Kiła
Diagnostyka i diagnoza
Kiła (syphilis) jest chorobą przenoszoną drogą płciową wywołaną przez Treponema pallidum, której diagnostyka opiera się na badaniu klinicznym, historii pacjenta oraz testach laboratoryjnych, w tym serologicznych i bezpośrednich metodach wykrywania. Bezpośrednie metody, takie jak mikroskopia ciemnego pola, test immunofluorescencyjny (DFA), PCR (z czułością 99,5% i swoistością 100%) oraz immunohistochemia, umożliwiają wykrycie bakterii w próbkach klinicznych. Testy serologiczne dzielą się na niekrętkowe (RPR, VDRL) wykrywające niespecyficzne przeciwciała reaginy, oraz krętkowe (TPPA, TPHA, FTA-ABS, EIA, CLIA), które wykrywają specyficzne przeciwciała przeciwko T. pallidum. Testy niekrętkowe służą do monitorowania aktywności choroby i odpowiedzi na leczenie, gdzie istotna jest czterokrotna zmiana miana (np. z 1:16 do 1:4). Testy krętkowe pozostają reaktywne dożywotnio i potwierdzają zakażenie, ale nie określają aktywności choroby.
Kiła – Diagnostyka
Kiła (syphilis) jest chorobą przenoszoną drogą płciową wywołaną przez bakterię Treponema pallidum. Diagnoza kiły jest zwykle stawiana na podstawie historii pacjenta, badania fizykalnego oraz badań laboratoryjnych, ponieważ objawy kliniczne mogą być niewyraźne lub niezauważalne.12 Ze względu na to, że T. pallidum nie może być hodowana w warunkach laboratoryjnych, diagnostyka opiera się głównie na testach serologicznych i bezpośrednich metodach wykrywania.3
Bezpośrednie metody diagnostyczne
Bezpośrednie metody pozwalają na definitywne rozpoznanie kiły poprzez wykrycie bakterii Treponema pallidum w próbkach klinicznych:45
- Mikroskopia ciemnego pola – metoda umożliwiająca bezpośrednią wizualizację krętków T. pallidum z płynu pobranego z wykwitów skórnych w kile pierwotnej i wtórnej. Jest to definicyjna metoda diagnozowania wczesnej kiły, jednak wymaga doświadczonego personelu laboratoryjnego.67
- Bezpośredni test immunofluorescencyjny (DFA) – pozwala na wykrycie bakterii w próbkach tkanek z zastosowaniem specyficznych przeciwciał znakowanych fluorescencyjnie.89
- Testy amplifikacji kwasów nukleinowych (NAAT) – metody molekularne, takie jak PCR (reakcja łańcuchowa polimerazy), umożliwiają wykrycie DNA T. pallidum w próbkach klinicznych, takich jak wydzielina z owrzodzeń, tkanki czy płyn mózgowo-rdzeniowy. Metody te charakteryzują się wysoką czułością i swoistością.1011
- Immunohistochemia – metoda preferowana w porównaniu do barwienia srebrem dla tkanek utrwalonych w formalinie i zatopionych w parafinie, niezależnie od lokalizacji anatomicznej.12
W badaniu klinicznym przeprowadzonym przez BCCDC Public Health Laboratory oceniającym wydajność diagnostyczną metody PCR w wykrywaniu DNA T. pallidum w latach 2015-2020, stwierdzono doskonałą czułość (99,5%) i swoistość (100%), co potwierdza wartość tej metody w diagnostyce kiły.13
Diagnostyka serologiczna
Testy serologiczne pozostają podstawową metodą diagnozowania kiły. Wyróżnia się dwa rodzaje testów serologicznych: niekrętowe (nontreponemal) i krętkowe (treponemal).1415
Testy niekrętowe (nontreponemal)
Testy niekrętowe wykrywają niespecyficzne przeciwciała (reaginy) skierowane przeciwko antygenom lipidowym, które powstają w wyniku uszkodzenia komórek w przebiegu zakażenia:1617
- RPR (Rapid Plasma Reagin) – test płytkowy wykrywający przeciwciała reaginy w surowicy, powszechnie stosowany w badaniach przesiewowych.
- VDRL (Venereal Disease Research Laboratory) – klasyczny test używany głównie w diagnostyce kiły, szczególnie w badaniu płynu mózgowo-rdzeniowego.
- USR (Unheated Serum Reagin) i TRUST (Toluidine Red Unheated Serum Test) – mniej powszechnie stosowane w USA.
Testy niekrętowe są przydatne do monitorowania aktywności choroby i odpowiedzi na leczenie, ponieważ miano przeciwciał koreluje z aktywnością zakażenia.18 Miano końcowe (najwyższe rozcieńczenie dające wynik reaktywny) powinno być określone i jasno przedstawione w wynikach.19 Za istotną klinicznie zmianę w mianie uważa się czterokrotną zmianę, równoważną zmianie o dwa rozcieńczenia (np. z 1:16 do 1:4 lub z 1:8 do 1:32).20
Należy pamiętać, że testy niekrętowe mogą dawać wyniki fałszywie dodatnie z powodu innych stanów, takich jak infekcje, szczepienia, stosowanie narkotyków dożylnych lub choroby autoimmunologiczne.2122
Testy krętkowe (treponemal)
Testy krętkowe wykrywają specyficzne przeciwciała przeciwko T. pallidum. Testy te pozostają zazwyczaj reaktywne przez całe życie po przebytym zakażeniu, niezależnie od leczenia:2324
- TPPA (T. pallidum Particle Agglutination) – zalecany jako preferowany manualny test krętkowy.25
- TPHA (T. pallidum Haemagglutination Assay) – test aglutynacji wykrywający przeciwciała przeciwko T. pallidum.
- FTA-ABS (Fluorescent Treponemal Antibody Absorption) – test immunofluorescencyjny o wysokiej swoistości.
- EIA (Enzyme Immunoassay) i CLIA (Chemiluminescence Immunoassay) – zautomatyzowane testy wykrywające przeciwciała IgG i/lub IgM przeciwko T. pallidum.
- Szybkie testy immunochromatograficzne – tzw. testy point-of-care (POC), umożliwiające szybkie uzyskanie wyniku (10-15 minut).26
Testy krętkowe są zwykle bardziej czułe niż testy niekrętowe we wczesnej fazie zakażenia.27 Reaktywny test krętkowy wskazuje najprawdopodobniej na zakażenie T. pallidum, ale nie jest wystarczający do określenia aktywności choroby i podejmowania decyzji o leczeniu.28
Algorytmy testowania serologicznego
W diagnostyce kiły stosuje się dwa główne algorytmy testowania serologicznego: tradycyjny i odwrócony.2930
Algorytm tradycyjny
W algorytmie tradycyjnym badanie rozpoczyna się od testu niekrętkowego (RPR lub VDRL). Jeśli wynik jest reaktywny, wykonuje się test krętkowy w celu potwierdzenia zakażenia. Jeśli wynik testu krętkowego jest pozytywny, diagnoza kiły jest potwierdzona.31
Algorytm odwrócony
W algorytmie odwróconym badanie rozpoczyna się od testu krętkowego (najczęściej EIA lub CLIA). Jeśli wynik jest reaktywny, wykonuje się test niekrętkowy (RPR lub VDRL) w celu oceny aktywności zakażenia. Jeśli wynik testu niekrętkowego jest także reaktywny, diagnoza aktywnej kiły jest potwierdzona. Jeśli wynik testu niekrętkowego jest niereaktywny, wykonuje się drugi test krętkowy (zwykle TPPA), aby potwierdzić obecność przeciwciał krętkowych.3233
Wybór algorytmu powinien opierać się na zasobach laboratorium, w tym personelu, przestrzeni i kosztach, objętości testów oraz obsługiwanych populacjach pacjentów.34
Problemy interpretacyjne wyników testów
Interpretacja wyników testów serologicznych może być wyzwaniem w pewnych sytuacjach:3536
- Wczesna kiła pierwotna – we wczesnej fazie kiły pierwotnej wyniki testów serologicznych mogą być fałszywie ujemne, ponieważ przeciwciała nie zdążyły się jeszcze wytworzyć (okno serologiczne). W takich przypadkach zaleca się powtórzenie badania po 2-4 tygodniach.37
- Efekt prozonowy – wysokie miano przeciwciał może interferować z tworzeniem kompleksów antygen-przeciwciało, co może prowadzić do fałszywie ujemnych wyników w testach niekrętkowych.38
- Wcześniej leczona kiła – testy krętkowe zwykle pozostają reaktywne przez całe życie po przebytym zakażeniu, niezależnie od leczenia. W takich przypadkach dodatni wynik testu krętkowego z ujemnym wynikiem testu niekrętkowego sugeruje wcześniej leczoną kiłę.39
- Niespecyficzne reakcje – fałszywie dodatnie wyniki testów niekrętkowych mogą wystąpić w ciąży, chorobach autoimmunologicznych, infekcjach wirusowych i innych stanach.40
W przypadku niezgodności wyników testów krętkowych i niekrętkowych, interpretacja powinna uwzględniać historię kliniczną pacjenta, w tym wcześniejsze leczenie kiły.41
Diagnostyka kiły ośrodkowego układu nerwowego
Diagnoza kiły ośrodkowego układu nerwowego (neurosyphilis) wymaga kombinacji badań płynu mózgowo-rdzeniowego w połączeniu z dodatnimi wynikami testów serologicznych i objawami neurologicznymi:4243
- Nakłucie lędźwiowe – niezbędne do potwierdzenia rozpoznania kiły ośrodkowego układu nerwowego.44
- Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego – ocena liczby komórek, stężenia białka oraz wykonanie testu VDRL na płynie mózgowo-rdzeniowym.45
- CSF-VDRL – test o wysokiej swoistości, ale niskiej czułości. Reaktywny wynik CSF-VDRL (przy braku zanieczyszczenia krwią) jest uważany za diagnostyczny dla kiły ośrodkowego układu nerwowego.46
Należy pamiętać, że żaden pojedynczy test nie może być używany do diagnozy kiły ośrodkowego układu nerwowego we wszystkich przypadkach.47 Kiłę ośrodkowego układu nerwowego należy rozważyć u pacjentów z objawami neurologicznymi na każdym etapie zakażenia T. pallidum oraz u wszystkich pacjentów z późną kiłą utajoną lub kiłą trzeciorzędową.48
Diagnostyka kiły wrodzonej
Kiła wrodzona jest wynikiem przezłożyskowego zakażenia płodu przez T. pallidum od zakażonej matki. Diagnoza kiły wrodzonej opiera się na:4950
- Badaniu serologicznym matki – rutynowo wykonywanym we wczesnej ciąży, powtarzanym w trzecim trymestrze i przy porodzie, jeśli istnieją czynniki ryzyka.51
- Badaniu noworodka – wszystkie noworodki urodzone przez matki z reaktywnymi wynikami serologicznymi powinny być zbadane pod kątem objawów kiły wrodzonej.52
- Porównaniu miana testów niekrętkowych matki i dziecka – miano RPR noworodka czterokrotnie wyższe niż odpowiednie miano matki jest uważane za dowód serologiczny potwierdzający rozpoznanie kiły wrodzonej.5354
Nie istnieją obecnie specyficzne testy diagnostyczne dla kiły wrodzonej. Diagnoza opiera się na badaniu klinicznym, badaniach radiologicznych (jeśli dostępne) i testach laboratoryjnych przy urodzeniu oraz badaniach kontrolnych.55
Nowe metody diagnostyczne
W ostatnich latach pojawiło się kilka nowych metod diagnostycznych kiły:5657
- Szybkie testy point-of-care (POC) – umożliwiają szybką diagnostykę kiły w miejscu opieki nad pacjentem. Testy te mogą wykrywać przeciwciała przeciwko T. pallidum w ciągu 10-15 minut z krwi kapilarnej lub surowicy.5859
- Podwójne testy POC – wykrywające jednocześnie przeciwciała przeciwko HIV i kile, zalecane przez WHO do badań przesiewowych u kobiet w ciąży.60
- Testy domowe – w sierpniu 2024 roku FDA zatwierdziła pierwszy domowy test na kiłę (First To Know Syphilis Test), który może wykryć przeciwciała przeciwko T. pallidum z kropli krwi w ciągu 15 minut. Dodatni wynik testu wymaga potwierdzenia przez personel medyczny.6162
Zwiększona dostępność czułych i swoistych testów point-of-care może ułatwić rozszerzenie programów badań przesiewowych i skrócić czas od uzyskania wyniku do rozpoczęcia leczenia.63
Zalecenia dotyczące badań przesiewowych
Badania przesiewowe w kierunku kiły są zalecane dla osób z podwyższonym ryzykiem zakażenia:6465
- Mężczyźni mający kontakty seksualne z mężczyznami
- Osoby zakażone HIV
- Osoby stosujące preekspozycyjną profilaktykę HIV (PrEP)
- Osoby z innymi infekcjami przenoszonymi drogą płciową
- Osoby mające kontakt seksualny z osobą zakażoną kiłą
- Kobiety w ciąży
CDC, USPSTF i American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG) zalecają badania przesiewowe w kierunku kiły u wszystkich osób w ciąży podczas pierwszej wizyty prenatalnej ze względu na poważne potencjalne powikłania kiły podczas ciąży i ryzyko kiły wrodzonej.66
Monitorowanie po leczeniu
Po leczeniu kiły konieczne jest monitorowanie pacjenta w celu oceny skuteczności terapii:6768
- Regularne badania krwi i badania kliniczne w celu potwierdzenia skuteczności leczenia penicyliną
- Kontrola serologiczna po 1, 3 i 6 miesiącach od zakończenia leczenia
- Ocena spadku miana testów niekrętkowych (RPR, VDRL)
- Unikanie kontaktów seksualnych do czasu zakończenia leczenia i potwierdzenia wyleczenia w badaniach serologicznych
Niepowodzenie leczenia należy rozważyć, jeśli spadek miana nie nastąpi w ciągu 1 roku u pacjentów bez zakażenia HIV z kiłą pierwotną lub wtórną oraz w ciągu 2 lat u pacjentów z zakażeniem HIV z wczesną kiłą niepierwotnią, niewtórną.69
Pacjenci, u których zdiagnozowano kiłę, powinni być również zbadani w kierunku HIV, wirusowego zapalenia wątroby i innych chorób przenoszonych drogą płciową.70
Najważniejsze aspekty diagnostyki kiły
Diagnostyka kiły opiera się na kombinacji badania klinicznego, historii pacjenta i testów laboratoryjnych. Kluczowe aspekty diagnostyki to:7172
- Stosowanie zarówno testów niekrętkowych, jak i krętkowych w celu prawidłowej diagnozy
- Poleganie wyłącznie na jednym rodzaju testu serologicznego może prowadzić do fałszywie ujemnych lub fałszywie dodatnich wyników
- Interpretacja wyników testów w kontekście obrazu klinicznego, historii pacjenta i potencjalnego wcześniejszego leczenia
- Monitorowanie odpowiedzi na leczenie poprzez seryjne oznaczanie miana testów niekrętkowych
- Nakłucie lędźwiowe w przypadku podejrzenia kiły ośrodkowego układu nerwowego
- Badania przesiewowe grup ryzyka i kobiet w ciąży
Wczesna diagnoza i leczenie kiły są kluczowe dla zapobiegania poważnym powikłaniom i rozprzestrzenianiu się zakażenia. Dzięki dostępnym metodom diagnostycznym i antybiotykoterapii penicyliną, kiła jest w pełni uleczalna, zwłaszcza we wczesnych stadiach choroby.7374
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.