Otwór plamki żółtej
Etiologia i przyczyny
Otwór plamki żółtej stanowi defekt w centralnej części siatkówki, prowadzący do pogorszenia widzenia centralnego i zniekształceń obrazu. Najczęstszą etiologią jest proces starzenia się oka, w szczególności zmiany w ciele szklistym, które kurczy się i oddziela od siatkówki (posterior vitreous detachment – PVD). Trakcja witreomakularna, zarówno przednio-tylna, jak i styczna, wywiera siły rozciągające na plamkę, co może prowadzić do powstania otworu. Idiopatyczne otwory plamki żółtej stanowią 80-90% przypadków i dotyczą głównie osób powyżej 60. roku życia, z predylekcją u kobiet (2-3-krotnie wyższe ryzyko). Inne czynniki ryzyka to wysoka krótkowzroczność (> -6,0 dioptrii), urazy oka, zapalenie błony naczyniowej, retinopatia cukrzycowa, obrzęk plamki oraz wcześniejsze odwarstwienie siatkówki lub epiretinal membrane.
Etiologia otworu plamki żółtej
Otwór plamki żółtej to defekt w centralnej części siatkówki, która odpowiada za ostre widzenie centralne i umożliwia dostrzeganie szczegółów. Jest to małe przerwanie ciągłości tkanki w plamce żółtej, powodujące pogorszenie widzenia centralnego oraz zniekształcenia obrazu.12
Dokładna przyczyna powstawania otworów plamki żółtej nie jest w pełni poznana, jednak istnieje kilka głównych mechanizmów i czynników ryzyka związanych z ich powstawaniem.34
Przyczyny związane z wiekiem
Najczęstszą przyczyną powstawania otworów plamki żółtej jest proces starzenia się oka, a dokładniej zmiany dotyczące ciała szklistego.56 Z wiekiem, galaretowata substancja wypełniająca wnętrze gałki ocznej (ciało szkliste) kurczy się i oddziela od siatkówki w procesie nazywanym tylnym odłączeniem ciała szklistego (PVD – posterior vitreous detachment).78
W większości przypadków ten proces przebiega bez komplikacji, jednak u niektórych osób ciało szkliste pozostaje silnie przyczepione do plamki żółtej.9 Kiedy ciało szkliste kurczy się i próbuje oddzielić, wywiera trakcję (pociąganie) na plamkę, co może prowadzić do jej rozciągnięcia i powstania otworu.1011
Można wyróżnić dwa główne mechanizmy trakcji prowadzące do powstania otworu plamki:12
- Trakcja przednio-tylna (anteroposterior) – gdy ciało szkliste pociąga plamkę w kierunku prostopadłym do powierzchni siatkówki
- Trakcja styczna (tangential) – gdy włókna pozostałe na powierzchni siatkówki kurczą się, zwiększając napięcie tkanki plamki
Ten rodzaj otworów plamki związany z wiekiem, bez wyraźnej innej przyczyny, określa się jako idiopatyczny otwór plamki żółtej.1415
Inne przyczyny otworu plamki żółtej
Poza mechanizmem związanym z wiekiem, otwory plamki żółtej mogą powstawać również z innych przyczyn:1617
Urazy oka – urazy tępe, zwłaszcza u młodszych osób, mogą prowadzić do powstania otworu plamki. Uważa się, że jest to wynik siły uderzenia przenoszonej na plamkę żółtą w mechanizmie contre-coup, powodującej natychmiastowe przerwanie ciągłości tkanki w najcieńszym punkcie plamki.1819 Urazy są najczęstszą przyczyną otworów plamki u młodych ludzi.20
Wysoka krótkowzroczność (myopia) – osoby z wysokim stopniem krótkowzroczności (powyżej -6,0 dioptrii) mają zwiększone ryzyko rozwoju otworu plamki żółtej. Jest to związane z anatomicznymi cechami oka krótkowzrocznego, gdzie cieńsza siatkówka jest bardziej podatna na uszkodzenia.2122
Zapalenie błony naczyniowej oka (uveitis) – stan zapalny wewnątrz oka może zwiększać ryzyko powstania otworu plamki żółtej.2324
Retinopatia cukrzycowa – u pacjentów z cukrzycą może dochodzić do zmian w siatkówce, które zwiększają ryzyko powstania otworu plamki.2526
Obrzęk plamki żółtej (cystoid macular edema) – długotrwały obrzęk centralnej części siatkówki może osłabiać tkankę plamki i prowadzić do powstania otworu.2728
Odwarstwienie siatkówki – pacjenci po odwarstwieniu siatkówki obejmującym plamkę mają zwiększone ryzyko rozwoju otworu plamki.2930
Pucker plamki (błona nasiatkówkowa, epiretinal membrane) – tworzenie się tkanki bliznowatej na powierzchni plamki może powodować jej marszczenie i zwiększać ryzyko powstania otworu.3132
Choroba Besta – rzadkie, dziedziczne schorzenie prowadzące do uszkodzenia plamki może zwiększać ryzyko powstania otworu.3334
Czynniki ryzyka otworu plamki żółtej
Istnieje kilka istotnych czynników ryzyka rozwoju otworu plamki żółtej:3536
- Wiek – najczęściej dotyka osoby powyżej 60 roku życia
- Płeć – kobiety są 2-3 razy bardziej narażone na rozwój otworu plamki niż mężczyźni
- Wcześniejszy otwór plamki w drugim oku – ryzyko rozwoju otworu w drugim oku wynosi około 10-15%
- Krótkowzroczność – zwłaszcza wysoka (powyżej -6,0 dioptrii)
- Przebyte urazy oka
- Przebyte operacje oka
- Zapalenie błony naczyniowej oka
Klasyfikacja otworów plamki żółtej
Ze względu na przyczynę, otwory plamki żółtej można podzielić na:39
- Pierwotne (idiopatyczne) – związane z wiekiem, bez wyraźnej przyczyny, stanowiące około 80-90% wszystkich przypadków
- Wtórne – związane z innymi schorzeniami oka (urazy, wysoka krótkowzroczność, zapalenie błony naczyniowej, retinopatia cukrzycowa itp.)
Mechanizm powstawania otworu idiopatycznego
Proces powstawania idiopatycznego otworu plamki żółtej związanego z wiekiem jest złożony i może przebiegać w następujących etapach:4142
1. Kurczenie się ciała szklistego związane z wiekiem prowadzi do jego oddzielania od siatkówki
2. W przypadku silnego przylegania ciała szklistego do plamki, powstaje trakcja na tkankę plamki
3. Trakcja może prowadzić do powstawania mikrocyst (pseudocysts) lub odwarstwienia plamki
4. Z czasem rosnące napięcie prowadzi do rozciągnięcia tkanki plamki i utworzenia częściowego otworu
5. W końcowym etapie dochodzi do pełnościennego przerwania warstw plamki i powstania pełnościennego otworu plamki
Badania sugerują, że mechanizm powstawania otworu plamki może być wieloczynnikowy i obejmować zarówno trakcję przednio-tylną, siły styczne, jak i inne czynniki, takie jak przepływ płynu przez siatkówkę.4344
Teoria hydrodynamiczna
Poza teorią opartą na trakcji ciała szklistego, istnieje również teoria hydrodynamiczna powstawania otworów plamki. Według tej teorii, otwór plamki może powstawać lub powiększać się w wyniku przepływu płynu spowodowanego działaniem pompy nabłonka barwnikowego siatkówki.45
Badacze udokumentowali przypadki tworzenia się otworów plamki po całkowitym oddzieleniu ciała szklistego lub witrektomii, a także samoistne zamykanie się otworów plamki w oczach bez potwierdzonego oddzielenia ciała szklistego, co sugeruje, że trakcja przednio-tylna może nie być jedynym czynnikiem w powstawaniu otworu plamki.46
Podsumowanie wiedzy o etiologii otworu plamki żółtej
Choć dokładne przyczyny powstawania otworów plamki żółtej wciąż są przedmiotem badań, obecnie uważa się, że etiologia jest najprawdopodobniej wieloczynnikowa.4748
Główną przyczyną idiopatycznych otworów plamki jest proces starzenia się oka i związana z nim trakcja witreomakularną powodowana przez kurczące się ciało szkliste.4950
W przypadku otworów wtórnych, najważniejsze czynniki to urazy (zwłaszcza u młodszych osób), wysoka krótkowzroczność, schorzenia siatkówki i stany zapalne wnętrza oka.5152
Na podstawie dostępnych dowodów naukowych nie stwierdzono związku między powstawaniem otworów plamki a dietą, aktywnością fizyczną czy określonymi czynnikami środowiskowymi.5354
Predyspozycja kobiet do rozwoju otworów plamki żółtej pozostaje nadal niewyjaśniona, a badania nie wykazały jednoznacznego związku między terapią hormonalną (estrogenową) a zwiększonym ryzykiem powstawania otworów plamki.55
Zrozumienie etiologii otworów plamki żółtej jest kluczowe dla opracowania skutecznych metod leczenia i zapobiegania tej chorobie, która może prowadzić do znacznego pogorszenia widzenia centralnego i obniżenia jakości życia pacjentów.5657
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.