Niskie ciśnienie krwi (hipotonia)
Objawy
Hipotonia definiowana jest jako ciśnienie tętnicze poniżej 90/60 mmHg, jednak istotność kliniczna pojawia się dopiero przy obecności objawów takich jak zawroty głowy, omdlenia, niewyraźne widzenie, kołatanie serca czy zimna, lepka skóra. Szczególną formą jest hipotonia ortostatyczna, charakteryzująca się spadkiem ciśnienia skurczowego o ≥20 mmHg lub rozkurczowego o ≥10 mmHg w ciągu 3 minut od pionizacji, co zwiększa ryzyko upadków, zwłaszcza u osób starszych. Hipotonia poposiłkowa wymaga modyfikacji diety, w tym ograniczenia węglowodanów i spożywania mniejszych, częstszych posiłków. Nagłe spadki ciśnienia mogą być spowodowane m.in. krwotokiem, sepsą, odwodnieniem czy reakcją anafilaktyczną i mogą prowadzić do wstrząsu – stanu zagrażającego życiu, wymagającego natychmiastowej interwencji medycznej.
Niskie ciśnienie krwi (hipotonia) – definicja i wartości
Niskie ciśnienie krwi, medycznie określane jako hipotonia, definiowane jest jako wartość ciśnienia tętniczego poniżej 90/60 mmHg12. W praktyce klinicznej ciśnienie krwi uważa się za zbyt niskie dopiero wtedy, gdy występują zauważalne objawy3. Warto zauważyć, że dla niektórych osób, szczególnie tych aktywnych fizycznie i w dobrej kondycji, niskie ciśnienie może być normalnym stanem i nie stanowi problemu zdrowotnego4.
Ciśnienie tętnicze to siła, z jaką krew naciska na ściany tętnic podczas przepływu przez organizm5. Pomiar ciśnienia tętniczego określa wartość ciśnienia podczas skurczu serca (ciśnienie skurczowe) oraz podczas rozkurczu między uderzeniami (ciśnienie rozkurczowe)6. Hipotonia staje się istotna klinicznie tylko wtedy, gdy ma negatywny wpływ na organizm i powoduje objawy7.
Objawy niskiego ciśnienia krwi (hipotonii)
Wiele osób z niskim ciśnieniem krwi nie doświadcza żadnych objawów i może nawet nie wiedzieć o swoim stanie, dopóki nie zmierzą ciśnienia89. Jednakże u niektórych pacjentów hipotonia może prowadzić do objawów związanych z niewystarczającym przepływem krwi do organów, szczególnie do mózgu10.
Najczęstsze objawy niskiego ciśnienia krwi to:
- Zawroty głowy i uczucie oszołomienia – szczególnie przy zmianie pozycji, np. przy wstawaniu1112
- Omdlenia lub zasłabnięcia (syncope) – mogą występować przy nagłym spadku ciśnienia1314
- Niewyraźne lub zamazane widzenie1516
- Zmęczenie, osłabienie lub letarg1718
- Nudności lub wymioty1920
- Szybki, płytki oddech2122
- Splątanie lub problemy z koncentracją2324
- Pobudzenie lub inne nietypowe zmiany w zachowaniu2526
- Kołatanie serca – odczuwalne jako przeskakiwanie uderzeń serca, trzepotanie lub zbyt mocne lub zbyt szybkie bicie2728
- Zimna, lepka skóra2930
- Ból szyi lub pleców3132
- Bladość skóry33
Hipotonia ortostatyczna (posturalna)
Szczególnym rodzajem niskiego ciśnienia krwi jest hipotonia ortostatyczna (inaczej posturalna), która występuje przy zmianie pozycji ciała, zwłaszcza podczas wstawania po siedzeniu lub leżeniu3435. Jest definiowana jako spadek ciśnienia skurczowego o co najmniej 20 mmHg lub ciśnienia rozkurczowego o co najmniej 10 mmHg w ciągu trzech minut od przyjęcia pozycji stojącej3637.
Objawy hipotonii ortostatycznej zwykle trwają krócej niż kilka minut i ustępują po powrocie do pozycji siedzącej lub leżącej3839. Ten rodzaj hipotonii jest szczególnie częsty u osób starszych i wiąże się ze zwiększonym ryzykiem upadków4041.
Hipotonia poposiłkowa
Objawy niskiego ciśnienia krwi mogą również występować po posiłku, co znane jest jako hipotonia poposiłkowa42. Pacjentom z hipotonią poposiłkową zaleca się spożywanie mniejszych, częstszych posiłków oraz ograniczenie zawartości węglowodanów w diecie43.
Progresja i powikłania niskiego ciśnienia krwi
W większości przypadków niskie ciśnienie krwi nie stanowi problemu zdrowotnego, jeśli nie powoduje objawów44. Jednak w niektórych sytuacjach hipotonia może prowadzić do poważnych komplikacji zdrowotnych, szczególnie gdy spadek ciśnienia jest nagły lub znaczący45.
Nagły spadek ciśnienia krwi
Nagły spadek ciśnienia krwi może być niebezpieczny46. Zmiana o zaledwie 20 mmHg może wywołać zawroty głowy lub omdlenie4748. Do nagłego spadku ciśnienia mogą prowadzić różne czynniki, takie jak:
- Utrata krwi w wyniku krwawienia49
- Niska temperatura ciała50
- Wysoka temperatura ciała51
- Choroba mięśnia sercowego prowadząca do niewydolności serca52
- Sepsa (ciężka infekcja krwi)53
- Ciężkie odwodnienie spowodowane wymiotami, biegunką lub gorączką54
- Reakcja na leki lub alkohol55
- Ciężka reakcja alergiczna (anafilaksja) powodująca nieregularne bicie serca56
Wstrząs hipotoniczny
Skrajnie niskie ciśnienie krwi może prowadzić do stanu znanego jako wstrząs5758. Jest to stan zagrażający życiu, który wymaga natychmiastowej pomocy medycznej5960. Objawy wstrząsu obejmują:
- Splątanie, szczególnie u osób starszych61
- Zimna, lepka, blada skóra6263
- Szybki, płytki oddech6465
- Słaby i szybki puls6667
- Niebieskawy odcień skóry6869
Długotrwałe powikłania niskiego ciśnienia krwi
Nieleczona hipotonia może prowadzić do niewystarczającej perfuzji istotnych narządów, co może skutkować uszkodzeniem narządów końcowych, a w skrajnych przypadkach nawet śmiercią70. Możliwe powikłania nieleczonego niskiego ciśnienia krwi obejmują:
- Upadki i urazy – zawroty głowy i omdlenia spowodowane niskim ciśnieniem krwi mogą prowadzić do upadków, co z kolei może powodować złamania, wstrząśnienia mózgu, a nawet urazy zagrażające życiu7172
- Problemy z sercem – przy niskim ciśnieniu krwi serce próbuje kompensować, pompując mocniej i szybciej, co z czasem może prowadzić do uszkodzenia serca i niewydolności serca73
- Udar mózgu – wahania ciśnienia krwi wynikające z wstawania i siadania w wyniku hipotonii ortostatycznej mogą być czynnikiem ryzyka udaru mózgu z powodu zmniejszonego dopływu krwi do mózgu74
- Choroby układu sercowo-naczyniowego – hipotonia ortostatyczna może być czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych i powikłań, takich jak ból w klatce piersiowej, niewydolność serca lub zaburzenia rytmu serca75
- Ostra niewydolność nerek76
- Zaburzenia rytmu serca77
- Niedokrwienie jelit78
- Incydenty naczyniowo-mózgowe79
- Niewydolność oddechowa80
- Śpiączka81
Ciężka hipotonia może obniżyć poziom tlenu w organizmie, co może prowadzić do uszkodzenia serca i mózgu82. W skrajnych przypadkach, gdy niskie ciśnienie krwi zmniejsza przepływ krwi do serca i mózgu na tyle, że uszkadza zdolność organów do funkcjonowania, może to prowadzić do udaru, wstrząsu i problemów sercowo-naczyniowych83.
Kiedy szukać pomocy medycznej przy niskim ciśnieniu krwi
Większość osób z przewlekle niskim ciśnieniem krwi bez objawów nie wymaga leczenia84. Jednak w pewnych sytuacjach należy skonsultować się z lekarzem:
- Gdy występują częste objawy hipotonii, szczególnie zawroty głowy lub omdlenia8586
- Gdy objawy są nowe, pojawiły się nagle lub uległy zmianie87
- Gdy objawy występują podczas leżenia lub siedzenia88
- Gdy objawy stają się częstsze lub bardziej nasilone89
- Gdy objawy wpływają na codzienne funkcjonowanie90
Natychmiastowej pomocy medycznej należy szukać w przypadku:
- Utraty przytomności, nawet przez kilka sekund91
- Objawów wstrząsu: zimna, lepka skóra, szybkie, płytkie oddychanie, słaby i szybki puls, niebieski odcień skóry9293
- Ciężkiego spadku ciśnienia krwi z zaburzeniami świadomości94
- Trudności z oddychaniem95
Niskie ciśnienie krwi może być objawem poważnego stanu zagrażającego życiu96. Jeśli u pacjenta (lub osoby w otoczeniu) występuje bardzo złe samopoczucie lub zapaść, należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe97.
Grupy szczególnego ryzyka przy hipotonii
Niektóre grupy pacjentów są bardziej narażone na wystąpienie objawów niskiego ciśnienia krwi oraz związanych z nim powikłań:
- Osoby starsze – są bardziej narażone na objawy hipotonii, takie jak upadki, omdlenia lub zawroty głowy przy wstawaniu lub po posiłku9899
- Pacjenci z chorobą Parkinsona – często mają niższe ilości norepinefryny, co może powodować, że ciśnienie krwi nie wraca natychmiast do normy po wstaniu, skutkując zmęczeniem, zawrotami głowy lub nawet omdleniami (hipotonia ortostatyczna)100
- Kobiety w ciąży – niskie ciśnienie krwi może występować podczas ciąży101102
- Pacjenci przyjmujący określone leki – niektóre leki mogą powodować obniżenie ciśnienia krwi jako skutek uboczny103104
Specyficzne objawy i progresja hipotonii w różnych populacjach
Objawy niskiego ciśnienia krwi mogą różnić się w zależności od wieku, stanu zdrowia i innych czynników:
Dzieci
U dzieci hipotonia może objawiać się:
- Zawrotami głowy (vertigo)105
- Splątaniem106
- Omdleniami107
- Uczuciem osłabienia108
- Nudnościami lub wymiotami109
- Sennością110
Warto zauważyć, że neuralnie mediowana hipotonia występuje głównie u dzieci, które zwykle wyrastają z niej do wieku dorosłego111.
Osoby starsze
U osób starszych objawy hipotonii mogą być bardziej nasilone i prowadzić do:
- Zwiększonego ryzyka upadków112113
- Splątania, zwłaszcza przy znacznej hipotonii114
- Zwiększonego ryzyka złamań kości lub wstrząśnień mózgu w wyniku upadków115
Hipotonia ortostatyczna stanowi szczególne zagrożenie dla osób starszych ze względu na zwiększone ryzyko upadków i urazów116.
Pacjenci ze współistniejącymi schorzeniami
Osoby z określonymi schorzeniami mogą doświadczać specyficznych objawów podczas epizodów hipotonii:
- Choroby serca – niskie ciśnienie krwi może powodować ból w klatce piersiowej z powodu niewystarczającego dopływu krwi do mięśnia sercowego (stan zwany dławicą piersiową)117
- Choroby endokrynologiczne – hipotonia może być objawem zaburzeń hormonalnych, takich jak niedoczynność tarczycy118
- Cukrzyca – pacjenci z cukrzycą mogą być bardziej narażeni na hipotonię119
- Choroby nerek – hipotonia może być objawem problemów z nerkami120
Hipotonia może również wskazywać na przewlekły problem, taki jak zaburzenia hormonalne, lub ostry stan, taki jak anafilaksja121.
Postępowanie z niskim ciśnieniem krwi
Leczenie niskiego ciśnienia krwi zależy od jego przyczyny122123. Większość pacjentów z niskim ciśnieniem krwi nie wymaga leczenia, jeśli nie występują objawy124. Jeśli jednak objawy są obecne, lekarz może:
- Szukać przyczyny niskiego ciśnienia125
- Dostosować leki, które mogą powodować niskie ciśnienie126127
- Zalecić proste zmiany stylu życia, które mogą złagodzić objawy128
Niektóre sposoby samodzielnego radzenia sobie z objawami niskiego ciśnienia krwi obejmują:
- Powolne wstawanie z pozycji siedzącej lub leżącej129
- Unikanie długiego siedzenia lub stania130
- Zwiększenie ilości wypijanych płynów131132
- Regularne, umiarkowane ćwiczenia fizyczne, takie jak spacery lub lekki trening wytrzymałościowy133
- Dieta bogata w witaminy i minerały, z dużą ilością owoców i warzyw134
- Spożywanie mniejszych, częstszych posiłków w regularnych odstępach czasu135
- Stosowanie pończoch uciskowych w przypadku hipotonii ortostatycznej z częstymi omdleniami i upadkami136
W przypadku wystąpienia objawów niskiego ciśnienia krwi, należy przerwać to, co się robi, usiąść lub położyć się, aby zapobiec upadkowi, oraz wypić trochę wody137138. Objawy zwykle ustępują po kilku sekundach lub minutach139.
W rzadkich przypadkach, gdy objawy są ciężkie i nie ustępują po prostych środkach, lekarz może przepisać leki zwiększające ciśnienie krwi140141.
Rokowanie przy niskim ciśnieniu krwi
Większość osób z hipotonią może skutecznie radzić sobie z objawami, podejmując działania zapobiegawcze142. Stan ten rzadko powoduje długotrwałe problemy143.
Należy jednak pamiętać, że objawy hipotonii mogą być niepokojące i potencjalnie niebezpieczne, jeśli prowadzą do utraty równowagi, upadków lub omdleń144. W takich przypadkach konieczna może być konsultacja z lekarzem w celu dostosowania leków lub wprowadzenia innych środków zapobiegawczych145.
Niskie ciśnienie krwi można zwykle leczyć z powodzeniem146. Jednak nagłe, poważne spadki ciśnienia krwi, które pozbawiają organizm tlenu, mogą prowadzić do uszkodzenia serca, mózgu i innych narządów147. Ten rodzaj niskiego ciśnienia krwi może zagrażać życiu, jeśli nie zostanie natychmiast leczony148.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.