Otyłość dziecięca
Epidemiologia
Otyłość dziecięca stanowi globalną epidemię zdrowia publicznego, z dramatycznym wzrostem częstości występowania od 2% w 1990 roku do 8% w 2022 roku w populacji dzieci i młodzieży w wieku 5-19 lat, co odpowiada 160 milionom osób. W 2024 roku około 35 milionów dzieci poniżej 5. roku życia miało nadwagę, a w 2022 roku ponad 390 milionów dzieci i młodzieży zmagało się z nadwagą. Epidemia wykazuje zróżnicowanie geograficzne, z najwyższą częstością w Oceanii i Ameryce oraz wyraźnym gradientem południe-północ w Europie. W USA otyłość dotyka 19,7% dzieci i młodzieży (około 14,7 mln osób w wieku 2-19 lat), z wyższą częstością w grupach etnicznych hiszpańskiej (26,2%) i czarnoskórej niehiszpańskiej (24,8%). Nierówności społeczno-ekonomiczne są istotne, z wyższą częstością otyłości w rodzinach o niższych dochodach (do 25,8% przy dochodach ≤130% FPL). Pandemia COVID-19 pogłębiła problem poprzez zmniejszenie aktywności fizycznej i zmiany w diecie. Otyłość dziecięca wiąże się z długoterminowym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy, nowotworów i zwiększonymi kosztami medycznymi (1,3 mld USD rocznie w USA, z wyższymi kosztami o 116-310 USD na dziecko z otyłością lub ciężką otyłością).
- Epidemiologia otyłości dziecięcej
- Trendy geograficzne w otyłości dziecięcej
- Dane epidemiologiczne ze Stanów Zjednoczonych
- Nierówności społeczno-ekonomiczne w otyłości dziecięcej
- Systemy nadzoru nad otyłością dziecięcą
- Kluczowe systemy nadzoru w Stanach Zjednoczonych
- Europejska Inicjatywa Nadzoru nad Otyłością Dziecięcą
- Znaczenie systemów nadzoru dla zdrowia publicznego
- Wpływ pandemii COVID-19 na otyłość dziecięcą
- Konsekwencje zdrowotne i ekonomiczne otyłości dziecięcej
- Wyzwania w nadzorze nad otyłością dziecięcą
- Podejście do zwalczania epidemii otyłości dziecięcej
Epidemiologia otyłości dziecięcej
Otyłość dziecięca stała się jednym z najpoważniejszych problemów zdrowia publicznego na świecie. W ciągu ostatnich pięciu dekad częstość występowania otyłości wśród dzieci i młodzieży dramatycznie wzrosła w skali globalnej, osiągając rozmiary epidemii. Światowa Federacja Otyłości szacuje, że w 2025 roku będzie 206 milionów dzieci i młodzieży w wieku 5-19 lat z otyłością, a w 2030 roku liczba ta wzrośnie do 254 milionów.1 Co niepokojące, mimo że w wielu krajach wysokorozwiniętych średnie BMI utrzymuje się na stałym poziomie (zwykle wysokim), częstość występowania ciężkiej otyłości w populacji pediatrycznej nadal rośnie.1
Według najnowszych danych WHO, w 2024 roku około 35 milionów dzieci poniżej 5. roku życia miało nadwagę, a ponad 390 milionów dzieci i młodzieży w wieku 5-19 lat zmagało się z nadwagą w 2022 roku.1 Częstość występowania nadwagi (w tym otyłości) wśród dzieci i młodzieży w wieku 5-19 lat drastycznie wzrosła z zaledwie 8% w 1990 roku do 20% w 2022 roku. Jeszcze bardziej alarmujący jest wzrost częstości występowania otyłości w tej grupie wiekowej – z 2% w 1990 roku (31 milionów młodych osób) do 8% w 2022 roku (160 milionów młodych osób).1
Trendy geograficzne w otyłości dziecięcej
Epidemia otyłości dziecięcej wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne. Szczególnie niepokojący jest wzrost częstości występowania otyłości w krajach o niskich i średnich dochodach, gdzie problem ten szybko się rozprzestrzenia, choć wcześniej był kojarzony głównie z krajami wysokorozwiniętymi.1 Oceania jest kontynentem o najwyższej częstości występowania otyłości dziecięcej na świecie, a Ameryka zajmuje drugie miejsce pod względem odsetka dzieci poniżej piątego roku życia z nadwagą.1
W Europie obserwuje się wyraźny gradient południe-północ, z wyższą częstością występowania otyłości w krajach śródziemnomorskich w porównaniu z krajami nordyckimi.1 Kraje Europy Południowej, takie jak Grecja, Włochy, Malta, San Marino i Hiszpania, charakteryzują się wysoką częstością występowania otyłości – w 2018 roku co piąte dziecko w tych krajach cierpiało na otyłość.1 W 2019 roku ponad 398 000 dzieci w wieku 6-9 lat w Europie cierpiało na ciężką otyłość.12
W Azji problem nadwagi i otyłości dotyczy 30,9% globalnej populacji dzieci poniżej piątego roku życia, co odpowiada 17,2 milionom dzieci.1 Co ciekawe, w przeciwieństwie do innych kontynentów, częstość występowania otyłości jest wyższa w grupach o wyższym statusie społeczno-ekonomicznym i na obszarach miejskich.1
Dane epidemiologiczne ze Stanów Zjednoczonych
W Stanach Zjednoczonych otyłość jest najczęstszym przewlekłym zaburzeniem zdrowotnym wśród dzieci i młodzieży.1 Według danych z lat 2017-2020, częstość występowania otyłości wśród amerykańskich dzieci i młodzieży wynosiła 19,7%, co oznacza, że około 14,7 miliona młodych Amerykanów w wieku 2-19 lat cierpi na otyłość.1
Częstość występowania otyłości wzrasta wraz z wiekiem. W latach 2017-2020 otyłość występowała u 12,7% amerykańskich dzieci w wieku 2-5 lat, 20,7% dzieci w wieku 6-11 lat i 22,2% młodzieży w wieku 12-19 lat.1 Najwyższą częstość występowania otyłości odnotowano wśród dzieci pochodzenia hiszpańskiego (26,2%) i czarnoskórych dzieci niehiszpańskich (24,8%), a następnie wśród białych dzieci niehiszpańskich (16,6%) i azjatyckich dzieci niehiszpańskich (9,0%).1
Wśród amerykańskich dziewcząt najwyższą częstość występowania otyłości odnotowano wśród czarnoskórych dziewcząt niehiszpańskich (30,8%), a wśród amerykańskich chłopców – wśród chłopców pochodzenia hiszpańskiego (29,3%).1 Te dane podkreślają znaczące różnice etniczne w częstości występowania otyłości dziecięcej.
Nierówności społeczno-ekonomiczne w otyłości dziecięcej
Występują wyraźne nierówności społeczno-ekonomiczne w częstości występowania otyłości dziecięcej w obrębie poszczególnych krajów.1 W Stanach Zjednoczonych częstość występowania otyłości wzrasta wraz ze spadkiem dochodów rodziny. Częstość występowania otyłości wynosiła: 11,5% wśród amerykańskich dzieci z rodzin o dochodach powyżej 350% federalnego poziomu ubóstwa (FPL), 21,2% wśród dzieci z rodzin o dochodach 130-350% FPL i 25,8% wśród dzieci z rodzin o dochodach 130% lub mniej FPL.1
Prawdopodobieństwo otyłości u dzieci znacząco wzrasta wraz ze spadkiem poziomu dochodów gospodarstwa domowego, mniejszym dostępem do parków lub chodników w okolicy, wydłużonym czasem oglądania telewizji i zwiększonym czasem spędzanym przy komputerze w celach rekreacyjnych.1 Te czynniki społeczno-ekonomiczne podkreślają złożoność epidemii otyłości dziecięcej i potrzebę wielowymiarowego podejścia do jej zwalczania.
Systemy nadzoru nad otyłością dziecięcą
Populacyjne systemy nadzoru nad otyłością dziecięcą mają kluczowe znaczenie dla monitorowania trendów w otyłości i związanych z nią zachowań oraz określania ogólnego wpływu strategii zapobiegania otyłości dziecięcej.1 System nadzoru nad otyłością obejmuje serię badań przeprowadzanych w regularnych odstępach czasu, używanych do monitorowania długoterminowych trendów w otyłości i nadwadze oraz związanych z nimi zachowań.1
Skuteczne systemy nadzoru mogą się różnić metodami, zakresem, celem, zadaniami i atrybutami, a to, co jest uważane za ważne w jednej jurysdykcji, może być mniej istotne w innej.1 Dane z tych systemów dostarczają decydentom niezbędnych informacji epidemiologicznych do podejmowania decyzji opartych na dowodach.1
Kluczowe systemy nadzoru w Stanach Zjednoczonych
Centra Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) wykorzystują kilka systemów nadzoru do monitorowania otyłości i zachowań związanych z otyłością, takich jak dieta i aktywność fizyczna.1 Do najważniejszych systemów nadzoru w USA należą:
- National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES) – ocenia stan zdrowia amerykańskich dorosłych i dzieci poprzez połączenie wywiadów osobistych i badań fizycznych.12
- Behavioral Risk Factor Surveillance System (BRFSS) – stanowy system badań telefonicznych prowadzony przez CDC i stanowe departamenty zdrowia.1
- Youth Risk Behavior Surveillance System (YRBSS) – monitoruje priorytetowe zachowania zdrowotne związane z ryzykiem, które przyczyniają się do złego stanu zdrowia i problemów społecznych wśród młodzieży w Stanach Zjednoczonych.1
- National Survey of Children’s Health (NSCH) – badanie pocztowe i internetowe prowadzone corocznie przez U.S. Census Bureau.1
- Women, Infants, and Children Participant and Program Characteristics (WIC PC) – podsumowuje demograficzne charakterystyki uczestników zapisanych do Specjalnego Programu Uzupełniającego Żywienie dla WIC.1
- National Health Interview Survey (NHIS) – szeroko zakrojone badanie, które zbiera dane na temat różnych zagadnień zdrowotnych, w tym aktywności fizycznej, programów żywieniowych i niepewności żywnościowej oraz wzrostu i wagi.1
- School Health Profiles – system badań oceniających polityki i praktyki zdrowotne w szkołach w stanach, dużych miejskich okręgach szkolnych i terytoriach.1
- PLACES: Local Data for Better Health – zapewnia analizę na poziomie populacji i szacunki społeczności wybranych danych zdrowotnych.1
Europejska Inicjatywa Nadzoru nad Otyłością Dziecięcą
Europejska Inicjatywa Nadzoru nad Otyłością Dziecięcą WHO (COSI) jest wyjątkowym systemem, który od ponad 10 lat mierzy trendy nadwagi i otyłości wśród dzieci w wieku szkolnym.1 COSI obejmuje standaryzowane pomiary wagi i wzrostu ponad 300 000 dzieci w całym regionie europejskim WHO, dostarczając reprezentatywnych danych krajowych dla uczestniczących krajów, a także dużego, ogólnoregionalnego zbioru danych do analizy determinantów nadwagi i otyłości dziecięcej.1
COSI zostało utworzone w odpowiedzi na Europejską Konferencję Ministerialną WHO w sprawie Przeciwdziałania Otyłości, która odbyła się w Stambule w Turcji w 2006 roku.1 Państwa członkowskie uznały potrzebę zharmonizowanego systemu nadzoru wśród dzieci w wieku szkolnym, aby informować o rozwoju polityki w walce z rozwijającą się epidemią otyłości w regionie europejskim WHO.1
Piąta runda zbierania danych COSI miała miejsce w latach 2018-2020 w 33 krajach. Łącznie zmierzono prawie 411 000 dzieci w wieku 6-9 lat.1 Dane zebrane przez COSI w ciągu ostatnich 10 lat zaowocowały licznymi międzynarodowymi i krajowymi publikacjami naukowymi i raportami.1
Znaczenie systemów nadzoru dla zdrowia publicznego
Skuteczne systemy nadzoru są niezbędne do zapobiegania i rozwiązywania problemu otyłości dziecięcej.1 Systematyczne zbieranie danych o otyłości umożliwia określenie liczby osób żyjących z tą chorobą.1 Gdy nadzór jest rutynowy i znormalizowany, pozwala również na badanie trendów i monitorowanie postępów oraz skuteczności programów, interwencji i inicjatyw związanych z otyłością.1
Dane z nadzoru nad otyłością dziecięcą mogą przynieść następujące korzyści: opisanie trendów w statusie wagowym w czasie wśród populacji i/lub subpopulacji na poziomie szkoły, okręgu, stanu lub kraju; zwiększenie świadomości wśród personelu szkolnego i medycznego, członków społeczności i decydentów o zakresie problemów wagowych w określonych populacjach; napędzanie ulepszania polityk, praktyk i usług w celu zapobiegania i leczenia otyłości; monitorowanie skutków szkolnych programów/polityk dotyczących aktywności fizycznej i odżywiania; monitorowanie postępów w osiąganiu krajowych celów zdrowotnych lub odpowiednich stanowych lub lokalnych celów zdrowotnych związanych z otyłością dziecięcą.1
Monitoring środowiskowych i komercyjnych determinantów zdrowia jest coraz ważniejszym czynnikiem wpływającym na otyłość, szczególnie u dzieci, a pomiar środowiska żywieniowego i zbudowanego wzbogaci badania nadzoru, które zbierają informacje na poziomie indywidualnym.1 Ważne jest, aby rządowy nadzór nad otyłością dziecięcą obejmował pomiar towarzyszących zachowań, które można modyfikować.12
Wpływ pandemii COVID-19 na otyłość dziecięcą
Raporty z Chin, Europy i USA udokumentowały zwiększony przyrost masy ciała wśród dzieci i młodzieży podczas pandemii COVID-19 w porównaniu z okresem przed pandemią.1 Jest to widoczna konsekwencja zmniejszenia aktywności fizycznej, zwiększonego czasu spędzanego przed ekranem, zmian w spożyciu pokarmów, niepewności żywnościowej oraz zwiększonego stresu rodzinnego i indywidualnego.1
Pandemia COVID-19 miała znaczący wpływ na styl życia dzieci i prawdopodobnie przyczyniła się do pogorszenia epidemii otyłości dziecięcej, podkreślając potrzebę wzmocnienia wysiłków na rzecz promocji zdrowego stylu życia w okresie po pandemii.
Konsekwencje zdrowotne i ekonomiczne otyłości dziecięcej
Otyłość dziecięca ma niekorzystne konsekwencje psychospołeczne; wpływa na wyniki w szkole i jakość życia, co pogłębiają stygmatyzacja, dyskryminacja i nękanie.1 Dzieci z otyłością bardzo prawdopodobnie staną się dorosłymi z otyłością i są również narażone na wyższe ryzyko rozwoju chorób niezakaźnych w dorosłości.1
W perspektywie długoterminowej, nadwaga lub otyłość w dzieciństwie zwiększa ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy, niektórych nowotworów i zaburzeń mięśniowo-szkieletowych w dorosłości, co może prowadzić do niepełnosprawności i przedwczesnej śmierci.1
Opieka zdrowotna związana z otyłością jest kosztowna zarówno dla pacjentów, jak i dla systemu opieki zdrowotnej. W dolarach z 2019 roku szacowany roczny koszt medyczny otyłości wśród amerykańskich dzieci wynosił 1,3 miliarda dolarów.1 Koszty medyczne dla dzieci z otyłością były o 116 dolarów wyższe na osobę rocznie niż dla dzieci o zdrowej wadze. Koszty medyczne dla dzieci z ciężką otyłością były o 310 dolarów wyższe na osobę rocznie niż dla dzieci o zdrowej wadze.1
Wyzwania w nadzorze nad otyłością dziecięcą
Pomimo szerokiego zastosowania elektronicznych kart zdrowia (EHR), co skutkuje gromadzeniem dużych ilości danych zdrowotnych podczas regularnych wizyt klinicznych, wykorzystanie danych EHR do nadzoru nad zdrowiem populacji jest nadal słabo rozwinięte.1 Brak systemów nadzoru nad BMI dzieci w większości stanów ogranicza zdolność praktyków zdrowia publicznego i decydentów do opracowywania i oceny odpowiedzi na epidemię otyłości dziecięcej.1
W większości krajów dane na temat trendów otyłości pochodzą albo z serii niepowiązanych badań wykorzystujących różne metody pobierania próbek i metodologie, albo z danych z krajowych badań wywiadów zdrowotnych, które zwykle mają stosunkowo niskie wskaźniki odpowiedzi i opierają się na samodzielnie zgłaszanym wzroście i wadze.1 Te ograniczenia podkreślają potrzebę większych inwestycji w systemy nadzoru.
Metodologia stosowana do monitorowania jest w większości przypadków słaba i dlatego powinna być priorytetem dla ustanowienia systemów monitorowania.1 Potrzebne są większe inwestycje w nadzór, aby zidentyfikować najbardziej skuteczne i opłacalne interwencje w zakresie otyłości dziecięcej.1
Podejście do zwalczania epidemii otyłości dziecięcej
Problem otyłości dziecięcej stał się globalnym problemem zdrowia publicznego, a walka o jej zapobieganie jest zobowiązaniem, które angażuje wszystkie instytucje.1 Zapobieganie otyłości wymaga wdrożenia badań w celu monitorowania jej ewolucji w czasie, znajomości jej determinantów oraz badania i wdrażania interwencji, koniecznie w kontekście wielosektorowym i multidyscyplinarnym, a także ciągłego procesu ewaluacji.1
Komisja ds. Zakończenia Otyłości Dziecięcej zebrała pakiet zaleceń dotyczących otyłości dziecięcej i osiągnięcia celów strategicznych. W rezultacie pierwszym celem jest zajęcie się środowiskiem sprzyjającym otyłości, ponieważ głównymi negatywnymi elementami są niezdrowa dieta i aktywność fizyczna dzieci.1
Plan Działania UE w sprawie Otyłości Dziecięcej na lata 2014-2020 przekłada międzynarodowe wytyczne na cel demonstrowania wspólnego podejścia państw członkowskich UE do otyłości dziecięcej; określa priorytetowe obszary działania i możliwy zestaw środków do rozważenia, a wreszcie proponuje sposoby zbiorowego śledzenia postępów.1
Rola wielosektorowego podejścia
Zwalczanie epidemii otyłości u dzieci będzie wymagało zintegrowanych wysiłków w wielu sektorach, aby zapewnić równy dostęp do zasobów ekonomicznych, edukacji, zdrowej żywności i środowisk miejskich oraz do powszechnej ochrony zdrowia.1
Potrzeba poprawy środowiska żywieniowego wymaga od rządów, organizacji międzynarodowych i innych kluczowych interesariuszy, w tym społeczeństwa obywatelskiego i sektora prywatnego na poziomie lokalnym i globalnym, zajęcia się globalnymi i lokalnymi komercyjnymi determinantami otyłości.1
Badania wskazują, że aby zapobiec otyłości dziecięcej, należy dokonać zmian w ogólnym stylu życia dzieci, w tym w ich codziennych nawykach życiowych, a nie ograniczać zarządzanie do spożywania pokarmów.1 Te ustalenia sugerują, że modyfikacja stylu życia może być dobrym celem, aby zmniejszyć ryzyko otyłości dziecięcej i rozwijać zdrowe dzieci.1
Znaczenie wczesnego dzieciństwa
Ustanowienie zdrowego stylu życia we wczesnym dzieciństwie jest ważne dla poprawy wyników zdrowotnych w późniejszym życiu.1 Znaczenie tych wczesnych nawyków związanych ze stylem życia w dzieciństwie podkreślają wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia dotyczące zdrowia dzieci, które również omawiają znaczenie kształtowania nawyków związanych ze stylem życia u dzieci przed ukończeniem 5. roku życia.1
Wysiłki na rzecz ustanowienia zdrowych nawyków żywieniowych we wczesnym dzieciństwie mogą przyczynić się do zapobiegania otyłości u dzieci.1 Badania pokazują, że nawyki żywieniowe, takie jak tempo jedzenia, regularność posiłków, spójność ilości posiłków i zrównoważone nawyki żywieniowe, można uznać za czynniki ryzyka rozwoju otyłości dziecięcej.1
Zrównoważone funkcjonowanie systemów nadzoru nad otyłością dziecięcą ma kluczowe znaczenie dla monitorowania trendów, planowania strategii interwencyjnych i oceny wpływu interwencji.1 Skuteczne systemy nadzoru są niezbędne do zapobiegania problemowi otyłości dziecięcej i jego rozwiązywania. Wysiłki na rzecz rozwiązania problemu epidemii otyłości dziecięcej powinny koncentrować się na zapewnieniu dokładnych i aktualnych danych nadzorczych, opracowaniu interwencji opartych na dowodach oraz promowaniu wielosektorowego podejścia obejmującego zmiany polityczne, systemowe i środowiskowe.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.