Odwarstwienie siatkówki
Epidemiologia
Odwarstwienie siatkówki (ablatio retinae), zwłaszcza rhegmatogenne (RRD), stanowi poważne zagrożenie dla widzenia i wymaga pilnej interwencji chirurgicznej. Roczna zapadalność RRD waha się od 6,3 do 17,9 na 100 000 mieszkańców, z medianą około 10,5/100 000 (IQR 8,1-13,2), przy wyższych wartościach w Europie (do 21,8/100 000) i niższych w Ameryce. W Polsce wskaźnik zapadalności na RRD wynosi 13,72/100 000 osobo-lat, a w Korei Południowej 9,78/100 000 osobo-lat. Ryzyko RRD rośnie z wiekiem, osiągając szczyt w 6. i 7. dekadzie życia, z bimodalnym rozkładem częstości – młodszy szczyt związany z krótkowzrocznością i urazami, a starszy między 60-69 r.ż. Mężczyźni wykazują nieznacznie wyższe ryzyko (np. 10,68 vs 8,87/100 000 osobo-lat w Korei), szczególnie w oczach pseudofakijnych. Czynniki ryzyka obejmują wysoką krótkowzroczność (≤-6,00 D zwiększa ryzyko nawet 39-krotnie), przebyte operacje zaćmy (ryzyko wzrasta o ~1%, a przy utracie ciała szklistego do 10%), urazy oka (10-20% przypadków), zwyrodnienie kraciaste siatkówki, kapsulotomię YAG, rodzinne występowanie oraz olbrzymie przedarcia siatkówki. Wzrastająca globalna częstość krótkowzroczności i starzenie się populacji predysponują do dalszego wzrostu zapadalności RRD.
Epidemiologia odwarstwienia siatkówki
Odwarstwienie siatkówki (łac. ablatio retinae) to poważny stan okulistyczny zagrażający widzeniu, który charakteryzuje się oddzieleniem neurosensorycznej warstwy siatkówki od leżącego pod nią nabłonka barwnikowego. Najczęstszym typem jest odwarstwienie siatkówki rhegmatogenne (RRD), odpowiedzialne za większość przypadków tej choroby. Dokładne zrozumienie epidemiologii RRD jest kluczowe dla oceny obciążenia systemu opieki zdrowotnej oraz planowania odpowiednich strategii profilaktycznych i terapeutycznych.12
Częstotliwość występowania na świecie
Dane epidemiologiczne dotyczące odwarstwienia siatkówki wykazują znaczne zróżnicowanie geograficzne. Roczna zapadalność na rhegmatogenne odwarstwienie siatkówki (RRD) waha się między 6,3 a 17,9 przypadków na 100 000 mieszkańców, w zależności od badanej populacji i regionu.12 W badaniach o wielkości próby przekraczającej 300 pacjentów, mediana rocznej zapadalności wynosi około 10,5 przypadków na 100 000 osób (IQR 8,1-13,2).3 Inne źródła podają wyższą zapadalność, wynoszącą od 10 do 18 przypadków na 100 000 mieszkańców rocznie w Stanach Zjednoczonych.4
Badania przeprowadzone w różnych krajach wskazują na zróżnicowaną częstość występowania odwarstwienia siatkówki:56
- Europa – najwyższa częstość występowania (od 12,05 na 100 000 w Szkocji do 21,8 na 100 000 w Hiszpanii)78
- Region zachodniego Pacyfiku – pośrednia częstość
- Ameryka – niższa częstość w porównaniu do Europy
W Polsce, według badania przeprowadzonego w latach 2013-2019, średnia zapadalność na wszystkie typy odwarstwienia siatkówki wynosiła 32,64 na 100 000 osobo-lat, co jest wartością wyższą niż w większości wcześniej publikowanych badań. Dla samego RRD wskaźnik ten wynosił 13,72 na 100 000 osobo-lat.9
W Korei Południowej zaobserwowano wzrost częstości występowania RRD w latach 2004-2015, ze średnią roczną zapadalnością wynoszącą 9,78 na 100 000 osobo-lat.10 Podobne wzrostowe trendy zaobserwowano w Szkocji, gdzie od 1987 roku odnotowywano średni roczny wzrost zapadalności na poziomie 1,9%.11
Czynniki demograficzne
Wiek
Odwarstwienie siatkówki może wystąpić w każdym wieku, jednak częstość jego występowania znacząco wzrasta wraz z wiekiem.1213 Większość badań wykazuje najwyższą częstość występowania RRD w 6. i 7. dekadzie życia (50-69 lat).1415 Rozkład częstości występowania RRD ma charakter bimodalny:16
- Pierwszy, mniejszy szczyt w młodszym wieku – związany głównie z wysoką krótkowzrocznością i urazami
- Drugi, większy szczyt między 60 a 69 rokiem życia
Ryzyko dożywotnie wystąpienia odwarstwienia siatkówki szacuje się na około 3% w wieku 85 lat.17 Badania przeprowadzone w amerykańskiej służbie wojskowej wykazały, że osoby w wieku 45-64 lat miały ośmiokrotnie wyższe ryzyko wystąpienia RRD w porównaniu do grupy wiekowej 18-24 lat.18
Płeć
Większość badań wskazuje na nieznacznie wyższą częstość występowania RRD u mężczyzn niż u kobiet.1920 W badaniu koreańskim standaryzowany współczynnik zapadalności wynosił 10,68 na 100 000 osobo-lat u mężczyzn i 8,87 na 100 000 osobo-lat u kobiet.21 Interesujące jest, że przewaga płci męskiej jest silniejsza w oczach pseudofakijnych (po operacji zaćmy) niż w oczach fakijnych.22
Badania przeprowadzone na Tajwanie wykazały, że współczynnik zapadalności standaryzowany względem wieku wynosił 18,89 dla mężczyzn i 13,93 dla kobiet na 100 000 osobo-lat (p<0,0001).23 Ponadto zaobserwowano, że u kobiet występuje wtórny szczyt zapadalności w wieku 20-29 lat, czego nie odnotowano u mężczyzn.24
Przynależność etniczna
Istnieją pewne różnice w częstości występowania odwarstwienia siatkówki w zależności od pochodzenia etnicznego:25
- Wyższe ryzyko RRD obserwuje się u osób pochodzenia południowo-wschodnioazjatyckiego w porównaniu do osób rasy białej europejskiej, co może być związane z wyższym ryzykiem krótkowzroczności i dłuższą osią gałki ocznej w tych populacjach
- Inne badanie nie wykazało istotnych różnic w czynnikach ryzyka, wynikach pooperacyjnych i cechach klinicznych u pacjentów z odwarstwieniem siatkówki pomiędzy populacjami Indyjską, Malajską i Chińską w Singapurze
Istnieją również anegdotyczne doniesienia o częstszym występowaniu RRD u osób pochodzenia żydowskiego i rzadszym u pacjentów pochodzenia afrykańskiego.26 Odmienna częstość występowania może być związana z czynnikami rasowymi oraz nawykami życiowymi, które mogą wpływać na rozwój odwarstwienia siatkówki.27
Główne czynniki ryzyka
Krótkowzroczność
Krótkowzroczność (myopia) jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka odwarstwienia siatkówki.2829 Badania wykazały, że:30
- Oczy z równoważnikiem sferycznym (SE) od -1,00 D do -3,00 D mają 4-krotnie zwiększone ryzyko RRD w porównaniu do oczu bez wady refrakcji
- Oczy z SE poniżej -3,00 D mają 10-krotnie zwiększone ryzyko RRD
- Pacjenci z wysoką krótkowzrocznością (≤-6,00 D) mają nawet 39-krotnie wyższe ryzyko RRD (868,83 na 100 000 osobo-lat) w porównaniu do osób bez krótkowzroczności (22,44 na 100 000 osobo-lat)31
Badania przeprowadzone wśród amerykańskich wojskowych wykazały, że u 93% przypadków RRD występowała wada refrakcji.32 Dane z Tajwanu wskazują, że wysoka krótkowzroczność była obecna u 10,51% pacjentów z RRD, ze średnim wiekiem wystąpienia 39,72±1,95 lat, co jest znacznie niższe niż średni wiek wystąpienia RRD w ogólnej populacji.33
Wzrastająca częstość występowania krótkowzroczności na świecie jest jednym z czynników przyczyniających się do rosnącej liczby przypadków odwarstwienia siatkówki.3435 Przewiduje się, że do 2050 roku 1 na 10 osób na świecie będzie miała wysoką krótkowzroczność, co może prowadzić do dalszego wzrostu częstości występowania RRD.36
Operacje zaćmy i pseudofakia
Przebyta operacja zaćmy jest znaczącym czynnikiem ryzyka odwarstwienia siatkówki:3738
- Około 30-40% wszystkich pacjentów z odwarstwieniem siatkówki przeszło operację usunięcia zaćmy
- Ryzyko odwarstwienia siatkówki wzrasta o około 1% po operacji zaćmy39
- Operacja zaćmy powikłana utratą ciała szklistego podczas zabiegu może zwiększyć ryzyko odwarstwienia nawet do 10%40
W badaniu przeprowadzonym w Danii, 7 oczu (0,41%) spośród 1726 poddanych zewnątrztorebkowej ekstrakcji zaćmy rozwinęło odwarstwienie siatkówki w średnim okresie obserwacji wynoszącym 39 miesięcy.41 Odsetek pseudofakijnego RRD zwiększył się z 25% do 40% w ciągu 15-letniego okresu obserwacji w innym badaniu.42
Wraz ze wzrostem liczby operacji zaćmy w krajach uprzemysłowionych (o około 10% rocznie w ostatnich dekadach), nieunikniony jest wzrost odsetka pseudofakijnych odwarstwień siatkówki.43 Ryzyko odwarstwienia siatkówki po operacji zaćmy jest szczególnie wysokie u pacjentów z wysoką krótkowzrocznością – badania wykazały 7-krotnie wyższe ryzyko RRD u wysokich krótkowidów po operacji zaćmy w porównaniu do osób bez wady refrakcji.44
Urazy
Urazy oka stanowią ważny czynnik ryzyka odwarstwienia siatkówki, odpowiadając za około 10-20% wszystkich przypadków.45 Urazowe odwarstwienia siatkówki częściej występują u osób młodszych. Roczna zapadalność na urazowe rhegmatogenne odwarstwienie siatkówki w badaniu fińskim wynosiła 0,8 na 100 000 populacji.46
W ostatnich latach obserwuje się wzrost liczby urazowych odwarstwień siatkówki u dzieci i nastolatków, związanych zwłaszcza z urazami podczas gry w paintball.4748 Potencjalnym czynnikiem ryzyka RRD u personelu wojskowego mogą być urazy związane z walką, co może tłumaczyć wyższe wskaźniki zapadalności w tej grupie w porównaniu do analogicznych grup wiekowych w populacji ogólnej.49
Inne czynniki ryzyka
Do innych istotnych czynników ryzyka odwarstwienia siatkówki należą:505152
- Zwyrodnienie kraciaste siatkówki – ok. 30% fakijnych pacjentów z tym zwyrodnieniem ma szansę na rozwój RRD53
- Wcześniejsze odwarstwienie siatkówki w drugim oku – ryzyko w drugim oku wynosi od 15% do 30%, szczególnie wysokie (25-30%) u pacjentów po obustronnej operacji zaćmy5455
- Kapsulotomia YAG – ryzyko wzrasta o około 4% po zabiegu56
- Rodzinne występowanie odwarstwienia siatkówki – ryzyko u rodzeństwa jest zwiększone 2-krotnie, jeśli jedno z rodzeństwa miało tę chorobę57
- Olbrzymie przedarcia siatkówki (GRT) – odpowiadają za 0,5-8,3% wszystkich przypadków odwarstwienia siatkówki58
- Tylne odłączenie ciała szklistego (PVD) – większość retinoschiz i RRD występuje w ciągu 6-8 tygodni od diagnozy PVD59
Niektóre badania sugerują również potencjalny związek między ciężkim wysiłkiem fizycznym/podnoszeniem ciężarów a zwiększonym ryzykiem odwarstwienia siatkówki, chociaż mechanizm tej zależności nie został jeszcze w pełni wyjaśniony.6061 Ponadto zaobserwowano możliwą zależność między otyłością i intensywnym spożywaniem alkoholu a zwiększonym ryzykiem RRD, szczególnie u osób bez krótkowzroczności.62
Zmienność sezonowa
Wyniki badań dotyczących sezonowych wahań w częstości występowania odwarstwienia siatkówki są niejednoznaczne.63 Niektóre badania wykazały statystycznie istotne sezonowe wahania w występowaniu odwarstwienia siatkówki.64 W badaniu przeprowadzonym w regionie Morza Czarnego w Turcji, najwyższą liczbę przypadków RRD odnotowano latem (27,4%) i jesienią, a najniższą zimą (23,1%), chociaż różnice te nie były statystycznie istotne.65
W badaniu IRIS Registry zaobserwowano, że sezonowe wahania w częstości występowania RRD, retinoschiz i PVD były powiązane z krajowymi świętami, szczególnie w miesiącach zimowych.66
Trendy i prognozy
W wielu krajach obserwuje się wzrost częstości występowania odwarstwienia siatkówki:6768
- Dane z Danii potwierdziły 50% wzrost liczby przypadków RRD w ciągu ostatnich 16 lat69
- Badanie szkockie wykazało statystycznie istotny wzrost zapadalności na RRD w ciągu ostatnich 10 lat70
- W Korei Południowej zaobserwowano rosnący trend zapadalności na RRD w latach 2004-2015 (roczna zmiana procentowa [APC] wyniosła 2,05; 95% CI: 0,7-3,4)71
Wzrost częstości występowania RRD jest prawdopodobnie spowodowany:72
- Wzrostem liczby operacji zaćmy
- Wzrostem częstości występowania krótkowzroczności na świecie
- Starzeniem się populacji
- Potencjalnie innymi, jeszcze nieokreślonymi czynnikami
Przewiduje się, że wraz z globalną epidemią krótkowzroczności i starzeniem się populacji, liczba przypadków odwarstwienia siatkówki będzie nadal wzrastać.73 Ten wzrost powinien być brany pod uwagę przy planowaniu usług witreoretinalnych w przyszłości.74
Wpływ społecznych determinantów zdrowia
Badania wykazały, że społeczne determinanty zdrowia (SDOH) mają istotny wpływ na ciężkość odwarstwienia siatkówki przy prezentacji klinicznej.75 Ciężkość RRD jest skorelowana z niższym statusem społeczno-ekonomicznym,76 co może być związane z opóźnieniami w prezentacji klinicznej.
W Indiach, badania wykazały znaczne opóźnienia w leczeniu odwarstwienia siatkówki, co odzwierciedla niewystarczający stan lokalnych usług i systemów kierowania pacjentów.77 Te opóźnienia mogą przyczyniać się do zwiększonego obciążenia związanego z możliwą do uniknięcia ślepotą.
Zrozumienie społecznych czynników przewidujących opóźnienia w opiece jest kluczowe, ponieważ terminowa prezentacja po RRD ma zasadnicze znaczenie dla ostatecznej prognozy wzrokowej.78
Obciążenie systemów opieki zdrowotnej
Na podstawie szacunków zapadalności, w Stanach Zjednoczonych występuje około 28 000 nowych przypadków idiopatycznego odwarstwienia siatkówki rocznie.7980 W Wielkiej Brytanii szacuje się około 7300 nowych przypadków rocznie.8182 W Niemczech liczba ta wynosi około 8000 nowych przypadków rocznie.83
Pomimo postępów w technikach chirurgicznych i technologii, które znacznie poprawiły wyniki leczenia odwarstwienia siatkówki,8485 odwarstwienie siatkówki pozostaje stanem wymagającym pilnej interwencji chirurgicznej, a opóźnienia w leczeniu mogą prowadzić do trwałej utraty wzroku.86
Ze względu na rosnącą częstość występowania RRD, istnieje potrzeba lepszego monitorowania populacji wysokiego ryzyka oraz dostosowania systemów opieki zdrowotnej do zwiększonego zapotrzebowania na usługi witreoretinalne w przyszłości.8788
Znaczenie regularnych badań okulistycznych
Osoby z rozpoznanymi czynnikami ryzyka odwarstwienia siatkówki powinny przechodzić seryjne rozszerzone badania dna oka z depresją twardówki, często co roku.89 Regularne badania okulistyczne są kluczowe dla wczesnego wykrywania i leczenia odwarstwienia siatkówki, szczególnie u osób z podwyższonym ryzykiem.9091
Chociaż nie można zapobiec rhegmatogennemu odwarstwieniu siatkówki, można podjąć kroki w celu zmniejszenia ryzyka:92
- Regularne badania okulistyczne, szczególnie dla osób z czynnikami ryzyka
- Wczesne rozpoznanie i leczenie przedarć siatkówki
- Odpowiednia ochrona oczu podczas aktywności sportowych i zawodowych związanych z ryzykiem urazu oka
Osoby z przeciętnym ryzykiem chorób oczu powinny przechodzić badania okulistyczne raz w roku, natomiast osoby z wyższym ryzykiem mogą wymagać częstszych kontroli.93
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.