Paciorkowiec grupy a
Objawy
Paciorkowiec grupy A (Streptococcus pyogenes) jest patogenem wywołującym szerokie spektrum zakażeń, od łagodnych infekcji gardła i skóry po ciężkie, zagrażające życiu inwazyjne zakażenia. Typową manifestacją jest angina paciorkowcowa, charakteryzująca się nagłym początkiem silnego bólu gardła, gorączką powyżej 38,5°C, obrzękiem i zaczerwienieniem migdałków z białymi nalotami oraz powiększeniem węzłów chłonnych szyjnych. Okres inkubacji wynosi 2-5 dni, a objawy utrzymują się zwykle 3-5 dni bez leczenia. Antybiotykoterapia skutkuje ustąpieniem gorączki w ciągu 24 godzin i poprawą dolegliwości bólowych po 48 godzinach, a pacjent przestaje być zakaźny po dobie od rozpoczęcia leczenia. Płonica, jako specyficzna postać zakażenia, objawia się dodatkowo charakterystyczną wysypką i zmianami na języku („truskawkowy język”).
- Paciorkowiec grupy a – wprowadzenie
- Objawy anginy paciorkowcowej
- Przebieg choroby
- Płonica jako szczególna manifestacja zakażenia paciorkowcem
- Zakażenie inwazyjne paciorkowcem grupy A (iGAS)
- Powikłania po zakażeniu paciorkowcowym
- Przebieg nawracających zakażeń paciorkowcowych
- Grupy ryzyka i czynniki predysponujące
- Kiedy szukać pomocy medycznej?
- Podsumowanie progresji choroby
Paciorkowiec grupy a – wprowadzenie
Paciorkowiec grupy A (ang. Group A Streptococcus, GAS), znany również jako Streptococcus pyogenes, to bakteria, która może wywoływać szereg zakażeń o różnym stopniu nasilenia – od łagodnych do zagrażających życiu. Bakterie te często bytują w nosie i gardle, mogąc wywoływać różnorodne infekcje skóry, tkanek miękkich i układu oddechowego12. Większość zachorowań wywołanych przez paciorkowca grupy A ma przebieg łagodny, jednak niekiedy zakażenia mogą przybierać ciężką, zagrażającą życiu postać, szczególnie jeśli nie zostaną poddane odpowiedniemu leczeniu3.
Objawy anginy paciorkowcowej
Angina paciorkowcowa (strep throat) to jedna z najczęstszych manifestacji zakażenia paciorkowcem grupy A. Charakteryzuje się gwałtownym początkiem objawów i szybkim rozwojem dolegliwości45. Okres inkubacji wynosi zwykle od 2 do 5 dni od momentu ekspozycji na bakterie67.
Objawy charakterystyczne
Do głównych objawów anginy paciorkowcowej należą:
- Nagły i silny ból gardła – pojawia się szybko i może być bardzo intensywny89
- Ból przy przełykaniu – często znacznie utrudniający przyjmowanie pokarmów i płynów10
- Gorączka – zazwyczaj wysoka (powyżej 38,5°C), często osiągająca najwyższy poziom drugiego dnia infekcji1112
- Zaczerwienione i obrzęknięte migdałki – często z białymi nalotami lub pasmami ropy1314
- Drobne czerwone plamki (wybroczynki) na podniebieniu miękkim1516
- Powiększone i bolesne węzły chłonne szyjne w przedniej części szyi1718
Objawy towarzyszące
Dodatkowo mogą wystąpić:
- Ból głowy19
- Bóle mięśniowe20
- Bóle brzucha – szczególnie częste u dzieci2122
- Nudności i wymioty2324
- Zmniejszony apetyt25
- Ogólne złe samopoczucie26
Objawy różnicujące
Cechą charakterystyczną anginy paciorkowcowej jest to, że zazwyczaj nie towarzyszy jej kaszel, katar, chrypka czy zaczerwienienie oczu. Obecność tych objawów sugeruje raczej infekcję wirusową niż zakażenie paciorkowcowe272829.
Warto zaznaczyć, że objawy anginy paciorkowcowej mogą się różnić w zależności od wieku pacjenta. U małych dzieci poniżej 3. roku życia zakażenie paciorkowcem grupy A rzadko objawia się klasyczną anginą – częściej występują objawy takie jak obfity katar i zmęczenie3031.
Przebieg choroby
Początek i dynamika objawów
Objawy anginy paciorkowcowej charakteryzują się gwałtownym początkiem, w przeciwieństwie do infekcji wirusowych, gdzie narastają one stopniowo32. Pacjenci często zgłaszają, że rano czuli się dobrze, a po południu już bardzo źle33. Najwyższa gorączka występuje zwykle drugiego dnia infekcji34.
Objawy anginy paciorkowcowej utrzymują się zwykle przez okres od 3 do 5 dni, jeśli nie jest ona leczona35. W przypadku zastosowania antybiotyków można zaobserwować dynamiczną poprawę:
- Gorączka ustępuje zwykle w ciągu 24 godzin od rozpoczęcia antybiotykoterapii3637
- Ból gardła zaczyna ustępować po około 48 godzinach3839
- Większość pacjentów zaczyna czuć się lepiej w ciągu 1-2 dni od rozpoczęcia leczenia antybiotykami4041
- Pełne ustąpienie objawów następuje zwykle po 7-10 dniach4243
Po rozpoczęciu antybiotykoterapii pacjent przestaje być zakaźny po około 24 godzinach, co pozwala na powrót do szkoły lub pracy4445.
Czynniki wpływające na przebieg choroby
Czas trwania i nasilenie objawów mogą być różne w zależności od indywidualnych cech pacjenta. Czynniki, które mogą wpływać na przebieg choroby to:
- Wiek pacjenta – dzieci w wieku szkolnym (5-15 lat) najczęściej doświadczają typowych objawów, natomiast u dzieci poniżej 3. roku życia objawy mogą być nietypowe46
- Stan układu odpornościowego – osoby z obniżoną odpornością mogą doświadczać cięższego przebiegu i dłuższego czasu zdrowienia47
- Szybkość wdrożenia antybiotykoterapii – wcześniejsze rozpoczęcie leczenia skraca czas trwania choroby48
- Ciężkość zakażenia – w przypadku ciężkich zakażeń powrót do zdrowia może trwać do dwóch tygodni49
Płonica jako szczególna manifestacja zakażenia paciorkowcem
Płonica (scarlet fever) to specyficzna postać zakażenia paciorkowcem grupy A, charakteryzująca się obecnością charakterystycznej wysypki skórnej, towarzyszącej typowym objawom anginy paciorkowcowej5051.
Objawy płonicy
Oprócz typowych objawów anginy paciorkowcowej, w płonicy występują:
- Charakterystyczna wysypka – drobna, różowa lub czerwona, przypominająca w dotyku papier ścierny5253
- Wysypka pojawia się zwykle po 12-48 godzinach od wystąpienia pierwszych objawów54
- Początkowo występuje na klatce piersiowej i brzuchu, następnie rozprzestrzenia się na pozostałe części ciała55
- Wysypka jest bardziej widoczna w fałdach skórnych56
- Charakterystyczne zmiany na języku – biały nalot na języku, który następnie złuszcza się, pozostawiając język czerwony i obrzęknięty („truskawkowy język”)5758
- Po ustąpieniu wysypki skóra może się złuszczać, szczególnie na dłoniach i stopach59
Płonica nie jest bardziej niebezpieczna niż sama angina paciorkowcowa i reaguje na takie samo leczenie antybiotykami60.
Zakażenie inwazyjne paciorkowcem grupy A (iGAS)
W rzadkich przypadkach paciorkowiec grupy A może wywołać inwazyjne zakażenie, gdy bakterie przedostają się do krwi, mięśni głębokich, tkanki tłuszczowej lub płuc61. Jest to stan zagrażający życiu wymagający natychmiastowej interwencji medycznej62.
Objawy zakażenia inwazyjnego
Wczesne objawy inwazyjnego zakażenia paciorkowcem grupy A mogą być niespecyficzne i obejmować:
- Gorączkę63
- Dreszcze64
- Objawy grypopodobne65
- Nudności i wymioty66
- Zawroty głowy, dezorientację67
- Niskie ciśnienie krwi68
- Silny ból kończyn, szyi lub pleców69
- Ból i zaczerwienienie skóry – szczególnie jeśli szybko się rozprzestrzenia7071
- Ból brzucha72
Szczególnie niepokojące objawy, wymagające natychmiastowej pomocy medycznej to:
- Trudności w oddychaniu – mogą występować odgłosy stękania lub wciąganie powietrza pod żebra73
- Długie przerwy w oddychaniu (powyżej 10 sekund)74
- Sine lub niebieskie zabarwienie skóry, języka lub warg7576
- Zimna lub lepka skóra w dotyku77
- Trudności z wybudzeniem lub utrzymaniem przytomności7879
- Czerwony, bolesny obszar skóry, szczególnie jeśli szybko się powiększa80
Postacie zakażenia inwazyjnego
Inwazyjne zakażenie paciorkowcem grupy A może przybierać kilka postaci81:
- Bakteriemia – zakażenie krwi82
- Martwicze zapalenie powięzi (necrotizing fasciitis) – ciężkie zakażenie tkanek miękkich pod skórą, charakteryzujące się silnym bólem, obrzękiem i zaczerwienieniem, które szybko się rozprzestrzenia8384
- Paciorkowcowy zespół wstrząsu toksycznego (STSS) – ciężki stan z gwałtownie postępującymi objawami, niskim ciśnieniem krwi i niewydolnością wielu narządów85
- Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych86
- Zapalenie płuc87
- Zapalenie stawów88
Inwazyjne zakażenia paciorkowcem grupy A wymagają natychmiastowego leczenia w warunkach szpitalnych z zastosowaniem antybiotyków dożylnych8990.
Powikłania po zakażeniu paciorkowcowym
Nieleczone zakażenie paciorkowcem grupy A może prowadzić do różnych powikłań, zarówno miejscowych, jak i odległych9192.
Powikłania miejscowe
Powikłania miejscowe powstają na skutek rozprzestrzeniania się bakterii z gardła do sąsiednich struktur93:
- Ropnie okołomigdałkowe lub szyjne9495
- Zapalenie zatok96
- Zapalenie ucha środkowego9798
- Zapalenie węzłów chłonnych szyi (zapalenie węzłów chłonnych szyjnych)99
- Zapalenie wyrostka sutkowatego100
Powikłania odległe
Powikłania odległe (niesuppuracyjne) wynikają z nieprawidłowej odpowiedzi immunologicznej na zakażenie paciorkowcowe i mogą wystąpić nawet kilka tygodni po wyleczeniu pierwotnej infekcji101102:
- Gorączka reumatyczna – choroba zapalna, która może uszkodzić zastawki serca103104
- Objawy pojawiają się zwykle 2-4 tygodnie po infekcji paciorkowcowej105
- Obejmują gorączkę, bóle stawów lub ich obrzęk (najczęściej kolana, kostki, łokcie i nadgarstki), ból w klatce piersiowej, zmęczenie106
- Może również wystąpić wysypka i małe, bezbolesne guzki pod skórą107108
- U niektórych pacjentów rozwija się pląsawica Sydenhama, charakteryzująca się niekontrolowanymi ruchami ciała109
- Ostre kłębuszkowe zapalenie nerek (post-streptococcal glomerulonephritis)110111
- Poreaktywne zapalenie stawów po zakażeniu paciorkowcowym114
- Łuszczyca kropelkowa117
- Zaburzenia psychiatryczne118
Ryzyko poważnych powikłań jest większe u dzieci i może być ograniczone przez odpowiednie leczenie antybiotykami119. Właściwe i wczesne leczenie zakażenia paciorkowcowego znacznie zmniejsza ryzyko wystąpienia tych powikłań120.
Przebieg nawracających zakażeń paciorkowcowych
Niektóre osoby doświadczają nawracających zakażeń paciorkowcem grupy A. Jest to szczególnie powszechne u dzieci, ale może również występować u dorosłych121.
Przyczyny nawracających zakażeń
Nawracające zakażenia paciorkowcowe mogą wynikać z kilku czynników122123:
- Przetrwanie bakterii w migdałkach – bakterie mogą przetrwać w migdałkach nawet po zakończeniu kuracji antybiotykowej124
- Niepełna odpowiedź immunologiczna – osoby skłonne do nawracających infekcji mogą mieć mniej przeciwciał i słabszą odpowiedź immunologiczną na zakażenie125
- Nosicielstwo paciorkowca – niektóre osoby mogą być nosicielami bakterii bez objawów klinicznych126
- Niekompletne leczenie – przedwczesne przerwanie antybiotykoterapii może prowadzić do niepełnego wyeliminowania bakterii127
O nawracającym zakażeniu paciorkowcowym mówimy, gdy występuje ono wielokrotnie w ciągu jednego sezonu infekcyjnego (jesień i zima). Zwykle za nawracające uznaje się trzy lub więcej epizodów w ciągu roku128129.
Różnice w objawach nawracających zakażeń
Prawdziwe nawracające zakażenie paciorkowcowe charakteryzuje się130:
- Klasycznymi objawami zakażenia paciorkowcowego (ból gardła, gorączka, zaczerwienione i obrzęknięte migdałki, powiększone węzły chłonne)
- Poprawą objawów w ciągu 1-2 dni od rozpoczęcia antybiotykoterapii
- Negatywnym posiewem z gardła w okresie bezobjawowym
W przeciwieństwie do tego, nosicielstwo paciorkowca charakteryzuje się131:
- Nietypowymi objawami, takimi jak kaszel i przekrwienie
- Brakiem poprawy po zastosowaniu antybiotyków
- Pozytywnym posiewem z gardła nawet przy braku objawów
W przypadku częstych, nawracających zakażeń paciorkowcowych, szczególnie u dzieci, może być rozważane usunięcie migdałków (tonsilektomia)132, choć warto zaznaczyć, że nawet po usunięciu migdałków pacjent nadal może chorować na anginę paciorkowcową, gdyż jest to tylko jedna z form zakażenia paciorkowcem grupy A133.
Grupy ryzyka i czynniki predysponujące
Zakażenie paciorkowcem grupy A może wystąpić u każdego, jednak pewne grupy osób są bardziej narażone na zachorowanie lub rozwój powikłań134.
Kto jest bardziej narażony?
- Dzieci w wieku 5-15 lat – angina paciorkowcowa jest najczęstsza w tej grupie wiekowej135136
- Osoby mające częsty kontakt z dziećmi – nauczyciele, opiekunowie, rodzice137
- Osoby przebywające w zatłoczonych miejscach – szkoły, przedszkola, koszary wojskowe138
- Osoby z obniżoną odpornością139
Czynniki zwiększające ryzyko powikłań
- Przebyta niedawno ospa wietrzna – zwiększa ryzyko inwazyjnego zakażenia paciorkowcem grupy A140141
- Wiek poniżej 3 lat lub powyżej 65 lat142
- Choroby przewlekłe – cukrzyca, choroby serca, choroby płuc143
- Wcześniejsze zakażenia wirusowe – mogą predysponować do rozwoju inwazyjnej postaci zakażenia144145
Warto zaznaczyć, że u dzieci poniżej 3. roku życia angina paciorkowcowa występuje rzadko, a jeśli już się pojawia, to często ma nietypowy przebieg146147.
Kiedy szukać pomocy medycznej?
W przypadku podejrzenia zakażenia paciorkowcem grupy A, ważne jest, aby wiedzieć, kiedy należy skontaktować się z lekarzem148149.
Objawy wymagające konsultacji lekarskiej
Należy skontaktować się z lekarzem, jeśli występują następujące objawy150151:
- Ból gardła z towarzyszącą gorączką powyżej 38°C
- Ból gardła z powiększonymi, bolesnymi węzłami chłonnymi szyi
- Ból gardła utrzymujący się dłużej niż 48 godzin
- Ból gardła z wysypką
- Trudności w oddychaniu lub przełykaniu
- Brak poprawy po 48 godzinach przyjmowania antybiotyków, jeśli zostały przepisane
Dodatkowe objawy wymagające konsultacji, szczególnie u dzieci152153:
- Gorączka utrzymująca się dłużej niż 5 dni
- Znacznie zmniejszone przyjmowanie płynów lub pokarmów
- Oznaki odwodnienia (suche pieluszki przez 12 godzin lub dłużej, płacz bez łez)
Objawy alarmowe – pomoc natychmiastowa
Należy natychmiast wezwać pogotowie (999) lub udać się na oddział ratunkowy, jeśli występują154155:
- Trudności z oddychaniem
- Długie przerwy w oddychaniu (powyżej 10 sekund)
- Sine lub niebieskie zabarwienie skóry, języka lub warg
- Zimna lub lepka skóra w dotyku
- Trudności z wybudzeniem lub utrzymaniem przytomności
- Silne bóle kończyn, szyi lub pleców
- Bolesny, czerwony obszar skóry, który szybko się powiększa
W przypadku inwazyjnego zakażenia paciorkowcem grupy A, stan pacjenta może ulec gwałtownemu pogorszeniu w ciągu 12-24 godzin, dlatego tak ważne jest szybkie uzyskanie pomocy medycznej156.
Podsumowanie progresji choroby
Przebieg zakażenia paciorkowcem grupy A można podsumować w następujących etapach:
- Okres inkubacji: 2-5 dni od ekspozycji na bakterie157158
- Początek objawów: nagły, gwałtowny początek bólu gardła, często z wysoką gorączką159160
- Pełna manifestacja choroby: zaczerwienione i obrzęknięte migdałki, często z białymi nalotami, ból przy przełykaniu, powiększone węzły chłonne szyi161
- Początki poprawy po antybiotykoterapii:
- Pełne wyleczenie: zazwyczaj w ciągu 7-10 dni od rozpoczęcia leczenia166167
W przypadku braku leczenia, objawy anginy paciorkowcowej zwykle ustępują samoistnie w ciągu 3-5 dni, jednak istnieje wówczas znacznie większe ryzyko rozwoju powikłań168169.
Natomiast w przypadku rozwinięcia się zakażenia inwazyjnego, progresja choroby może być bardzo szybka, z gwałtownym pogorszeniem stanu pacjenta w ciągu 12-24 godzin, co wymaga natychmiastowej interwencji medycznej170.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.