Niealergiczne zapalenie błony śluzowej nosa
Objawy
Niealergiczne zapalenie błony śluzowej nosa (NAR) to przewlekły stan zapalny nosa, charakteryzujący się objawami takimi jak przewlekłe przekrwienie, wodnisty wyciek (rhinorrhea), kichanie, spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła oraz zmniejszone poczucie zapachu, bez typowych cech alergii (świąd nosa, oczu, gardła). Objawy utrzymują się zwykle przez co najmniej 3 miesiące, są całoroczne i mogą ulegać nasileniu pod wpływem czynników środowiskowych (np. zmiany temperatury, wilgotności, silne zapachy), pokarmów (pikantne potrawy, alkohol), leków czy hormonów. NAR obejmuje różne podtypy, m.in. niealergiczną rynopatię, NARES, atroficzne zapalenie błony śluzowej nosa, polekowe i hormonalne zapalenie nosa, a także zapalenie związane z narażeniem zawodowym. Diagnostyka opiera się na wykluczeniu alergii (negatywne testy skórne i serologiczne) oraz badaniu cytologicznym wydzieliny nosowej, a także obrazowaniu w celu wykluczenia innych patologii. W badaniach długoterminowych u 52% pacjentów obserwuje się progresję objawów, z 12% wzrostem utrzymywania się symptomów i 9% wzrostem ich nasilenia.
- Objawy niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa
- Główne objawy niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa
- Różnice między niealergicznym a alergicznym zapaleniem błony śluzowej nosa
- Przebieg i charakterystyka niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa
- Charakterystyka czasowa objawów
- Podtypy niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa
- Typy pacjentów z niealergicznym zapaleniem błony śluzowej nosa
- Wpływ na jakość życia
- Potencjalne powikłania i progresja choroby
- Czynniki wyzwalające i wpływające na przebieg choroby
- Czynniki środowiskowe
- Czynniki związane z żywnością i napojami
- Czynniki związane z lekami
- Czynniki hormonalne i fizjologiczne
- Czynniki strukturalne
- Diagnostyka i postępowanie
- Podsumowanie i rokowanie
Objawy niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa
Niealergiczne zapalenie błony śluzowej nosa (vasomotor rhinitis, nonallergic rhinitis) to stan zapalny tkanek wyściełających nos, który charakteryzuje się objawami podobnymi do alergicznego nieżytu nosa (kataru siennego), ale nie jest wywołany reakcją alergiczną12. Jest to przewlekły problem zdrowotny bez jednoznacznie określonej przyczyny, który może znacząco wpływać na jakość życia pacjenta3.
Główne objawy niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa
Objawy niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa mogą być długotrwałe lub nawracające i zazwyczaj występują przez cały rok45. Do najczęstszych objawów należą:
- Uczucie zatkanego nosa (przekrwienie, obrzęk)67
- Wodnisty wyciek z nosa (rhinorrhea)89
- Kichanie1011
- Spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła (post-nasal drip)1213
- Śluz w gardle14
- Kaszel1516
- Zmniejszone poczucie zapachu1718
W niektórych przypadkach może również dojść do tworzenia się strupów wewnątrz nosa, które mogą mieć nieprzyjemny zapach i krwawić przy próbie ich usunięcia19.
Różnice między niealergicznym a alergicznym zapaleniem błony śluzowej nosa
Istotną cechą odróżniającą niealergiczne zapalenie błony śluzowej nosa od alergicznego jest brak typowych objawów alergii, takich jak:2021
Ponadto, objawy niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa zwykle występują przez cały rok, a nie sezonowo, jak w przypadku alergicznego nieżytu nosa2829. Objawy nasilają się po ekspozycji na określone czynniki wyzwalające, a nie w związku z sezonowością alergenów30.
Przebieg i charakterystyka niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa
Charakterystyka czasowa objawów
Niealergiczne zapalenie błony śluzowej nosa zazwyczaj rozwija się u osób dorosłych, najczęściej po 20. roku życia, w przeciwieństwie do alergicznego nieżytu nosa, który często pojawia się w dzieciństwie3132. Objawy mogą utrzymywać się przez długi czas lub pojawiać się i ustępować3334.
W wielu przypadkach niealergiczne zapalenie błony śluzowej nosa jest schorzeniem przewlekłym, które może towarzyszyć pacjentowi przez całe życie3536. Objawy mogą być:
- Przewlekłe (utrzymujące się co najmniej przez trzy miesiące)37
- Całoroczne (perennial)3839
- Przetrwałe (persistent)4041
- Okresowe (intermittent)4243
- Sezonowe (seasonal), mimo braku tła alergicznego44
Badania długoterminowe wskazują, że u ponad połowy pacjentów (52%) objawy niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa z czasem ulegają nasileniu, z 12% wzrostem utrzymywania się objawów i 9% wzrostem ich nasilenia45.
Podtypy niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa
Niealergiczne zapalenie błony śluzowej nosa obejmuje kilka podtypów, które różnią się przyczynami i charakterystyką kliniczną46:
- Niealergiczna rynopatia (wcześniej znana jako vasomotor rhinitis lub idiopatyczny niealergiczny nieżyt nosa) – najczęstszy podtyp, charakteryzujący się objawami wyzwalanymi przez czynniki środowiskowe, takie jak silne zapachy lub zmiany temperatury, wilgotności czy ciśnienia barometrycznego47.
- Niealergiczny nieżyt nosa z eozynofilią (NARES) – zapalny typ nieżytu nosa ze zwiększoną liczbą eozynofilów w wydzielinie i w biopsji nosa, zwiększoną liczbą komórek tucznych i objawami degranulacji komórek tucznych, ale bez pozytywnych wyników testów alergicznych48.
- Atroficzne zapalenie błony śluzowej nosa – charakteryzuje się zanikiem błony śluzowej nosa, co może prowadzić do tworzenia się strupów i wysychania. Jest to podtyp niezapalny, wyróżniający się przede wszystkim unikalnymi wynikami badania fizykalnego49.
- Starcze lub geriatryczne zapalenie błony śluzowej nosa – wyróżnia się późnym początkiem, występując głównie u starszych pacjentów. Objawia się wodnistym wyciekiem z nosa, który nasila się w odpowiedzi na zidentyfikowane przez pacjenta czynniki wyzwalające50.
- Nieżyt nosa związany z pokarmami (gustatory rhinitis) – reprezentuje reakcję nosa na spożywanie określonych pokarmów (np. pikantnych potraw) lub płynów (np. alkoholu)51.
- Polekowe zapalenie błony śluzowej nosa – może wystąpić przy stosowaniu różnych leków i narkotyków, w tym leków przeciwnadciśnieniowych, niesteroidowych leków przeciwzapalnych, inhibitorów fosfodiesterazy-5 i kokainy52.
- Hormonalne zapalenie błony śluzowej nosa – odnosi się do wystąpienia przekrwienia błony śluzowej nosa i wycieku z nosa związanego z endogennymi hormonami żeńskimi. Odpowiedź na hormony ciążowe jest najbardziej klasycznym i powszechnym przykładem53.
- Zawodowe zapalenie błony śluzowej nosa – wynika z narażenia zawodowego, od lateksu i mąki po chemikalia i cząstki. Objawy zazwyczaj nasilają się w ciągu tygodnia pracy i poprawiają się w czasie wolnym od pracy54.
Typy pacjentów z niealergicznym zapaleniem błony śluzowej nosa
Pacjentów z niealergicznym zapaleniem błony śluzowej nosa można podzielić na dwie główne grupy w zależności od dominujących objawów5556:
- „Runners” (osoby z wyciekiem) – pacjenci z „mokrym” nieżytem nosa (rhinorrhea), u których dominuje wodnisty wyciek z nosa57.
- „Blockers” (osoby z zatkanym nosem) – pacjenci z „suchym” nieżytem nosa, u których dominują objawy zatkanego nosa i blokady przepływu powietrza, z minimalnym wyciekiem z nosa5859.
Wpływ na jakość życia
Przewlekłe niealergiczne zapalenie błony śluzowej nosa może mieć znaczący wpływ na jakość życia pacjenta6061. Objawy mogą prowadzić do:
- Zaburzeń snu i nadmiernej senności w ciągu dnia6263
- Problemów z koncentracją64
- Zwiększonej drażliwości65
- Zmniejszonej produktywności w pracy lub szkole6667
- Bólów głowy6869
- Zmęczenia i złego samopoczucia7071
- Utraty apetytu72
- Osłabienia73
Potencjalne powikłania i progresja choroby
Niealergiczne zapalenie błony śluzowej nosa, jeśli nie jest odpowiednio leczone, może prowadzić do różnych powikłań74:
Powikłania śródnosowe
- Polipy nosa – miękkie narosty, które tworzą się na tkance wyściełającej wnętrze nosa w wyniku przewlekłego stanu zapalnego. Większe polipy mogą blokować przepływ powietrza przez nos, utrudniając oddychanie7576.
- Przerost małżowin nosowych – prowadzący do przewlekłego uczucia zatkanego nosa77.
- Zanik błony śluzowej nosa (w atroficznym zapaleniu błony śluzowej nosa) – powoduje poszerzenie jam nosowych, tworzenie się strupów, nieprzyjemny zapach, a nawet utratę węchu7879.
Powikłania poza jamami nosowymi
- Zapalenie zatok (sinusitis) – przedłużające się przekrwienie nosa z powodu niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa może zwiększyć ryzyko rozwoju infekcji lub zapalenia błony śluzowej wyściełającej zatoki8081.
- Infekcje ucha – długotrwałe niealergiczne zapalenie błony śluzowej nosa może prowadzić do infekcji ucha8283.
- Zaostrzenie astmy – pacjenci z niealergicznym zapaleniem błony śluzowej nosa wykazują zwiększone ryzyko wystąpienia astmy84.
- Nawracające bóle gardła – mogą wystąpić jako powikłanie niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa85.
- Dysfunkcja trąbki słuchowej – powodująca uczucie zatkania lub dyskomfortu w uszach86.
Progresja choroby
Niealergiczne zapalenie błony śluzowej nosa jest stanem przewlekłym, który zwykle utrzymuje się przez całe życie87. Badanie przeprowadzone przez Rondona i współpracowników wykazało, że u 52% pacjentów z niealergicznym zapaleniem błony śluzowej nosa stan zdrowia pogorszył się w ciągu 3-7 lat od początkowej diagnozy, z 12% wzrostem utrzymywania się objawów i 9% wzrostem ich nasilenia88.
Progresja choroby może obejmować89:
- Częste krwawienia z nosa
- Niedrożność nosa
- Wyciek z nosa zawierający ropę
Czynniki wyzwalające i wpływające na przebieg choroby
Objawy niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa mogą być wyzwalane lub zaostrzane przez różne czynniki9091:
Czynniki środowiskowe
- Zmiany pogody (temperatura, wilgotność, ciśnienie barometryczne)9293
- Zanieczyszczenie powietrza9495
- Dym tytoniowy9697
- Spaliny samochodowe98
- Silne zapachy i perfumy99100
- Chemikalia o silnym zapachu101
Czynniki związane z żywnością i napojami
Czynniki związane z lekami
- Leki dostępne bez recepty, takie jak aspiryna lub ibuprofen107
- Leki na receptę, takie jak leki na nadciśnienie, antydepresanty lub doustne środki antykoncepcyjne108
- Nadużywanie donosowych sprayów zmniejszających przekrwienie109110
Czynniki hormonalne i fizjologiczne
- Zmiany hormonalne związane z ciążą, miesiączkowaniem lub niedoczynnością tarczycy111112
- Silne emocje i stres113114
- Spanie na plecach115
- Bezdech senny116
- Refluks żołądkowo-przełykowy117118
Czynniki strukturalne
Diagnostyka i postępowanie
Diagnostyka niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa
Diagnostyka niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa może być wyzwaniem, ponieważ objawy są niespecyficzne i brakuje jednoznacznych testów diagnostycznych121. Wcześniej niealergiczne zapalenie błony śluzowej nosa było diagnozowane przez wykluczenie innych przyczyn, jednak obecnie rozpoznaje się, że pacjenci, u których występują charakterystyczne objawy nosowe w odpowiedzi na określone czynniki wyzwalające, mają komponent niealergiczny albo jako jedyną diagnozę, albo jako część mieszanego nieżytu nosa (u pacjentów z pozytywnymi wynikami testów alergicznych)122.
Metody diagnostyczne obejmują123124:
- Dokładny wywiad lekarski i badanie fizykalne nosa i gardła125
- Testy alergiczne (skórne lub serologiczne) – negatywne wyniki są charakterystyczne dla niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa126127
- W niektórych przypadkach tomografia komputerowa zatok przynosowych w celu wykluczenia przewlekłego zapalenia zatok lub polipów128
- Badanie cytologiczne z wydzieliny nosowej (szczególnie ważne w diagnostyce NARES)129130
Postępowanie i leczenie
Niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa nie można wyleczyć, ale można skutecznie kontrolować jego objawy131132. Leczenie jest ukierunkowane na objawy, a pacjentom należy doradzić unikanie wszelkich możliwych do zidentyfikowania czynników wyzwalających133.
Opcje leczenia obejmują134135:
- Donosowe kortykosteroidy – leki pierwszego wyboru w leczeniu niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa136137
- Donosowe leki przeciwhistaminowe – skuteczne w niealergicznym zapaleniu błony śluzowej nosa, prawdopodobnie ze względu na ich działanie przeciwzapalne i blokujące neuroinflammację138139
- Kombinacja donosowych kortykosteroidów i donosowych leków przeciwhistaminowych – korzystna u pacjentów, których objawy nie są wystarczająco kontrolowane przez którąkolwiek z tych terapii stosowaną osobno140141
- Donosowe ipratropium – skuteczne w zmniejszaniu wycieku z nosa i jest rozsądną monoterapią dla pacjentów, u których dominującym objawem jest wyciek z nosa142
- Płukanie nosa solą fizjologiczną lub hipertoniczną – może być pomocne w leczeniu niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa143144
- Leki zmniejszające przekrwienie – mogą być stosowane krótkoterminowo (3-5 dni), dłuższe stosowanie może nasilić objawy145146
Ważne jest, aby zauważyć, że doustne leki przeciwhistaminowe często nie działają tak dobrze w przypadku niealergicznego zapalenia błony śluzowej nosa, jak w przypadku alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa147.
W niektórych przypadkach, gdy niealergicznemu zapaleniu błony śluzowej nosa towarzyszą inne problemy, takie jak polipy nosa, przewlekłe zapalenie zatok lub skrzywienie przegrody nosowej, może być konieczna współpraca między alergologiem a lekarzem otolaryngologiem, a niekiedy interwencja chirurgiczna148149.
Podsumowanie i rokowanie
Niealergiczne zapalenie błony śluzowej nosa jest przewlekłym schorzeniem, które może znacząco wpływać na jakość życia pacjenta150151. Mimo że nie jest chorobą zagrażającą życiu, może prowadzić do różnych powikłań, w tym zapalenia zatok, infekcji ucha i nasilenia astmy152153.
U większości pacjentów objawy utrzymują się przez całe życie i zwykle konieczne jest stosowanie jakiegoś leku codziennie i długoterminowo154155. Dawkę lub częstotliwość stosowania leków można z czasem zmniejszyć u niektórych pacjentów, jednak u większości z nich objawy są długotrwałe156.
Wczesna diagnoza i odpowiednie leczenie mogą pomóc w kontroli objawów i zapobiegać powikłaniom157. Jeśli objawy są uporczywe lub nasilają się, pacjent powinien skontaktować się z lekarzem, który może skierować go do specjalisty w celu dalszych badań i leczenia158159.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.