Pierwotny skórny chłoniak z komórek b
Patofizjologia i mechanizm
Pierwotne skórne chłoniaki z komórek B (PCBCL) to heterogenna grupa nowotworów limfoproliferacyjnych, stanowiąca 20-25% chłoniaków skórnych, wywodzących się z dojrzałych komórek B skóry. Patogeneza PCBCL jest wieloczynnikowa, z kluczową rolą przewlekłej stymulacji antygenowej prowadzącej do rozwoju skóry związanej tkanki limfoidalnej (SALT) i klonalnej proliferacji komórek B. Wyróżnia się podtypy, takie jak pierwotny skórny chłoniak z komórek strefy brzeżnej (PCMZL) z podkategoriami non-class switched i heavy chain class switched, pierwotny skórny chłoniak z ośrodków rozmnażania (PCFCL) oraz pierwotny skórny chłoniak rozlany z dużych komórek B typu kończynowego (PCDLBCL, LT). Mutacje genowe, m.in. CREBBP (40%), STAT6 (40%), TNFRSF14 (30%) w PCFCL oraz MYD88 L265P (60-70%) i inne zmiany w szlaku NFκB w PCDLBCL, LT, odgrywają istotną rolę w patogenezie i rokowaniu. Zakażenia Borrelia burgdorferi, EBV, HHV8 i HCV są potencjalnymi czynnikami etiologicznymi, choć dowody są ograniczone.
- Patogeneza pierwotnego skórnego chłoniaka z komórek B
- Wieloczynnikowa etiologia
- Rola przewlekłej stymulacji antygenowej
- Czynniki infekcyjne
- Czynniki genetyczne i molekularne
- Zaburzenia mechanizmów dojrzewania komórek B
- Profil ekspresji czynników transkrypcyjnych
- Mikrośrodowisko nowotworu
- Immunofenotyp
- Komórkowe mechanizmy patogenetyczne
- Mechanizmy molekularne w podtypach PCBCL
- Pierwotny skórny chłoniak strefy brzeżnej (PCMZL)
- Pierwotny skórny chłoniak z ośrodków rozmnażania (PCFCL)
- Pierwotny skórny chłoniak rozlany z dużych komórek B typu kończynowego (PCDLBCL, LT)
- Implikacje terapeutyczne
Patogeneza pierwotnego skórnego chłoniaka z komórek B
Pierwotne skórne chłoniaki z komórek B (PCBCL – Primary Cutaneous B-cell Lymphomas) stanowią heterogeniczną grupę dojrzałych nowotworów limfoproliferacyjnych wywodzących się z komórek B, które pierwotnie zajmują skórę. Stanowią one około 20-25% wszystkich chłoniaków skórnych i rozwijają się z komórek B zlokalizowanych w skórze.12 Patogeneza i biologia PCBCL nie została jednoznacznie wyjaśniona, co stwarza potrzebę kompleksowych badań w tym zakresie.3
Wieloczynnikowa etiologia
Etiologia pierwotnych skórnych chłoniaków z komórek B wydaje się być wieloczynnikowa, a ich powstawanie prawdopodobnie wiąże się z przewlekłą stymulacją antygenową.4 Uważa się, że PCBCL rozpoczynają się jako reaktywne zapalne procesy limfoproliferacyjne, a limfomageneza zachodzi stopniowo. Przejście ze stanu przednowotworowego do nowotworowego wydaje się być determinowane przez:5
- Zaburzenie równowagi między proliferacją komórek a apoptozą
- Deregulację głównych szlaków biochemicznych odpowiedzialnych za przekazywanie sygnałów wewnątrzkomórkowych
- Zaburzenia adhezji i migracji komórek
- Ekspresję onkogenów i/lub zahamowanie genów supresorowych nowotworów
Rola przewlekłej stymulacji antygenowej
Przewlekła stymulacja antygenowa odgrywa kluczową rolę w patogenezie PCBCL. Skóra normalnie nie posiada związanej z nią populacji limfocytów B, jednak przewlekła stymulacja antygenowa przez antygen podany śródskórnie może prowadzić do rozwoju tkanki limfoidalnej związanej ze skórą (SALT – skin associated lymphoid tissue), a ostatecznie do pojawienia się klonu komórek B.6 Ten mechanizm jest analogiczny do roli przewlekłego zakażenia Helicobacter pylori w patogenezie chłoniaka żołądka typu MALT.7
W pierwotnym skórnym chłoniaku z komórek strefy brzeżnej (PCMZL) wyróżnia się dwie odrębne podkategorie:8
- Nieprzełączony (non-class switched) – bardziej przypomina pozaskórny chłoniak strefy brzeżnej (MZL), powstaje w środowisku przewlekłego zapalenia typu Th1 ze zwiększoną produkcją cytokin związanych z Th1, w tym IFNγ i IL2
- Przełączony (heavy chain class switched) – stanowi większość przypadków PCMZL, histologicznie różni się od pozaskórnego MZL i powstaje w środowisku przewlekłego zapalenia typu Th2
Czynniki infekcyjne
Zakażenia wirusowe i bakteryjne są uważane za czynniki predysponujące do rozwoju PCBCL, chociaż badania potwierdzające te założenia są nieliczne, a w większości przypadków czynnik etiologiczny pozostaje nieznany.9
Spośród czynników infekcyjnych najczęściej wymienia się:1011
- Borrelia burgdorferi – związek z pierwotnym skórnym chłoniakiem strefy brzeżnej (PCMZL) jest przedmiotem dyskusji. Sekwencje DNA tego organizmu zostały znalezione w zmianach skórnych u niektórych pacjentów z PCMZL. Niektóre przypadki ustąpiły po antybiotykoterapii.121314
- Wirusy z rodziny Herpes – szczególnie wirus Epsteina-Barr (EBV) i ludzki wirus Herpes typu 8 (HHV8) mogą odgrywać rolę w genezie niektórych chłoniaków, zwłaszcza tych występujących u osób z obniżoną odpornością.15
- Wirus zapalenia wątroby typu C (HCV) – potencjalny związek z PCBCL.16
Czynniki genetyczne i molekularne
Badania molekularne wykazały odrębne aberracje chromosomalne i genomowe w różnych podtypach PCBCL, co dostarcza dalszych dowodów na ich kategoryzację w klasyfikacji WHO-EORTC jako oddzielnych jednostek.17
W przypadku pierwotnego skórnego chłoniaka z ośrodków rozmnażania (PCFCL) badania sekwencjonowania panel obejmujący 40 genów związanych z rozwojem komórek B i T oraz limfomagenezą wykazały najczęstsze zmiany w genach:18
- CREBBP (40%)
- STAT6 (40%)
- TNFRSF14 (30%)
- TP53 i PIM1 (po 20%)
- Pojedyncze mutacje w siedmiu innych genach (TNFAIP3, BCL2, EP300, JAK3, KIT, KMT2D i TET2)
W pierwotnym skórnym chłoniaku rozlanym z dużych komórek B typu kończynowego (PCDLBCL, LT) występują mutacje w szlaku aktywowanych komórek B, podobnie jak w chłoniaku rozlanym z dużych komórek B ośrodkowego układu nerwowego. Zidentyfikowano liczne zmiany genetyczne:1920
- Mutacje MYD88 L265P (60-70% przypadków)
- Dodatkowe markery szlaku NFκB: CD79B, PIM1, TNFAIP3/A20 i CARD11
Mutacje w receptorze komórek B są związane z niższą odpowiedzią na R-polichemioterapię.21
Zaburzenia mechanizmów dojrzewania komórek B
Zmiany w mechanizmach nieodłącznie związanych z dojrzewaniem komórek B mogą być kluczowe w patogenezie PCMZL. Patogeneza większości chłoniaków nieziarniczych z komórek B jest w pewien sposób związana z błędami genetycznymi, takimi jak translokacje chromosomowe lub aberracyjna hipermutacja somatyczna (ASHM), które występują podczas procesu selekcji.22
Analiza tego zjawiska w tkankach pacjentów z PCMZL wykazała ASHM w regionach regulatorowych i kodujących w wielu proto-onkogenach w prawie wszystkich badanych próbkach PCMZL. Sugeruje to, że aberracyjne zdarzenia mutacyjne w połączeniu z załamaniem się ochronnych mechanizmów naprawczych w komórkach B ośrodków rozmnażania mogą również leżeć u podstaw powstawania bardziej indolentnych chłoniaków, takich jak PCMZL.23
Profil ekspresji czynników transkrypcyjnych
Badania wzorów ekspresji czynników transkrypcyjnych zaangażowanych w różne etapy rozwoju komórek B wykazały istotne różnice między podtypami PCBCL:24
- W PCFCL i PCMZL obserwowano wzory ekspresji podobne do ich przypuszczalnych łagodnych odpowiedników – komórek B ośrodków rozmnażania i komórek B po ośrodkach rozmnażania – co może odzwierciedlać ich indolentny przebieg kliniczny i doskonałe rokowanie.
- PCDLBCL, LT wykazuje aberracyjny wzór ekspresji czynników transkrypcyjnych z koekspresją Bcl-6 i Mum1/IRF4, markerów, które podczas normalnego rozwoju komórek B wzajemnie się wykluczają. Dodatkowo charakteryzuje się silną ekspresją FOXP1.
Ekspresja Mum1/IRF4 i FOXP1 silnie sugeruje, że nowotworowe komórki B w PCDLBCL, LT mają pochodzenie z aktywowanych komórek B (ABC), co jest zgodne z wynikami wcześniejszych badań mikromacierzy.25 Ten wzór ekspresji ABC prawdopodobnie przyczynia się do patogenezy i złego rokowania tego podtypu PCBCL.26
Mikrośrodowisko nowotworu
Mikrośrodowisko nowotworu w PCDLBCL, LT składa się z dwóch odrębnych populacji komórek:27
- Komórki supresyjne pochodzenia szpikowego CD33+
- Makrofagi M2 CD163+ z różną ekspresją związanego z błoną PD-L1 w obu populacjach komórek
W mikrośrodowisku chłoniaków wysokiego stopnia złośliwości obserwuje się również regulację w górę PD-L1/PD-L2, czego nie stwierdza się w chłoniakach o niskim stopniu złośliwości. Sugeruje to mechanizm ucieczki przed nadzorem immunologicznym, przyczyniający się do złego rokowania w PCDLBCL, LT.28
Immunofenotyp
Immunofenotyp komórek B strefy brzeżnej w PCMZL charakteryzuje się obecnością CD20, CD79a i Bcl-2 oraz brakiem CD5 i CD10.29 Natomiast w PCDLBCL, LT komórki wykazują ekspresję CD20 z rozlanym barwieniem BCL2 i MUM1. Ekspresja BCL6 jest zmienna, podczas gdy CD10 jest negatywny.30
Komórkowe mechanizmy patogenetyczne
DNA komórek zawiera instrukcje mówiące komórce, co ma robić. W zdrowych komórkach DNA daje instrukcje wzrostu i namnażania się w określonym tempie oraz instrukcje dotyczące czasu śmierci komórki. W komórkach nowotworowych zmiany w DNA dają inne instrukcje. Zmiany nakazują komórkom nowotworowym szybki wzrost i namnażanie się. Komórki nowotworowe mogą żyć, gdy zdrowe komórki powinny obumrzeć. Powoduje to powstanie zbyt wielu komórek.31
W pierwotnym skórnym chłoniaku z komórek B komórki nowotworowe gromadzą się w skórze. Komórki nowotworowe rzadko rozprzestrzeniają się na inne obszary ciała.32 Mechanizmy molekularne prowadzące do rozwoju chłoniaka obejmują:
- Konstytutywną aktywację szlaków sygnałowych – podobnie jak w przypadku skórnych chłoniaków T-komórkowych, gdzie obserwuje się konstytutywną fosforylację Stat333
- Zaburzenia apoptozy – niedawno zidentyfikowano nawracające mutacje dotyczące FAS, które wpływały na domenę śmierci białka regulującego apoptozę FAS/CD95 w 24 z 38 przypadków34
- Zaburzenia immunologiczne – podobnie jak w zaawansowanych chłoniakach T-komórkowych, gdzie klon złośliwy prawdopodobnie odpowiada za wiele zaburzeń immunologicznych35
Rola czynników farmakologicznych
Chłoniaki skórne z komórek B były również opisywane u pacjentów leczonych metotreksatem, szczególnie z powodu reumatoidalnego zapalenia stawów.36 W wielu z tych przypadków udokumentowano obecność EBV w komórkach chłoniaka B, a regresja zmian nastąpiła po odstawieniu leku, co sugeruje, że immunosupresja indukowana metotreksatem odegrała decydującą rolę w wywołaniu limfoproliferacji.37
Niektóre przypadki PCMZL są związane z przyjmowaniem leków, w tym:38
- Metotreksatu
- Cyklosporyny
- Leków przeciwdepresyjnych
- Leków przeciwhistaminowych
Mechanizmy molekularne w podtypach PCBCL
Pierwotny skórny chłoniak strefy brzeżnej (PCMZL)
PCMZL jest chłoniakiem z komórek B wywodzącym się z dojrzałych, głównie po-germinalnych komórek B.39 Mechanizm spontanicznej regresji chłoniaków skórnych jest niejasny. Czynniki związane ze spontaniczną regresją obejmują przede wszystkim apoptozę, odpowiedź immunologiczną gospodarza i szczególne warunki mikrośrodowiska guza, takie jak obecność inhibitorów metaloproteinaz i angiogenezy oraz brak lub niedobór określonych białek.40
Niedawno Fujii i wsp. donieśli, że liczba komórek pozytywnych dla forkhead box P3 i komórek pozytywnych dla programowanej śmierci komórki 1 może być związana ze spontaniczną regresją. Innym prawdopodobnym czynnikiem jest nieadekwatna odpowiedź immunologiczna komórek T. Najnowsze doniesienia ujawniły, że niektóre mikroRNA mogą być stosowane jako markery prognostyczne.41
Pierwotny skórny chłoniak z ośrodków rozmnażania (PCFCL)
Etiologia PCFCL jest nieznana, ponieważ nie zidentyfikowano specyficznych mutacji genetycznych (w przeciwieństwie do systemowego chłoniaka grudkowego). Zaproponowano rolę lektyn pochodzących z bakterii komensalnych skóry w patogenezie tego rzadkiego dojrzałego chłoniaka z komórek B.42 Zaburzenia regulacji proliferacji komórek B ośrodków rozmnażania może odgrywać rolę w PCFCL.43
Dane molekularne potwierdzają, że PCFCL wykazuje odrębne mutacje somatyczne, które mogą pomóc w różnicowaniu PCFCL od pseudochłoniaka, a także od innych indolentnych i agresywnych skórnych chłoniaków z komórek B.44 Nakładające się zmiany molekularne i cechy immunofenotypowe w systemowym FBCL i PCFCL sugerują wspólne mechanizmy patogenezy.45
Pierwotny skórny chłoniak rozlany z dużych komórek B typu kończynowego (PCDLBCL, LT)
Etiologia PCDLBCL, LT jest słabo poznana, choć ciągłe postępy w badaniach genetycznych przyczyniły się do lepszego zrozumienia mechanizmów molekularnych zaangażowanych w patogenezę.46 Profil genetyczny PCDLBCL, LT jest podobny do chłoniaka rozlanego z dużych komórek B typu aktywowanych komórek B (ABC DLBCL) i chłoniaka rozlanego z dużych komórek B ośrodkowego układu nerwowego.47
PCDLBCL, LT wykazuje wysoce nawracające mutacje MYD88 (wariant p.L265P), PIM1 i CD79B, które są zaangażowane w szlaki sygnałowe NF-κB i receptora komórek B, podobnie jak w pierwotnym chłoniaku ośrodkowego układu nerwowego (PCNSL).48 Przypadki PCDLBCL, LT wykazują profil mutacyjny przypominający PCNSL, z wysokim odsetkiem (80%) mutacji w szlaku TLR MYD88 i/lub CD79B i TNFAIP3/A20.49
W PCDLBCL, LT obserwuje się specyficzny wzór ekspresji czynników transkrypcyjnych z koekspresją Bcl-6 i Mum1/IRF4 oraz silną ekspresją FOXP1, co sugeruje pochodzenie z aktywowanych komórek B.50 Marker Bcl-2 jest nadekspresjonowany w 85% PCDLBCL, LT i jest uważany za jeden z czynników związanych z gorszym rokowaniem.51
Implikacje terapeutyczne
Zrozumienie mechanizmów patogenetycznych PCBCL ma istotne implikacje terapeutyczne. W leczeniu PCBCL stosuje się m.in. rituksymab – chimeryczne przeciwciało mysio-ludzkie, które celuje w antygen CD20 występujący zarówno w normalnych, jak i nowotworowych komórkach B.52
Badania in vitro wykazały, że rituksymab indukuje lizę komórek B chłoniaka poprzez cytotoksyczność komórkową zależną od przeciwciał, aktywację dopełniacza i bezpośrednią indukcję apoptozy. Ten mechanizm nie zależy od układu immunologicznego i zachodzi, ponieważ region zmienny pochodzenia mysiego wiąże się z wysokim powinowactwem z antygenem CD20 ekspresjonowanym na złośliwych limfocytach B, zatrzymując ich proliferację i indukując apoptozę, prawdopodobnie poprzez transbłonowe kanały wapniowe.53
Wykazano również, że rituksymab indukuje odpowiedź antygenowo-specyficzną w komórkach T poprzez mechanizm immunizacji.54 Wiadomo również, że rituksymab działa poprzez białko bcl-2, które jest nadekspresjonowane w 85% PCDLBCL, LT.55
Mutacje w receptorze komórek B są związane z niższą odpowiedzią na R-polichemioterapię w PCDLBCL, LT.56 Wytyczne EORTC dotyczące postępowania w CBCL zalecają leczenie PCDLBCL, LT polichemioterapią z lub bez rituksymabu (schematy CHOP-like lub R-CHOP).57 Rola rituksymabu w monoterapii w PCDLBCL, LT nie jest dobrze zdefiniowana; wyniki przedstawione w literaturze sugerują, że istnieje wyraźna początkowa odpowiedź, ale nawroty i progresja choroby są częste.58
W przypadku indolentnych chłoniaków B-komórkowych, tj. PCFCL i PCMZL, uzyskuje się dobre wskaźniki odpowiedzi zarówno przy dożylnym, jak i wewnątrzzmianowym podawaniu rituksymabu, chociaż nawroty są częste.59 Zastosowanie wewnątrzzmianowe stało się powszechne w ostatnich latach, z podobnymi wynikami jak przy zastosowaniu dożylnym, ale z mniejszą liczbą działań niepożądanych i niższym kosztem.60
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.