półksiężycowego lub przecinkowego wychwytu znacznika w prążkowiu. Zamiast tego widoczny jest owalny lub punktowy wychwyt w głowie jądra ogoniastego bez wychwytu znacznika w skorupie12
Należy jednak pamiętać, że badania obrazowe, choć pomocne, nie są same w sobie diagnostyczne dla PSP. Jak podkreślono: „Obrazowanie NIGDY nie zastępuje bardzo szczegółowego badania fizykalnego i wywiadu”1.
Inne testy diagnostyczne
W procesie diagnostycznym PSP stosuje się również inne badania, które mogą pomóc w potwierdzeniu diagnozy lub wykluczeniu innych schorzeń1.
Badania biochemiczne i płynu mózgowo-rdzeniowego
Obecnie nie ma specyficznych biomarkerów w płynie mózgowo-rdzeniowym (PMR) lub krwi, które mogłyby jednoznacznie potwierdzić diagnozę PSP. Jednak trwają intensywne badania nad znalezieniem takich markerów1.
Obiecujące wyniki przyniosły niedawne badania nad biomarkerami białkowymi w płynie mózgowo-rdzeniowym. Naukowcy z UC San Francisco zidentyfikowali wzorzec w płynie mózgowo-rdzeniowym pacjentów z PSP, używając nowej technologii wysokoprzepustowej, która może mierzyć tysiące białek w małej kropli płynu. Badacze mają nadzieję, że te biomarkery białkowe doprowadzą do opracowania testu diagnostycznego i ukierunkowanych terapii12.
Badania neurofizjologiczne i neuropsychologiczne
W diagnostyce PSP pomocne mogą być również:
- Testy neuropsychologiczne – oceniające funkcje poznawcze, które mogą być zaburzone w PSP. Większość pacjentów z PSP wykazuje charakterystyczny wzorzec deficytów poznawczych, w tym słabą koncentrację, krótki czas uwagi, problemy z językiem mówionym i przetwarzaniem informacji wizualnych1
- Badania ruchów gałek ocznych – mogą rejestrować ruchy oczu i potwierdzić diagnozę. Ocena kwadratowych szarpnięć (square-wave jerks) i zmniejszonych pionowych sakkad jest szczególnie przydatna w diagnozowaniu PSP12
- Badania snu – u pacjentów z PSP mogą wykazać następujące nieprawidłowości: zmniejszenie całkowitego czasu snu, zwiększoną liczbę wybudzeń, postępującą utratę snu REM i zmniejszony stosunek REM do NREM1
Test lewodopy
W procesie diagnostycznym może być również stosowany krótki kurs leczenia lewodopą, aby ustalić, czy objawy są spowodowane PSP czy chorobą Parkinsona. Pacjenci z PSP zwykle nie reagują lub reagują słabo na leczenie lewodopą, w przeciwieństwie do pacjentów z chorobą Parkinsona12.
Jednakże, jak zauważono: „Jednym z kryteriów rozpoznania PSP jest słaba odpowiedź na lewodopę. Jest to słabe w odniesieniu do poziomu odpowiedzi w chorobie Parkinsona”. W niektórych przypadkach lewodopa może leczyć spowolnienie, sztywność i problemy z równowagą związane z PSP, ale efekt jest zazwyczaj minimalny i krótkotrwały12.
Znaczenie wczesnej diagnozy PSP
Wczesna diagnoza PSP jest niezwykle ważna z kilku powodów1:
- Umożliwia pacjentowi i jego rodzinie planowanie działań i organizację opieki, gdy pacjent może jeszcze uczestniczyć w podejmowaniu decyzji1
- Pozwala na wcześniejsze wdrożenie odpowiedniego leczenia objawowego i wsparcia, co może poprawić jakość życia pacjenta1
- Umożliwia udział w badaniach klinicznych nowych terapii1
- Daje pacjentom i rodzinom narzędzia potrzebne do wcześniejszego przystosowania się, zwiększenia bezpieczeństwa i dłuższego utrzymania niezależności1
Należy jednak podkreślić, że PSP nadal pozostaje chorobą trudną do wczesnego zdiagnozowania, a diagnoza często jest opóźniona o kilka lat od wystąpienia pierwszych objawów1.
Nowe kierunki w diagnostyce PSP
Badania nad PSP stale się rozwijają, a naukowcy poszukują nowych metod diagnostycznych, które mogłyby umożliwić wcześniejsze i dokładniejsze rozpoznanie tego schorzenia1.
Obiecujące obszary badań obejmują:
- Biomarkery w płynie mózgowo-rdzeniowym i krwi – naukowcy identyfikują specyficzne wzorce białek, które mogą służyć jako biomarkery PSP1
- Zaawansowane techniki obrazowania – w tym PET z wykorzystaniem znaczników tau, które mogą wykryć nieprawidłowe złogi białka tau w mózgu1
- Ulepszone kryteria diagnostyczne – dalsze doskonalenie kryteriów diagnostycznych w celu zwiększenia czułości i swoistości dla wczesnych i wariantowych form PSP1
Celem tych badań jest stworzenie ram dla wykorzystania nowo zidentyfikowanych biomarkerów w przyszłych badaniach klinicznych i osiągnięcie punktu, w którym pojedynczy biomarker lub panel biomarkerów z testu krwi lub nakłucia lędźwiowego może zapewnić jednoznaczne wyniki diagnostyczne i prognostyczne dla PSP1.
Wielodyscyplinarne podejście do diagnostyki PSP
Ze względu na złożoność PSP i szeroki zakres objawów, które mogą się pojawić, wielodyscyplinarne podejście do diagnostyki jest niezbędne1.
Zespół diagnostyczny może obejmować:
- Neurologa, najlepiej specjalizującego się w zaburzeniach ruchu
- Neuropsychologa
- Radiologa
- Logopedę
- Fizjoterapeutę
- Innych specjalistów w zależności od potrzeb1
Warto podkreślić, że diagnoza PSP musi być postawiona lub potwierdzona przez konsultanta z doświadczeniem w PSP, zwykle neurologa1.
Mimo postępów w diagnostyce, PSP pozostaje chorobą trudną do wczesnego rozpoznania. Zwiększenie świadomości na temat PSP, szczególnie wśród społeczności medycznej, może prowadzić do wcześniejszej i dokładniejszej diagnozy1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.