Niskie ciśnienie krwi (hipotonia)
Etiologia i przyczyny
Hipotonia definiowana jest jako ciśnienie tętnicze poniżej 90/60 mmHg i może mieć podłoże fizjologiczne (np. u osób z dobrą sprawnością fizyczną, u młodych lub w wyniku czynników genetycznych) lub patologiczne. Najczęstsze przyczyny patologiczne to hipowolemia spowodowana odwodnieniem (np. w wyniku wymiotów, biegunki, nadmiernego pocenia się, stosowania diuretyków), utrata krwi (urazy, krwawienia wewnętrzne), niewydolność serca (zawał, zaburzenia rytmu, kardiomiopatie), choroby endokrynologiczne (choroba Addisona, niedoczynność tarczycy, hipoglikemia), zaburzenia układu nerwowego (choroba Parkinsona, zanik wieloukładowy, neuropatie autonomiczne) oraz stany nagłe jak sepsa i anafilaksja. Hipotonia ortostatyczna definiowana jest jako spadek ciśnienia skurczowego o ≥20 mmHg lub rozkurczowego o ≥10 mmHg w ciągu 3 minut po pionizacji i jest częsta u osób starszych (3-26% pacjentów z nadciśnieniem) oraz w przebiegu neuropatii autonomicznej i odwodnienia. Hipotonia poposiłkowa występuje u około 20% pacjentów z pierwotnym nadciśnieniem i chorobą wieńcową, spowodowana jest rozszerzeniem naczyń trzewnych po posiłku.
- Etiologia niskiego ciśnienia krwi (hipotonii)
- Patologiczne przyczyny niskiego ciśnienia krwi
- Choroby serca i układu krążenia
- Zaburzenia endokrynologiczne
- Zaburzenia neurologiczne i autonomiczne
- Ciężkie infekcje i sepsa
- Ciężkie reakcje alergiczne
- Niedobory żywieniowe
- Specyficzne typy hipotonii
- Leki jako przyczyna niskiego ciśnienia krwi
- Dodatkowe czynniki wpływające na ciśnienie krwi
- Wstrząs jako skrajna manifestacja hipotonii
- Czynniki ryzyka niskiego ciśnienia krwi
Etiologia niskiego ciśnienia krwi (hipotonii)
Niskie ciśnienie krwi (hipotonia) definiowane jest jako ciśnienie krwi niższe niż 90/60 mmHg. Hipotonia występuje, gdy siła, z jaką krew naciska na ściany tętnic, jest mniejsza niż normalnie. Chociaż niskie ciśnienie krwi nie zawsze stanowi problem zdrowotny, może wskazywać na poważne choroby podstawowe i wymagać leczenia, szczególnie gdy towarzyszą mu objawy kliniczne.123
Przyczyny fizjologiczne niskiego ciśnienia krwi
Niektóre osoby naturalnie mają niższe ciśnienie krwi ze względu na czynniki genetyczne lub prowadzony styl życia. Fizjologiczne niskie ciśnienie może być związane z:45
- Dobrą sprawnością fizyczną i ogólnie dobrym stanem zdrowia
- Czynnikami genetycznymi dziedziczonymi po rodzicach
- Wiekiem – ciśnienie krwi naturalnie zmienia się w ciągu dnia i wraz z wiekiem
- Temperaturą otoczenia – zarówno zbyt wysoka, jak i zbyt niska temperatura może wpływać na ciśnienie krwi
Dehydratacja i utrata płynów
Jedną z najczęstszych przyczyn hipotonii jest zmniejszona objętość krwi, szczególnie w wyniku odwodnienia. Gdy organizm nie ma wystarczającej ilości wody, zmniejsza się objętość krwi krążącej, co prowadzi do spadku ciśnienia krwi.89
Dehydratacja może być spowodowana przez:1011
- Niewystarczające spożycie płynów
- Gorączkę
- Wymioty i biegunkę
- Nadmierne pocenie się
- Nadużywanie leków moczopędnych (diuretyków)
- Wytężony wysiłek fizyczny
- Przebywanie w wysokiej temperaturze
Utrata krwi
Utrata znacznej ilości krwi może prowadzić do hipowolemii (zmniejszonej objętości krwi), powodując spadek ciśnienia tętniczego. Przyczyny utraty krwi obejmują:1415
- Urazy i obrażenia
- Krwawienie wewnętrzne
- Krwotok z przewodu pokarmowego
- Utratę krwi podczas operacji
- Oddawanie krwi
Patologiczne przyczyny niskiego ciśnienia krwi
Choroby serca i układu krążenia
Problemy z sercem mogą upośledzać zdolność serca do skutecznego pompowania krwi, co prowadzi do niskiego ciśnienia. Do schorzeń sercowo-naczyniowych powodujących hipotonię należą:1819
- Zawał serca – uszkodzenie mięśnia sercowego zmniejsza jego zdolność do pompowania krwi
- Niewydolność serca – osłabienie mięśnia sercowego prowadzi do zmniejszenia rzutu serca
- Zaburzenia rytmu serca – zarówno bradykardia (zbyt wolna praca serca), jak i tachykardia (zbyt szybka praca serca) mogą powodować niskie ciśnienie krwi
- Choroba zastawkowa serca – zaburza przepływ krwi przez serce
- Kardiomiopatia restrykcyjna – sztywność mięśnia sercowego utrudnia napełnianie komór krwią
Gdy serce nie jest w stanie skutecznie pompować krwi, zmniejsza się ilość krwi docierająca do narządów, co prowadzi do hipotensji. W skrajnych przypadkach może to prowadzić do wstrząsu kardiogennego.2324
Zaburzenia endokrynologiczne
Choroby gruczołów wydzielania wewnętrznego mogą zakłócać regulację ciśnienia krwi. Do endokrynologicznych przyczyn hipotonii należą:2526
- Choroba Addisona – niewydolność nadnerczy prowadzi do niedoboru hormonów utrzymujących ciśnienie krwi
- Niedoczynność tarczycy (hipotyreoiza) – może spowalniać funkcje układu krążenia
- Hipoglikemia (niski poziom cukru we krwi) – może prowadzić do obniżenia ciśnienia
- Cukrzyca – szczególnie z powikłaniami neuropatycznymi, które wpływają na autonomiczny układ nerwowy
- Niedoczynność przytarczyc – zaburzenia gospodarki wapniowej mogą wpływać na funkcję serca
W chorobie Addisona niskie ciśnienie krwi jest objawem charakterystycznym – ciśnienie skurczowe rzadko przekracza 110 mmHg, a objawy hipotonii ortostatycznej są częste.30
Zaburzenia neurologiczne i autonomiczne
Choroby układu nerwowego mogą upośledzać zdolność organizmu do regulacji ciśnienia krwi, szczególnie poprzez wpływ na układ autonomiczny. Do neurogennych przyczyn hipotonii należą:3132
- Choroba Parkinsona – uszkodzenie układu nerwowego wpływające na kontrolę ciśnienia krwi
- Zanik wieloukładowy (zespół Shy-Dragera) – prowadzi do ciężkiej hipotonii ortostatycznej z powodu rozległego uszkodzenia układu autonomicznego
- Otępienie z ciałami Lewy’ego – wpływa na autonomiczną regulację ciśnienia
- Czysta niewydolność autonomiczna (zespół Bradbury’ego-Egglestona) – pierwotna neuropatia powodująca ciężką hipotonię ortostatyczną
- Amyloidoza – odkładanie się białek amyloidowych może uszkadzać nerwy autonomiczne
- Neuropatia cukrzycowa – uszkodzenie nerwów w wyniku długotrwałej cukrzycy
Zaburzenia autonomiczne prowadzą do nieprawidłowej kontroli napięcia naczyń, uniemożliwiając prawidłową reakcję na zmiany pozycji ciała lub inne bodźce, które normalnie wywołują skurcz naczyń.36
Ciężkie infekcje i sepsa
Gdy bakterie z miejsca infekcji przedostają się do krwiobiegu, może dojść do sepsy (posocznicy) – stanu zagrażającego życiu, charakteryzującego się znacznym spadkiem ciśnienia krwi.3738
W sepsie bakterie wytwarzają toksyny, które wpływają na naczynia krwionośne, powodując ich rozszerzenie i zwiększoną przepuszczalność, co prowadzi do przecieku płynów z naczyń i spadku objętości krwi krążącej. Skutkiem tego jest niskie ciśnienie krwi, które może prowadzić do wstrząsu septycznego.394041
Ciężkie reakcje alergiczne
Anafilaksja (wstrząs anafilaktyczny) to potencjalnie śmiertelna reakcja alergiczna, której jednym z głównych objawów jest nagły i znaczny spadek ciśnienia krwi.4243
Przyczyny anafilaksji mogą obejmować:4445
- Leki (np. penicylina)
- Pokarmy (np. orzechy)
- Jad owadów (np. pszczoły)
- Środki kontrastowe zawierające jod używane w badaniach rentgenowskich
Podczas reakcji anafilaktycznej dochodzi do masowego uwalniania mediatorów zapalnych, które powodują rozszerzenie naczyń krwionośnych, zwiększoną przepuszczalność naczyń i spadek oporu obwodowego, prowadząc do gwałtownego spadku ciśnienia krwi.46
Niedobory żywieniowe
Niedobór określonych składników odżywczych może prowadzić do anemii, co z kolei może powodować niskie ciśnienie krwi. Do najważniejszych niedoborów przyczyniających się do hipotonii należą:4748
- Witamina B12 – niezbędna do produkcji czerwonych krwinek
- Kwas foliowy – potrzebny do prawidłowego rozwoju czerwonych krwinek
- Żelazo – kluczowy składnik hemoglobiny
Niedobór tych składników odżywczych uniemożliwia organizmowi wytwarzanie wystarczającej liczby zdrowych czerwonych krwinek, prowadząc do anemii. W anemii krew ma ograniczoną zdolność do transportu tlenu, co może wpływać na funkcjonowanie serca i naczyń krwionośnych, prowadząc do niskiego ciśnienia krwi.5152
Specyficzne typy hipotonii
Hipotonia ortostatyczna (posturalna)
Hipotonia ortostatyczna to nagły spadek ciśnienia krwi, który następuje po zmianie pozycji z leżącej lub siedzącej na stojącą. Definiuje się ją jako spadek ciśnienia skurczowego o co najmniej 20 mmHg lub ciśnienia rozkurczowego o co najmniej 10 mmHg w ciągu trzech minut po przyjęciu pozycji stojącej.535455
Przyczyny hipotonii ortostatycznej obejmują:5657
- Odwodnienie
- Przedłużone leżenie w łóżku
- Zaburzenia układu autonomicznego (cukrzyca, choroba Parkinsona)
- Niektóre leki, szczególnie leki przeciwnadciśnieniowe
- Zanik wieloukładowy
- Niewydolność autonomiczna
Częstość występowania hipotonii ortostatycznej zwiększa się z wiekiem i według obserwacji dotyka około 3-26% pacjentów z nadciśnieniem tętniczym.5859
Hipotonia poposiłkowa
Hipotonia poposiłkowa (postprandialna) to spadek ciśnienia krwi występujący po posiłku, zazwyczaj w ciągu 1-2 godzin po jedzeniu. Definiuje się ją jako spadek ciśnienia skurczowego o co najmniej 20 mmHg lub spadek poniżej 90 mmHg (przy wyjściowym ciśnieniu skurczowym powyżej 100 mmHg) w ciągu dwóch godzin od spożycia posiłku.6061
Hipotonia poposiłkowa występuje częściej u osób starszych oraz u pacjentów z zaburzeniami autonomicznymi. Około 20% pacjentów z pierwotnym nadciśnieniem i chorobą wieńcową serca cierpi na hipotonię poposiłkową.6263
Jest ona spowodowana rozszerzeniem naczyń krwionośnych w jamie brzusznej i zwiększonym przepływem krwi do jelit podczas trawienia, co zmniejsza ogólne ciśnienie krwi.64
Hipotonia neurogenicznie mediowana
Hipotonia neurogenicznie mediowana (NMH) występuje najczęściej u młodych dorosłych i dzieci. Objawia się spadkiem ciśnienia krwi po długotrwałym staniu lub w odpowiedzi na silne emocje, takie jak szok, strach lub stres.6566
W tym typie hipotonii dochodzi do nieprawidłowej reakcji odruchowej między sercem a mózgiem. Po długim staniu lub w odpowiedzi na silne emocje organizm błędnie reaguje, powodując rozszerzenie naczyń krwionośnych i spowolnienie akcji serca, co prowadzi do spadku ciśnienia krwi.67
Leki jako przyczyna niskiego ciśnienia krwi
Wiele leków może powodować lub nasilać niskie ciśnienie krwi. Do najczęstszych grup leków odpowiedzialnych za hipotonię należą:6869
Leki przeciwnadciśnieniowe
- Diuretyki (leki moczopędne) – np. furosemid (Lasix, Furoscix), hydrochlorotiazyd (Microzide) – zmniejszają objętość krwi
- Inhibitory ACE – rozszerzają naczynia krwionośne
- Antagoniści receptora angiotensyny II (ARB) – rozszerzają naczynia krwionośne
- Blokery kanału wapniowego – rozszerzają naczynia krwionośne i mogą spowalniać pracę serca
- Alfa-blokery – np. prazosyna (Minipress) – rozszerzają naczynia krwionośne
- Beta-blokery – np. atenolol (Tenormin), propranolol (Inderal LA, Innopran XL) – spowalniają pracę serca i zmniejszają siłę skurczu mięśnia sercowego
Inne leki powodujące hipotonię
- Leki przeciwdepresyjne – szczególnie trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne
- Leki na chorobę Parkinsona – mogą wpływać na funkcję autonomicznego układu nerwowego
- Leki na zaburzenia erekcji – szczególnie w połączeniu z nitrogliceryną
- Leki nasercowe – np. digoksyna (Lanoxin) – mogą spowalniać częstość akcji serca
- Narkotyki i opioidowe leki przeciwbólowe – rozszerzają naczynia krwionośne
- Niektóre środki znieczulające – zwłaszcza znieczulenie rdzeniowe i większość środków wziewnych
Przewlekłe stosowanie alfa-blokerów lub beta-blokerów może prowadzić do hipotonii. Beta-blokery mogą powodować niskie ciśnienie krwi zarówno przez spowolnienie rytmu serca, jak i przez zmniejszenie zdolności pompowania mięśnia sercowego.7576
Dodatkowe czynniki wpływające na ciśnienie krwi
Ciąża
Niskie ciśnienie krwi jest częstym zjawiskiem w czasie ciąży, szczególnie w pierwszych 24 tygodniach. Zmiany hormonalne podczas ciąży powodują szybkie rozszerzanie się naczyń krwionośnych, co może prowadzić do spadku ciśnienia.7778
W czasie ciąży ciśnienie skurczowe zazwyczaj spada o 5-10 mmHg, a ciśnienie rozkurczowe o 10-15 mmHg. Po porodzie ciśnienie krwi zwykle wraca do wartości sprzed ciąży.7980
Wiek
Ryzyko niskiego ciśnienia krwi zwiększa się wraz z wiekiem. Około 10-20% osób powyżej 65 roku życia doświadcza hipotonii ortostatycznej.8182
U osób starszych hipotonia może być związana z:83
- Zmniejszoną zdolnością baroreceptorów do regulacji ciśnienia krwi
- Częstszym stosowaniem leków, które mogą obniżać ciśnienie
- Współistniejącymi chorobami, takimi jak cukrzyca, udar mózgu, niewydolność serca i przewlekła choroba nerek
Alkohol i substancje psychoaktywne
Spożywanie alkoholu i zażywanie niektórych narkotyków może prowadzić do tymczasowego obniżenia ciśnienia krwi. Substancje te mogą powodować rozszerzenie naczyń krwionośnych i zmniejszenie oporu obwodowego.8485
Wstrząs jako skrajna manifestacja hipotonii
Wstrząs jest poważnym stanem klinicznym charakteryzującym się znacznym spadkiem ciśnienia krwi, który prowadzi do niedotlenienia narządów i może być śmiertelny. Występuje, gdy ciśnienie krwi jest za niskie, aby utrzymać odpowiednie przepływy krwi przez narządy.8687
Wstrząs można sklasyfikować na kilka typów w zależności od przyczyny:88
- Wstrząs hipowolemiczny – spowodowany utratą krwi lub płynów
- Wstrząs kardiogenny – spowodowany niewydolnością serca jako pompy
- Wstrząs dystrybucyjny – w tym wstrząs septyczny, anafilaktyczny i neurogenny, charakteryzujący się rozszerzeniem naczyń
- Wstrząs obturacyjny – spowodowany przeszkodą w przepływie krwi, np. zatorowość płucna, tamponada serca, odma prężna
Przykładem złożonego mechanizmu wstrząsowego jest zespół Waterhouse’a-Friderichsena, który obejmuje niewydolność nadnerczy z powodu krwotoku, zazwyczaj wywołanego przez infekcję bakteryjną Neisseria. Ten stan prowadzi do niewydolności nadnerczy w produkcji kluczowych hormonów, powodując hipotonię i wstrząs.89
Czynniki ryzyka niskiego ciśnienia krwi
Różne czynniki mogą zwiększać ryzyko wystąpienia hipotonii, w tym:9091
- Wiek powyżej 65 lat
- Przyjmowanie leków, które mogą obniżać ciśnienie krwi
- Choroby przewlekłe, takie jak cukrzyca, choroba Parkinsona, niewydolność serca
- Niewłaściwe odżywianie i niedobory witamin
- Przedłużone unieruchomienie lub leżenie w łóżku
- Odwodnienie
- Ciąża
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.