Gorączka tyfoidowa
Objawy
Gorączka tyfoidowa, wywoływana przez Salmonella enterica serotyp Typhi, to wieloukładowa infekcja o zmiennym okresie inkubacji 6-30 dni (najczęściej 8-14 dni), charakteryzująca się stopniowo narastającą gorączką schodkową osiągającą 39-40°C, względną bradykardią (objaw Fageta), bólami głowy, bólami mięśniowymi, suchym kaszlem oraz dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego, takimi jak ból brzucha, zaparcia i wzdęcia. W drugim tygodniu pojawia się charakterystyczna wysypka „plamy różane” u 5-30% pacjentów, a w trzecim tygodniu mogą wystąpić poważne powikłania, w tym krwawienia z jelit (10-20%), perforacja jelit (1-2%), zapalenie otrzewnej, a także objawy neuropsychiatryczne, takie jak majaczenie i splątanie. Bez leczenia choroba trwa 3-4 tygodnie z 10-30% śmiertelnością, natomiast przy antybiotykoterapii śmiertelność spada do 0,2-2%, a poprawa kliniczna następuje zwykle po 2-3 dniach terapii.
- Gorączka tyfoidowa – definicja i etiologia
- Okres inkubacji
- Przebieg kliniczny gorączki tyfoidowej
- Etap pierwszy (pierwszy tydzień)
- Etap drugi (drugi tydzień)
- Etap trzeci (trzeci tydzień)
- Etap czwarty (czwarty tydzień i dalej)
- Szczegółowe objawy gorączki tyfoidowej
- Różnice w objawach w zależności od wieku pacjenta
- Przebieg i czas trwania choroby
- Powikłania gorączki tyfoidowej
- Nosicielstwo
- Objawy powrotu do zdrowia
- Atypowe prezentacje gorączki tyfoidowej
- Różnice między gorączką tyfoidową a gorączką paratyfoidową
Gorączka tyfoidowa – definicja i etiologia
Gorączka tyfoidowa (dur brzuszny) to ostra, potencjalnie zagrażająca życiu choroba zakaźna wywoływana przez bakterię Salmonella enterica serotyp Typhi. Jest to wieloukładowa infekcja, która początkowo rozwija się w jelitach, po czym rozprzestrzenia się drogą krwi do innych narządów i tkanek. W odróżnieniu od typowej salmonellozy, gorączka tyfoidowa rzadko objawia się jako zwykła choroba żołądkowo-jelitowa12. Nazwa „tyfoidowa” pochodzi od starogreckiego słowa oznaczającego „chmurę”, co podkreśla ciężkość i długotrwałe neurologiczne następstwa nieleczonej choroby3.
Okres inkubacji
Okres inkubacji gorączki tyfoidowej jest zmienny i zależy od wielu czynników, w tym od dawki zakaźnej bakterii oraz stanu układu odpornościowego gospodarza. Typowo objawy pojawiają się po:45
- 6-30 dni od ekspozycji na bakterie Salmonella typhi (najczęściej 8-14 dni)6
- W niektórych przypadkach okres inkubacji może być krótszy (3 dni) lub dłuższy (nawet do 60 dni)7
Czas między zakażeniem a wystąpieniem objawów jest odwrotnie proporcjonalny do liczby spożytych bakterii – im większa dawka zakaźna, tym krótszy okres inkubacji8.
Przebieg kliniczny gorączki tyfoidowej
Etap pierwszy (pierwszy tydzień)
Początek gorączki tyfoidowej jest zazwyczaj powolny i podstępny. W pierwszym tygodniu choroby pacjenci doświadczają stopniowo nasilających się objawów:910
- Gorączka, która narasta stopniowo każdego dnia (tzw. „gorączka schodkowa”)11
- Bóle głowy (często tępe, czołowe)12
- Złe samopoczucie i osłabienie13
- Bóle mięśniowe14
- Suchy kaszel15
- Ból brzucha (szczególnie w prawym górnym kwadrancie)16
- Zaparcia (częstsze niż biegunka, zwłaszcza u dorosłych)17
- Brak apetytu18
- Względna bradykardia (objaw Fageta – wolniejsze tętno niż można by oczekiwać przy wysokiej gorączce)19
Etap drugi (drugi tydzień)
W drugim tygodniu choroby objawy ulegają nasileniu, a gorączka osiąga maksymalną wartość:2021
- Gorączka stabilizuje się na wysokim poziomie 39-40°C (103-104°F)22
- Pacjent jest skrajnie zmęczony, często nie może wstać z łóżka23
- Utrzymuje się bradykardia względna z tętnem dwubitnym (objaw Fageta)24
- Pojawia się charakterystyczna wysypka – tzw. „plamy różane” (rose spots) – na klatce piersiowej i brzuchu u około 5-30% pacjentów2526
- Wysypka składa się z płaskich, różowych plamek wielkości ziarna ryżu lub mniejszych, utrzymujących się przez 2-5 dni27
- Nasilone bóle brzucha28
- Wzdęcie brzucha29
- Powiększenie śledziony (splenomegalia) i wątroby (hepatomegalia)30
- Naprzemienne zaparcia i biegunka31
Etap trzeci (trzeci tydzień)
Trzeci tydzień choroby jest najbardziej niebezpieczny, gdyż mogą wystąpić poważne powikłania:3233
- Utrzymująca się wysoka gorączka z minimalnymi wahaniami w ciągu doby34
- Znaczne odwodnienie35
- Niedożywienie i znaczna utrata masy ciała36
- Majaczenie, splątanie, dezorientacja (tzw. „stan tyfoidalny”)37
- Zielono-żółta, cuchnąca biegunka (przypominająca zupę grochową)38
- Nasilone wzdęcie brzucha39
- Krwawienie z jelit (spowodowane krwawieniem z przekrwionych płytek Peyera) – u około 10-20% pacjentów40
- Perforacja jelit (przebicie ściany jelitowej) – u około 1-2% pacjentów, może prowadzić do zapalenia otrzewnej i jest często śmiertelna4142
- Objawy zajęcia innych narządów: zapalenie płuc, zapalenie wątroby, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych43
Etap czwarty (czwarty tydzień i dalej)
W czwartym tygodniu choroby, u pacjentów leczonych odpowiednio, następuje stopniowa poprawa stanu klinicznego:4445
- Stopniowe obniżanie się gorączki46
- Poprawa stanu psychicznego47
- Zmniejszenie dolegliwości brzusznych48
- Powolny powrót apetytu49
- Utrzymujące się osłabienie i wyniszczenie może trwać miesiącami50
Bez leczenia choroba może trwać 3-4 tygodnie lub dłużej, a śmiertelność może sięgać 10-30%51. Dzięki antybiotykoterapii śmiertelność spadła do 0,2-2%52.
Szczegółowe objawy gorączki tyfoidowej
Gorączka
Gorączka jest najbardziej charakterystycznym objawem durów brzusznych:5354
- Początkowo niska, stopniowo narastająca każdego dnia (tzw. „gorączka schodkowa”)55
- Osiąga wartości 39-40°C (103-104°F) pod koniec pierwszego tygodnia56
- Charakterystyczny dzienny rytm – najniższa rano, osiągająca szczyt późnym popołudniem lub wieczorem57
- Utrzymuje się na wysokim poziomie przez 10-14 dni58
- Bez leczenia gorączka może się utrzymywać przez 3-4 tygodnie59
Objawy ogólne
Pacjenci z gorączką tyfoidową doświadczają szeregu ogólnoustrojowych objawów:6061
- Skrajne zmęczenie i osłabienie (astenia)62
- Bóle głowy – często silne, napadowe63
- Bóle mięśniowe i stawowe64
- Dreszcze65
- Pocenie się66
- Złe samopoczucie (malaise)67
- Utrata apetytu68
- Utrata masy ciała69
- Ból gardła70
- Suchy kaszel71
Objawy żołądkowo-jelitowe
Dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego są powszechne i mogą się zmieniać w trakcie trwania choroby:7273
- Ból brzucha – często rozlany, może być nasilony w prawym górnym kwadrancie74
- Zaparcia – częstsze u dorosłych, zwłaszcza w początkowym okresie choroby75
- Biegunka – częstsza u dzieci, może pojawić się w późniejszym okresie choroby76
- Wzdęcie brzucha77
- Nudności i wymioty78
- Powiększenie wątroby (hepatomegalia) i śledziony (splenomegalia)79
W trzecim tygodniu nieleczonej choroby mogą wystąpić ciężkie powikłania żołądkowo-jelitowe:80
- Krwawienie z przewodu pokarmowego (jawne lub utajone) – u 10-20% pacjentów81
- Perforacja jelita – u 1-2% pacjentów, najczęściej w dystalnej części jelita krętego82
- Zapalenie otrzewnej – jako następstwo perforacji jelita83
Wysypka
Charakterystyczna wysypka, nazywana „plamami różanymi” (rose spots), pojawia się u części pacjentów:8485
- Występuje u około 5-30% pacjentów86
- Pojawia się zazwyczaj w drugim tygodniu choroby87
- Składa się z płaskich, różowych plam wielkości ziarna ryżu lub mniejszych88
- Lokalizuje się głównie na tułowiu (klatka piersiowa i brzuch)89
- Utrzymuje się przez 2-5 dni, po czym zanika90
- Przy ucisku plamy bledną (są to wykwity blednące)91
Objawy neurologiczne
W miarę postępu choroby mogą pojawić się objawy neuropsychiatryczne:9293
- Splątanie i dezorientacja94
- Majaczenie (delirium) – występuje u około 25% hospitalizowanych pacjentów95
- Senność i otępienie96
- Brak reakcji na bodźce zewnętrzne97
- Halucynacje98
- Zaburzenia koncentracji99
- W ciężkich przypadkach – śpiączka100
Różnice w objawach w zależności od wieku pacjenta
Prezentacja kliniczna gorączki tyfoidowej może się różnić w zależności od wieku pacjenta:101102
Dzieci
- Biegunka występuje częściej niż u dorosłych103
- Częstsze drgawki i objawy neurologiczne104
- U dzieci poniżej 5 lat rzadziej występują bóle głowy i brzucha105
- Dzieci w wieku szkolnym częściej mają ból brzucha, bolesność brzucha, zaburzenia stanu psychicznego i infekcje górnych dróg oddechowych106
- Prezentacja kliniczna może być atypowa, co utrudnia rozpoznanie107
Dorośli
- Częstsze zaparcia niż biegunka108
- Częstsze nudności i wymioty109
- Czterokrotnie częstsze dreszcze w porównaniu do dzieci110
- Młodzi dorośli częściej doświadczają bólów głowy, kaszlu i zapalenia płuc111
Przebieg i czas trwania choroby
Czas trwania gorączki tyfoidowej zależy od szybkości wdrożenia odpowiedniego leczenia:112113
Przebieg bez leczenia
- Choroba trwa około 3-4 tygodnie, czasem dłużej114
- Objawy stopniowo nasilają się przez pierwsze 3 tygodnie115
- Możliwe poważne powikłania w trzecim tygodniu116
- Śmiertelność bez leczenia wynosi 10-30%117
- Całkowity powrót do zdrowia może trwać miesiące118
Przebieg z leczeniem
- Przy wczesnym włączeniu antybiotyków poprawa następuje po 2-3 dniach119
- Znacząca poprawa stanu klinicznego po 3-5 dniach120121
- Pełna odpowiedź na leczenie w ciągu 5-7 dni122
- Całkowity powrót do zdrowia w ciągu 7-14 dni123
- Śmiertelność przy odpowiednim leczeniu spada do 0,2-2%124
Nawroty
Nawroty gorączki tyfoidowej mogą wystąpić nawet po skutecznym leczeniu:125126
- Występują u około 5-10% pacjentów po zakończeniu antybiotykoterapii127
- Zazwyczaj pojawiają się w ciągu 1-2 tygodni po ustąpieniu gorączki128
- Mogą wystąpić nawet kilka tygodni po zakończeniu leczenia129
- Objawy nawrotu są podobne do pierwotnej infekcji, ale często łagodniejsze130
- Nawroty występują częściej u pacjentów leczonych antybiotykami niż w przypadkach nieleczonych131
Powikłania gorączki tyfoidowej
Poważne powikłania gorączki tyfoidowej występują u 10-15% hospitalizowanych pacjentów, zwykle po 2-3 tygodniach choroby:132
Powikłania żołądkowo-jelitowe
- Krwawienie z przewodu pokarmowego – u 10-20% pacjentów, może być masywne i zagrażające życiu133
- Perforacja jelita – u 1-2% pacjentów, najczęściej w dystalnej części jelita krętego134
- Zapalenie otrzewnej – jako następstwo perforacji jelita135
- Zapalenie pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych136
- Zapalenie wątroby137
- Zapalenie trzustki138
Powikłania sercowo-naczyniowe
Powikłania neurologiczne
- Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych143
- Zapalenie mózgu144
- Objawy parkinsonowskie (bardzo rzadko)145
- Zespół Guillaina-Barrégo (wyjątkowo rzadko)146
Inne powikłania
- Zapalenie płuc147
- Ostra niewydolność nerek148
- Zespół hemofagocytarny149
- Zapalenie szpiku kostnego (osteomyelitis)150
- Zapalenie jąder (orchitis)151
- Ropnie w różnych lokalizacjach152
Nosicielstwo
Po przebyciu gorączki tyfoidowej niektóre osoby mogą stać się bezobjawowymi nosicielami bakterii:153154
- Od 1% do 4% pacjentów staje się przewlekłymi nosicielami155
- Bakterie kolonizują pęcherzyk żółciowy, mogą być wydalane z kałem przez miesiące lub lata156
- Nosiciele nie mają objawów, ale mogą zarażać inne osoby157
- Nosicielstwo jest częstsze u osób z kamicą pęcherzyka żółciowego lub innymi nieprawidłowościami strukturalnymi158
- Nosiciele przewlekli są odpowiedzialni za znaczną część transmisji bakterii159
Objawy powrotu do zdrowia
Powrót do zdrowia po przebytej gorączce tyfoidowej charakteryzuje się następującymi objawami:160161
- Stopniowe obniżanie się gorączki162
- Powrót apetytu163
- Stopniowy wzrost poziomu energii164
- Ustępowanie bólów brzucha165
- Normalizacja wypróżnień166
- Ustępowanie objawów neurologicznych167
- Powrót prawidłowego ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca168
- Poprawa wyglądu ogólnego – ustąpienie bladości169
Pełny powrót do zdrowia po gorączce tyfoidowej może trwać od 4 do 6 tygodni, a niektóre objawy, jak zmęczenie i osłabienie, mogą utrzymywać się nawet do 6-8 miesięcy po zakończeniu antybiotykoterapii170171.
Atypowe prezentacje gorączki tyfoidowej
W niektórych przypadkach gorączka tyfoidowa może przebiegać w sposób nietypowy, co utrudnia rozpoznanie:172173
- Zapalenie płuc z dominującymi objawami ze strony układu oddechowego174
- Izolowana gorączka bez innych charakterystycznych objawów175
- Objawy sugerujące zakażenie układu moczowego176
- Izolowane silne bóle głowy naśladujące zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych177
- Dominujące objawy neurologiczne, zwłaszcza u pacjentów z Indii i Afryki178
- Izolowane bóle stawów179
- Silna żółtaczka180
Te atypowe prezentacje mogą prowadzić do opóźnienia w rozpoznaniu i leczeniu, co zwiększa ryzyko powikłań181.
Różnice między gorączką tyfoidową a gorączką paratyfoidową
Gorączka paratyfoidowa, wywoływana przez Salmonella Paratyphi A, B lub C, ma podobne objawy do gorączki tyfoidowej, ale zazwyczaj łagodniejszy przebieg:182183
- Krótszy okres inkubacji – 1-10 dni (w porównaniu do 6-30 dni dla gorączki tyfoidowej)184
- Łagodniejsze objawy185
- Szybszy powrót do zdrowia186
- Mniej powikłań187
- Niższa śmiertelność – około połowę niższa niż w przypadku gorączki tyfoidowej188
Jednakże z klinicznego punktu widzenia obie choroby mogą być trudne do rozróżnienia bez badań laboratoryjnych189.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.