Neuralgia poopółpaścowa
Leczenie
Neuralgia popółpaścowa (PHN) jest najczęstszym powikłaniem półpaśca, dotykającym około 20% pacjentów, głównie osób powyżej 50. roku życia. Definiuje się ją jako ból neuropatyczny utrzymujący się co najmniej 90 dni po wystąpieniu wysypki półpaścowej, charakteryzujący się pieczeniem, kłuciem, bólem typu elektrycznego oraz często allodynią i hiperalgezją. Leczenie PHN jest wyzwaniem terapeutycznym, wymagającym często terapii multimodalnej. Leki pierwszego rzutu to gabapentyna (1800-3600 mg/dobę) i pregabalina (do 600 mg/dobę), które działają na podjednostkę alfa-2-delta kanałów wapniowych, oraz trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (amitryptylina, nortryptylina, dezypramina) hamujące wychwyt zwrotny noradrenaliny i serotoniny. Plastry z 5% lidokainą stanowią skuteczną i dobrze tolerowaną terapię miejscową. Leki drugiego rzutu obejmują opioidy (tramadol, oksykodon, morfina) oraz kapsaicynę (krem 0,05% lub plaster 8%), natomiast inne opcje to inhibitory SNRI, iniekcje steroidowe, toksyna botulinowa typu A, blokady nerwowe, neuromodulacja (SCS, PNS) i przezskórna elektryczna stymulacja nerwów (TENS).
Neuralgia popółpaścowa – leczenie
Neuralgia popółpaścowa (ang. postherpetic neuralgia, PHN) stanowi najczęstsze powikłanie półpaśca, dotykające około 20% pacjentów, a w 80% przypadków występuje u osób powyżej 50. roku życia. Jest to zespół bólu neuropatycznego utrzymujący się minimum 90 dni po wystąpieniu ostrego półpaśca, charakteryzujący się pieczeniem, kłuciem lub bólem typu elektrycznego, często z towarzyszącą allodynią lub hiperalgezją w obszarze zajętym przez wcześniejszą wysypkę półpaścową12. Leczenie neuralgii popółpaścowej stanowi wyzwanie terapeutyczne, gdyż żaden pojedynczy lek nie jest skuteczny u wszystkich pacjentów, a często konieczne jest zastosowanie terapii multimodalnej.
Leki pierwszego rzutu
Zgodnie z wytycznymi Amerykańskiej Akademii Neurologii (2004), Międzynarodowego Towarzystwa Badania Bólu (2007) oraz Europejskiej Federacji Towarzystw Neurologicznych (2010), do terapii pierwszego rzutu w leczeniu neuralgii popółpaścowej zalicza się1:
Leki przeciwpadaczkowe (gabapentyndoidy)
Gabapentyna (Neurontin, Gralise) oraz pregabalina (Lyrica) to leki przeciwdrgawkowe zatwierdzone przez FDA do leczenia neuralgii popółpaścowej. Działają one poprzez modyfikację podjednostki alfa-2-delta kanałów wapniowych, zmniejszając uwalnianie neuroprzekaźników i hamując transmisję sygnałów bólowych23. Metaanalizy wykazały, że gabapentyna (1800-3600 mg/dobę) oraz pregabalina (600 mg/dobę) są skuteczniejsze od placebo w osiągnięciu 50% redukcji bólu3. W 2017 roku FDA zatwierdziła Lyrica CR (pregabalina o przedłużonym uwalnianiu) do leczenia PHN4. W badaniu porównującym skuteczność i bezpieczeństwo pregabaliny z gabapentyną w leczeniu PHN, pregabalina okazała się bardziej skuteczna przy porównywalnej częstości występowania działań niepożądanych4.
Dawkowanie gabapentyny można rozpocząć od 300 mg raz dziennie pierwszego dnia, 300 mg dwa razy dziennie drugiego dnia i 300 mg trzy razy dziennie trzeciego dnia. Następnie dawkę można zwiększać o 300 mg co 2-3 dni w zależności od odpowiedzi, do maksymalnej dawki 3600 mg. Dawka ta powinna być osiągnięta w okresie co najmniej trzech tygodni. U pacjentów w podeszłym wieku lub osłabionych może być konieczne wolniejsze zwiększanie dawki5.
Pregabalina może być podawana w dawce początkowej 75 mg dwa razy dziennie (do maksymalnie 300 mg dwa razy dziennie) w przypadku wystąpienia działań niepożądanych, takich jak sedacja lub ataksja po gabapentynie5.
Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne
Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TCA), takie jak amitryptylina, nortryptylina (Pamelor) i dezypramina są skuteczne w leczeniu neuralgii popółpaścowej. Działają poprzez hamowanie wychwytu zwrotnego noradrenaliny i serotoniny, hamowanie neuronów nocyceptywnych rdzeniowych oraz blokowanie kanałów sodowych6. Metaanaliza czterech randomizowanych badań klinicznych porównujących amitryptylinę, nortryptylinę i dezypraminę z placebo wykazała, że liczba pacjentów, których należy leczyć (NNT) wynosi 3 (95% CI, 2 do 4) dla osiągnięcia istotnej ulgi w bólu3.
Dawkowanie amitryptyliny zazwyczaj rozpoczyna się od 25 mg na noc (10 mg u osób starszych/osłabionych), a nortryptyliny od 10 mg. Dawkę zwiększa się co tydzień o 25 mg (10 mg u osób starszych/osłabionych) dla amitryptyliny i 10 mg dla nortryptyliny, aż do opanowania bólu lub wystąpienia działań niepożądanych. Maksymalna dawka amitryptyliny wynosi 75 mg na noc (50 mg u osób starszych/osłabionych), a nortryptyliny 100 mg5. Stosowanie trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych jest często ograniczone przez ich działania niepożądane, szczególnie u osób starszych, ze względu na możliwość wystąpienia działań antycholinergicznych, które mogą prowadzić do ostrego zaburzenia świadomości lub arytmii serca5.
Plastry lidokainowe
Plaster z 5% lidokainą (Lidoderm, Versatis) działa poprzez wpływ na ektopową aktywność nerwów czuciowych zaangażowanych w nocycepcję6. Plaster ten stanowi małe, przypominające opatrunek łatki zawierające miejscowy lek przeciwbólowy – lidokainę. Posiada on również działanie barierowe podobne do bandaża z tkaniny. Ta terapia ma szybki początek działania (4 godziny) i jest ogólnie dobrze tolerowana1. Plastry można przycinać, aby dostosować je do wielkości zajętego obszaru7.
Plastry z lidokainą należy stosować przez 12 godzin, a następnie usuwać na 12 godzin. Wykazano, że 5% plaster z lidokainą jest równie skuteczny jak systemowa pregabalina w PHN, ale ma lepszy profil tolerancji i zapewnia dodatkowe korzyści, takie jak poprawa jakości snu5.
Leki drugiego rzutu
Opioidy
Opioidy są uważane za leczenie trzeciej linii w neuralgii popółpaścowej i mogą być rozważane w przypadku niepowodzenia terapii pierwszej linii6. Leki te obejmują tramadol (Ultram, Conzip), oksykodon (Percocet, Roxicet, Xartemis XR) lub morfinę8. Mimo że opioidy wykazały skuteczność w PHN, ich stosowanie w bólu neuropatycznym, takim jak neuralgia popółpaścowa, jest kontrowersyjne ze względu na obawy dotyczące nadużywania, przedawkowania, uzależnienia i wytworzenia zależności9. Przegląd Cochrane stwierdził, że korzyść ze stosowania opioidów w bólu neuropatycznym jest niepewna z powodu braku obiektywnych dowodów3.
Kapsaicyna
Kapsaicyna w postaci kremu lub plastra o wysokim stężeniu jest również stosowana w leczeniu neuralgii popółpaścowej. Plaster z 8% kapsaicyną (Qutenza) został wprowadzony w 2009 roku i wymaga tylko jednej aplikacji w leczeniu bólu neuropatycznego9. Aplikacja odbywa się w gabinecie lekarskim przez przeszkolony personel po użyciu środka znieczulającego na zajęty obszar. Proces ten trwa co najmniej dwie godziny, ale pojedyncza aplikacja może być skuteczna w zmniejszaniu bólu u niektórych pacjentów przez okres do trzech miesięcy10. Jeśli aplikacja jest skuteczna, można ją powtarzać co trzy miesiące10.
Krem z kapsaicyną o stężeniu 0,05% może być stosowany 4 razy dziennie jako alternatywa11.
Inne opcje terapeutyczne
Leki przeciwwirusowe
Wczesne leczenie półpaśca lekami przeciwwirusowymi (acyklowir, famcyklowir i walacyklowir) w ciągu 72 godzin od pojawienia się wysypki może zmniejszyć ryzyko wystąpienia neuralgii popółpaścowej12. Leki te pomagają w szybszym gojeniu wysypki/pęcherzyków, zapobiegają powstawaniu nowych zmian, zmniejszają ból i swędzenie oraz skracają czas trwania bólu po zagojeniu zmian2.
Inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny
Inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (SNRI), takie jak duloksetyna (Cymbalta) i wenlafaksyna (Effexor XR), są również stosowane w leczeniu neuralgii popółpaścowej4. Leki te wpływają na kluczowe neuroprzekaźniki mózgowe, które odgrywają rolę zarówno w depresji, jak i w interpretacji bólu przez organizm8.
Iniekcje steroidowe
Iniekcje steroidowe w okolicę rdzenia kręgowego (dokanałowe) mogą być pomocne w niektórych przypadkach10. Iniekcje te nie powinny być wykonywane, dopóki pęcherzykowa wysypka skórna spowodowana półpaścem nie zniknie całkowicie13.
Niedawny przegląd systematyczny i metaanaliza sieciowa wykazały, że częstość występowania PHN była zmniejszona dzięki następującym terapiom, w kolejności malejącej skuteczności: blokada zewnątrzoponowa z miejscowymi anestetykami i steroidami; leki przeciwwirusowe z podskórnym wstrzyknięciem miejscowych anestetyków i steroidów; leki przeciwwirusowe z śródskórnym wstrzyknięciem miejscowych anestetyków i steroidów11.
Toksyna botulinowa
Toksyna botulinowa typu A (BTX-A) jest silną neurotoksyną, która działa poprzez złożone mechanizmy utrudniające transmisję impulsów w zakończeniach nerwów ruchowych i czuciowych14. Toksyna ta może być stosowana w leczeniu neuropatycznego bólu, w tym neuralgii popółpaścowej9. Istnieją doniesienia o przypadkach pacjentów z ciężką neuralgią popółpaścową, u których uzyskano znaczącą ulgę po zastosowaniu toksyny botulinowej typu A15.
Blokady nerwowe
Blokady nerwowe mogą być stosowane do tymczasowego zmniejszenia bólu16. Różne badania potwierdzają skuteczność i bezpieczeństwo blokad nerwów współczulnych w zapobieganiu i leczeniu PHN9. Miejscowe wstrzyknięcia anestetyków mogą zapewnić ulgę wielu pacjentom i mogą być stosowane jako narzędzie diagnostyczne przed ablacją lub stymulacją nerwu14.
Blokady zwoju gwiaździstego (SGB) są częściej wykonywane w przypadku ostrego bólu półpaścowego niż w neuralgii popółpaścowej14.
Neuromodulacja
Neuromodulacja odnosi się do przywracania prawidłowej funkcji układu nerwowego17. Metody neuromodulacji obejmują stymulację rdzenia kręgowego (SCS) i stymulację nerwów obwodowych (PNS).
Stymulacja rdzenia kręgowego polega na dostarczaniu łagodnych impulsów elektrycznych, które przerywają sygnały bólowe przesyłane przez rdzeń kręgowy. Stymulacja nerwów obwodowych działa podobnie, z tym że ukierunkowana jest na nerwy obwodowe17. Chociaż neuromodulacja nie jest leczeniem pierwszej linii w neuralgii popółpaścowej, istnieją badania wskazujące, że SCS i PNS mogą zapewnić znaczącą i długotrwałą ulgę w bólu17.
Urządzenia te oferują bezpieczny, wydajny i skuteczny sposób na złagodzenie wielu rodzajów bólu neuropatycznego. Podobnie jak w przypadku TENS, są wszczepiane pod skórę wzdłuż nerwów obwodowych. Przed wszczepieniem lekarze przeprowadzają próbę za pomocą cienkiej elektrody, aby określić odpowiedź pacjenta13.
Stymulator rdzenia kręgowego jest wprowadzany przez skórę do przestrzeni zewnątrzoponowej nad rdzeniem kręgowym. Stymulator nerwów obwodowych jest umieszczany pod skórą nad nerwem obwodowym. Po umieszczeniu elektrod są one włączane w celu dostarczenia słabego prądu elektrycznego do nerwu13.
Przezskórna elektryczna stymulacja nerwów
Przezskórna elektryczna stymulacja nerwów (TENS) polega na umieszczeniu elektrod nad obszarami bólu. Elektrody te emitują małe impulsy elektryczne18. Pacjent kontroluje urządzenie TENS, włączając je i wyłączając w razie potrzeby7.
Eksperci uważają, że poprzez stymulację niebolących dróg czuciowych, impulsy elektryczne oszukują mózg, sprawiając, że wyłącza lub zmniejsza sygnały bólowe, co prowadzi do ulgi w bólu13.
Terapie niefarmakologiczne
Wiele technik niefarmakologicznych może pomóc w relaksacji i zmniejszeniu stresu związanego z przewlekłym bólem, takich jak16:
- Medytacja
- Ćwiczenia oddechowe
- Biofeedback
- Autohipnoza
- Techniki rozluźniania mięśni
- Akupunktura
Powszechnym rodzajem terapii rozmową dla osób z przewlekłym bólem jest terapia poznawczo-behawioralna16. Ten rodzaj terapii może pomóc w radzeniu sobie z bólem19.
Inne niefarmakologiczne metody leczenia neuralgii popółpaścowej obejmują10:
- Akupunkturę – chińską sztukę nakłuwania skóry lub tkanek bardzo cienkimi igłami
- Moksybustię – formę terapii ciepłem, w której suche materiały roślinne zwane moksą są spalane na lub bardzo blisko powierzchni skóry
- Techniki relaksacyjne – obejmujące ćwiczenia oddechowe, wizualizację i odwracanie uwagi
- Terapię ciepłem/zimnem – w zależności od pacjenta, gorące lub zimne okłady mogą pomóc zmniejszyć ból
Zapobieganie neuralgii popółpaścowej
Najlepszym sposobem leczenia neuralgii popółpaścowej jest jej zapobieganie. Wczesne rozpoczęcie terapii przeciwwirusowej w ciągu 72 godzin od pojawienia się wysypki półpaścowej może zmniejszyć ryzyko rozwoju PHN20. Także agresywne leczenie bólu w ostrej fazie półpaśca jest istotne, ponieważ nasilenie ostrego bólu półpaścowego jest czynnikiem ryzyka rozwoju PHN6.
Szczepionka przeciwko półpaścowi może znacznie zmniejszyć zachorowalność związaną z półpaścem i częstość występowania PHN21. Rekombinowana szczepionka przeciwko półpaścowi (Shingrix) jest zalecana do zapobiegania półpaścowi u dorosłych w wieku 50 lat i starszych. Dzięki dwóm dawkom Shingrix jest skuteczna w ponad 90% w zapobieganiu półpaścowi i neuralgii popółpaścowej12.
Jeśli obecnie masz półpasiec, musisz poczekać, aż wysypka półpaścowa zniknie. Porozmawiaj ze swoim lekarzem o odpowiednim czasie rozpoczęcia szczepienia szczepionką Shingrix2.
Leczenie multimodalne
W leczeniu neuralgii popółpaścowej i innych stanów bólu neuropatycznego, monoterapia może nie zapewnić wystarczającej analgezji, nawet gdy jest podawana w maksymalnych tolerowanych dawkach1. W związku z tym może być wymagane stosowanie wielu leków o różnych mechanizmach działania w celu zapewnienia lepszej ulgi w bólu1.
Najczęściej stosowana terapia skojarzona, gabapentyndoidy z miejscowymi środkami przeciwbólowymi, jest skuteczna i dobrze tolerowana22. Klinicyści leczący pacjentów z PHN mogą rozważyć stosowanie plastra z lidokainą 5% w monoterapii przed zastosowaniem terapii systemowej lub alternatywnie mogą rozważyć podawanie plastra z lidokainą 5% w połączeniu z trójpierścieniowym lekiem przeciwdepresyjnym lub gabapentynoidem, aby zapewnić szybszą odpowiedź przeciwbólową i zmniejszyć wymaganie dotyczące dawki terapii systemowych1.
U pacjentów, którzy nadal odczuwają nieznośny ból, nawet po zastosowaniu leczenia zachowawczego, stosowane są inwazyjne techniki interwencyjne22.
Podsumowanie
Neuralgia popółpaścowa stanowi trudne do leczenia powikłanie półpaśca, które może znacząco wpłynąć na jakość życia pacjentów. Leczenie neuralgii popółpaścowej jest zindywidualizowane dla każdego pacjenta, ponieważ żadna terapia nie jest skuteczna u wszystkich osób z PHN. Często konieczne jest zastosowanie kombinacji kilku metod leczenia, aby osiągnąć odpowiednią ulgę w bólu.
Do leków pierwszego rzutu zalicza się leki przeciwpadaczkowe (gabapentyna, pregabalina), trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (amitryptylina, nortryptylina, dezypramina) oraz plastry z lidokainą 5%. Leki drugiego rzutu obejmują opioidy i kapsaicynę.
Inne opcje terapeutyczne obejmują wczesne leczenie przeciwwirusowe półpaśca, inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny, iniekcje steroidowe, toksynę botulinową, blokady nerwowe, neuromodulację i przezskórną elektryczną stymulację nerwów.
Najlepszym sposobem leczenia neuralgii popółpaścowej jest jej zapobieganie poprzez wczesne rozpoczęcie terapii przeciwwirusowej półpaśca oraz szczepienia przeciwko półpaścowi, które mogą znacznie zmniejszyć ryzyko wystąpienia tego powikłania.
Leczenie multimodalne, obejmujące kombinację leków o różnych mechanizmach działania, często zapewnia lepszą kontrolę bólu niż monoterapia. U pacjentów z bólem opornym na standardowe metody leczenia, techniki interwencyjne mogą stanowić dodatkową opcję terapeutyczną.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.