Mikrocefalia
Epidemiologia
Mikrocefalia jest rzadką wadą wrodzoną charakteryzującą się obwodem głowy mniejszym niż 2 odchylenia standardowe (SD) poniżej średniej, co stanowi istotny wskaźnik nieprawidłowości neurologicznych i predyktor przyszłej niepełnosprawności. Częstość występowania mikrocefalii wykazuje dużą zmienność geograficzną i demograficzną, wahając się od 1,02 do 15,6 na 10 000 żywych urodzeń w różnych regionach, z wyraźnym wzrostem podczas epidemii wirusa Zika, np. w Brazylii (15,6/10 000 w stanie Pernambuco w latach 2015-2016) oraz Kolumbii (9-krotny wzrost w 2016 r.). Diagnostyka opiera się na pomiarze obwodu głowy noworodka 24 godziny po urodzeniu i porównaniu z normami WHO (Intergrowth-21), jednak różnorodność definicji mikrocefalii (2 SD, 3 SD lub 3 percentyl) oraz trudności w standaryzacji pomiarów utrudniają nadzór epidemiologiczny. Ryzyko mikrocefalii jest szczególnie wysokie przy zakażeniu wirusem Zika w pierwszych dwóch trymestrach ciąży, zwiększając prawdopodobieństwo urodzenia dziecka z mikrocefalią nawet 17-krotnie (95% CI 3-69).
- Epidemiologia mikrocefalii
- Nadzór epidemiologiczny mikrocefalii
- Mikrocefalia w kontekście epidemii wirusa Zika
- Związek między infekcją wirusem Zika a mikrocefalią
- Nadzór nad mikrocefalią w kontekście epidemii Zika
- Wyzwania w nadzorze nad mikrocefalią związaną z wirusem Zika
- Znaczenie nadzoru nad mikrocefalią dla zdrowia publicznego
Epidemiologia mikrocefalii
Mikrocefalia to rzadka wada wrodzona charakteryzująca się nieprawidłowo małą głową, będąca ważnym wskaźnikiem nieprawidłowości neurologicznych i predyktorem przyszłej niepełnosprawności. Częstość występowania mikrocefalii różni się znacznie w zależności od stosowanych definicji oraz metod nadzoru epidemiologicznego.12
Globalne dane epidemiologiczne wskazują, że mikrocefalia występuje u około 1 na 30 000 do 250 000 noworodków. W Stanach Zjednoczonych częstość ta wynosi od 2 do 12 przypadków na 10 000 żywych urodzeń, podczas gdy w Wielkiej Brytanii notuje się 1,02 przypadku na 10 000 urodzeń.1 Amerykańskie badania populacyjne wskazują na częstość występowania mikrocefalii wynoszącą 8,7 na 10 000 żywych urodzeń.2 Dwa duże badania populacyjne wykazały podobną częstość występowania mikrocefalii u noworodków: 0,56% i 0,54%.3
W badaniu przeprowadzonym w stanie Nowy Jork w latach 2013-2015, przed udokumentowaniem rozprzestrzenienia się infekcji wirusem Zika w kontynentalnych Stanach Zjednoczonych, częstość występowania ciężkiej wrodzonej mikrocefalii wynosiła 4,2 na 10 000 żywych urodzeń.4 Z kolei w kanadyjskim badaniu nadzorowym przeprowadzonym w latach 2016-2019 częstość występowania ciężkiej mikrocefalii określono na 4,5 na 100 000 żywych urodzeń.5
Zmienność geograficzna występowania mikrocefalii
Obserwuje się znaczną zmienność geograficzną w częstości występowania mikrocefalii. Występowanie tej wady może zależeć od regionu geograficznego, czynników demograficznych, a także od dokładności i metodologii systemów nadzoru.6 W badaniu EUROCAT (Europejski Nadzór nad Wadami Wrodzonymi) odnotowano stosunkowo niską częstość występowania mikrocefalii w Europie, ale z dużą zmiennością pomiędzy 24 uczestniczącymi rejestrami.7
W Brazylii, przed epidemią wirusa Zika, stan Pernambuco zgłaszał średnio około 10 przypadków mikrocefalii rocznie. Jednak od początku stycznia 2015 do listopada 2015 r. zgłoszono 141 przypadków w 44 z 185 gmin tego stanu. Podobnie, Rio Grande de Norte odnotowało nietypowy wzrost liczby przypadków mikrocefalii od sierpnia 2015 do 16 listopada 2015 r., z 35 zgłoszonymi przypadkami, w porównaniu do średniej wynoszącej 163 przypadki ze standardowym odchyleniem 16,9 każdego roku w całym kraju w latach 2010-2014.8
Czynniki demograficzne i związane z ciążą
Szacowana częstość występowania mikrocefalii różni się w zależności od cech demograficznych matki i noworodka. Badania wykazały, że częstość występowania (na 10 000 żywych urodzeń) jest najniższa wśród osób rasy białej niezależnie od pochodzenia etnicznego (6,5), a najwyższa wśród osób rasy czarnej niezależnie od pochodzenia etnicznego i pochodzenia latynoskiego (odpowiednio 11,2 i 11,9).9
Szacunki częstości występowania mikrocefalii odzwierciedlają rozkład w kształcie litery U w zależności od wieku matki, z najwyższą częstością występowania wśród matek w skrajnych grupach wiekowych.10 W badaniu przeprowadzonym w Guangzhou w Chinach wykazano związek między nosicielstwem wirusa zapalenia wątroby typu B (HBV) u matki a wyższym ryzykiem mikrocefalii.11
Nadzór epidemiologiczny mikrocefalii
Nadzór nad mikrocefalią jest szczególnie trudny, gdy programy stosują różne metody w zakresie miejsc, w których identyfikowane są przypadki, oraz maksymalnego wieku, w którym rozpoznawane są dotknięte dzieci.12 Różnice w metodach, rozkładzie populacyjnym cech matki/dziecka oraz definicjach przypadków mikrocefalii mogą przyczynić się do szerokiego zakresu obserwowanych szacunków częstości występowania w poszczególnych programach nadzoru nad wadami wrodzonymi.1314
Definicje przypadków i metody pomiaru
Najbardziej wiarygodnym sposobem oceny, czy dziecko ma mikrocefalię, jest pomiar obwodu głowy 24 godziny po urodzeniu, porównanie wartości ze standardami wzrostu WHO i kontynuowanie pomiaru tempa wzrostu głowy we wczesnym okresie niemowlęcym.15 Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca kryterium obwodu głowy (HC) mniejszego niż 2 odchylenia standardowe (SD) poniżej średniej standardu Intergrowth-21, choć jak wykazano w badaniu GSCSM (Guangzhou Surveillance and Clinical Study in Microcephaly), nie jest to uniwersalne kryterium i może nie mieć zastosowania w niektórych populacjach.16
Mikrocefalia może być definiowana na różne sposoby, w tym jako obwód głowy przekraczający 2 SD poniżej średniej, przekraczający 3 SD poniżej średniej (ciężka mikrocefalia) lub poniżej 3 percentyla dla płci i wieku ciążowego.17 Ta różnorodność definicji przyczynia się do zmienności w szacunkach częstości występowania.
Dokładny pomiar obwodu głowy stanowi wyzwanie, co utrudnia nadzór nad mikrocefalią, zarówno ogólnie, jak i w celu oceny trendów w chorobach związanych z wirusem Zika.18 W badaniu Honduraskim wykazano, że szkolenie i stosowanie taśm pomiarowych miało niewielki wpływ na preferencję cyfr w pomiarach, a ogólne krzywe obwodu głowy nie były wystarczające do wykrycia wzrostu występowania mikrocefalii podczas epidemii Zika.19
Systemy nadzoru epidemiologicznego
Nadzór nad wadami wrodzonymi w Stanach Zjednoczonych jest prowadzony głównie poprzez rutynowe, ale opóźnione raportowanie do ogólnostanowych rejestrów wad wrodzonych diagnoz przez szpitale lub innych świadczeniodawców, proces, który nie jest zaprojektowany do szybkiego wykrywania zmian w częstości występowania.20 Systemy wymiany informacji zdrowotnych (HIE) są dobrze przystosowane do szybkiego nadzoru, ale informacje na temat ich skuteczności w wykrywaniu wad wrodzonych są ograniczone.21
W Europie wady wrodzone są monitorowane przez sieć rejestrów znaną jako EUROCAT (Europejski Nadzór nad Wadami Wrodzonymi). Badania wykazały, że zgłaszana częstość występowania mikrocefalii w Europie znacznie się różni ze względu na różne kryteria diagnostyczne i różne poziomy ustalenia.22 Częstość występowania mikrocefalii w Europie musiałaby wzrosnąć o ponad 35% w ciągu jednego roku lub o ponad 300% w pojedynczym rejestrze, aby zidentyfikować to jako statystycznie istotny wzrost.23
Brazylijskie Ministerstwo Zdrowia zadeklarowało krajowy stan zagrożenia zdrowia publicznego po zaobserwowaniu rosnącej liczby przypadków mikrocefalii, zwłaszcza w stanie Pernambuco, po potwierdzeniu zmiany w schemacie przypadków mikrocefalii.24 Podejrzane przypadki mikrocefalii muszą być natychmiast zgłaszane władzom służby zdrowia i rejestrowane w Formularzu Rejestracji Zdarzeń Zdrowia Publicznego (Registro de Eventos de Saúde Pública [RESP] Microcephalies).25
Mikrocefalia w kontekście epidemii wirusa Zika
Wirus Zika został powiązany ze wzrostem liczby przypadków mikrocefalii u noworodków, szczególnie w kontekście epidemii w Ameryce Południowej, która rozpoczęła się w 2015 roku.26 Zakażenie wirusem Zika podczas ciąży, szczególnie w pierwszych 2 trymestrach, wiąże się z mikrocefalią i, rzadziej, z innymi wadami wrodzonymi.27
Związek między infekcją wirusem Zika a mikrocefalią
Światowa Organizacja Zdrowia ogłosiła Stan Zagrożenia Zdrowia Publicznego o Zasięgu Międzynarodowym po zauważeniu zwiększonej liczby przypadków mikrocefalii powiązanej z infekcją wirusem Zika.28 Pierwsze badanie kliniczno-kontrolne wykazało silny związek między mikrocefalią a wrodzoną infekcją wirusem Zika.29 Wiedza zbudowana w oparciu o paradygmat epidemiologiczny została poparta przez społeczność naukową, ustanawiając tym samym konsensus dotyczący związku przyczynowego między wirusem Zika a epidemią mikrocefalii.30
Kobiety zakażone wirusem Zika we wczesnym okresie ciąży miały 17 razy (95% przedział ufności 3-69) większe prawdopodobieństwo urodzenia dziecka z mikrocefalią.31 Stwierdzono, że ryzyko mikrocefalii jest najwyższe, gdy zakażenie wirusem ZIKV występuje w pierwszych 2 trymestrach ciąży.32
W badaniu przeprowadzonym w Brazylii 32 z 91 przypadków (35%) mikrocefalii dotyczyło laboratoryjnie potwierdzonego zakażenia wirusem Zika, w porównaniu z zerowymi przypadkami w grupie kontrolnej. Oznaczało to około 73-krotnie wyższe ryzyko mikrocefalii u niemowląt, które miały zakażenie wirusem Zika.33
Nadzór nad mikrocefalią w kontekście epidemii Zika
Po zgłoszeniu klastra mikrocefalii w północno-wschodniej Brazylii w 2015 roku podejrzewano związek przyczynowy z wirusem Zika, a Brazylijskie Ministerstwo Zdrowia wykorzystało Rejestr Zdarzeń Zdrowia Publicznego (RESP) do rejestrowania danych o wszystkich podejrzanych przypadkach tego nowego stanu, później nazwanego Zespołem Wrodzonej Infekcji Zika (CZS).34
Zarejestrowane podejrzane przypadki zostały później sklasyfikowane jako potwierdzone przypadki z powodu identyfikacji etiologicznej (laboratoryjne potwierdzenie wirusa ZIKV w badaniu molekularnym lub serologicznym próbki od matki, płodu lub noworodka) lub na podstawie obrazowania i badania klinicznego.35
Wysoki wzrost przypadków mikrocefalii został odnotowany nie tylko w nadmorskim obszarze metropolitalnym Recife, ale również w rejonach położonych w głębi lądu stanu Pernambuco.36 Szczyt zachorowań na mikrocefalię w Kolumbii nastąpił około 24 tygodnie po szczycie zachorowań na zakażenie wirusem Zika, co dostarcza dowodów sugerujących, że okres największego ryzyka przypada na pierwszy trymestr ciąży i wczesną część drugiego trymestru ciąży.37
Wyzwania w nadzorze nad mikrocefalią związaną z wirusem Zika
Badania sugerują, że badanie przesiewowe w kierunku mikrocefalii w związku z wirusem Zika może nie wykryć niektórych wad wrodzonych. W największej do tej pory serii przypadków, opublikowanej w The Lancet, badacze z Brazylii stwierdzili, że kryteria przesiewowe powinny zostać dostosowane, aby uwzględnić oznaki i objawy nieprawidłowości mózgu.38 Analiza ujawniła również nieprawidłowości mózgu u niemowląt o normalnej wielkości głowy, urodzonych przez matki, u których wystąpiła wysypka podobna do Zika w późnej ciąży.39
Według Victora, należy rozważyć badanie wszystkich noworodków podczas fal epidemii, a ponieważ południowa Brazylia doświadczyła fali Zika na początku 2016 roku, kraj może zobaczyć drugi wzrost mikrocefalii pod koniec roku.40
Dane nadzorcze są zazwyczaj zbierane nie w celu identyfikacji powiązań przyczynowych. W konsekwencji potencjał stronniczości informacyjnej, selekcyjnej, zakłócającej i konfirmacyjnej jest spotęgowany, gdy dane nadzoru są wykorzystywane do tego celu.41
Znaczenie nadzoru nad mikrocefalią dla zdrowia publicznego
Zwiększona liczba i wzór rozmieszczenia przypadków mikrocefalii były zgodne z lokalizacjami, w których krążył wirus Zika.42 Dane podstawowe dotyczące częstości występowania ciężkiej wrodzonej mikrocefalii mogą umożliwić oszacowanie ryzyka przypisywanego zakażeniu wirusem Zika.43 Szacunki częstości występowania mikrocefalii w Nowym Jorku w latach 2013-2015 umożliwią porównanie z przyszłymi szacunkami częstości występowania ciężkiej wrodzonej mikrocefalii i oszacowanie ryzyka przypisywanego po przywiezieniu wirusa Zika.44
Wpływ mikrocefalii na zdrowie publiczne
Chociaż ciężka mikrocefalia jest rzadka, wiąże się z wysoką śmiertelnością, złożoną multimorbidnością i niepełnosprawnością neurologiczną, co stanowi znaczące obciążenie dla rodzin i służby zdrowia.45 Niezbędne są wytyczne kliniczne w celu standaryzacji badania etiologicznego i optymalizacji zarządzania wielodyscyplinarnego.46
Niedawne rozprzestrzenienie się wirusa Zika podkreśla kluczową rolę, jaką mogą odegrać programy nadzoru nad wadami wrodzonymi w odpowiedzi na pojawiającą się epidemię lub inne zagrożenie dla zdrowia publicznego dotyczące matek i niemowląt.47
Usprawnienia w systemach nadzoru
Wykorzystanie administracyjnych danych dotyczących wypisów może zwiększyć skuteczność wyszukiwania przypadków dla programów nadzoru nad wadami wrodzonymi, chociaż nie są one jeszcze dostępne w wielu stanach, a gdy są dostępne, nie zawsze są wykorzystywane.48
Systemy HIE mogłyby wspierać kontynuację szybkiego nadzoru nad mikrocefalią noworodków poprzez monitorowanie danych klinicznych w czasie niemal rzeczywistym, bez obciążenia związanego z zarządzaniem wieloma placówkami i systemami opieki zdrowotnej.49 Jurysdykcje rozważające wykorzystanie danych HIE do monitorowania trendów w mikrocefalii lub wadach wrodzonych związanych z wirusem Zika będą musiały ocenić czułość i swoistość raportowania HIE w odniesieniu do przypadków zidentyfikowanych przez ich obecne systemy nadzoru nad wadami wrodzonymi związanymi z wirusem Zika.50
Podczas gdy rejestry wad wrodzonych pełnią istotną funkcję dla zdrowia populacji, rejestry ciąż dotkniętych wirusem Zika z długoterminową obserwacją zarówno matki, jak i dziecka, „muszą zostać pilnie utworzone, aby w pełni zrozumieć naturalny przebieg zespołu Zika i jego wpływ na wzrost i rozwój dziecka”.51
Międzynarodowa współpraca w zakresie nadzoru
Organizacja Panamerykańska Zdrowia (PAHO/WHO) wzywa kraje do wzmocnienia nadzoru nad wadami wrodzonymi, w tym mikrocefalią.52 Światowa Organizacja Zdrowia opracowała tymczasowe zalecenia dotyczące nadzoru nad zakażeniem wirusem Zika i potencjalnie powiązanymi powikłaniami, w tym mikrocefalią i zespołem Guillaina-Barrégo.53
Wspólna inicjatywa badaczy z Uniwersytetu w Oksfordzie i Ministerstwa Zdrowia Angoli pozwoliła na zbadanie wprowadzenia i krążenia azjatyckiego genotypu wirusa Zika w Angoli w południowo-zachodniej Afryce. Odkryli, że azjatycka linia została wprowadzona z Brazylii do Angoli w 2016 roku, prawdopodobnie przez podróżnego zakażonego wirusem Zika, co doprowadziło do niedawnego wzrostu liczby przypadków mikrocefalii w tym kraju.5455
Te wyniki są istotne, ponieważ wykazały wprowadzenie azjatyckiego genotypu do kontynentalnej Afryki, demonstrując ciągłe rozprzestrzenianie się wirusa Zika na całym świecie i naszą ciągłą potrzebę czujności wobec zakażenia wirusem Zika i jego wpływu na kobiety w ciąży i niemowlęta.5657
| Region | Częstość występowania mikrocefalii (na 10 000 żywych urodzeń) | Okres badania | Uwagi |
|---|---|---|---|
| USA (łącznie) | 8,7 | 2009-2013 | Badanie w 30 programach nadzoru |
| Stan Nowy Jork | 7,4 (ogólna) 4,2 (ciężka) |
2013-2015 | Przed udokumentowaniem wirusa Zika |
| Kanada | 0,45 (ciężka) | 2016-2019 | Badanie nadzorowe CPSP |
| Wielka Brytania | 1,02 | Dane przed Zika | Dane z systemu nadzoru wad wrodzonych |
| Europa (EUROCAT) | 1,53 | Dane przed Zika | Znaczna zmienność między rejestrami |
| Brazylia (stan Pernambuco) | 15,6 | 2015-2016 | Podczas epidemii Zika |
| Kolumbia | Wzrost 9-krotny w lipcu 2016 w porównaniu z lipcem 2015 | 2015-2016 | Podczas epidemii Zika |
| Australia | 5,5 | Dane przed Zika | Rejestr wad wrodzonych |
| Tajlandia | 14,5% | 2014-2018 | 121 448 przebadanych noworodków |
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.