Erytromelalgia
Epidemiologia
Erytromelalgia to rzadkie schorzenie neurowaskularne charakteryzujące się epizodami zaczerwienienia, podwyższonej temperatury i palącego bólu, głównie w kończynach. Epidemiologicznie zapadalność wynosi średnio około 4,7 przypadków na 100 000 osób rocznie, z wyraźną przewagą u kobiet (stosunek mężczyzn do kobiet około 1:3,7). Erytromelalgia pierwotna, często związana z mutacjami w genie SCN9A (około 15% przypadków), pojawia się zwykle w pierwszych dwóch dekadach życia (średni wiek około 10 lat), natomiast erytromelalgia wtórna manifestuje się średnio w wieku 49,1 lat, najczęściej w piątej i szóstej dekadzie życia. Wtórna forma jest powiązana głównie z zaburzeniami mieloproliferacyjnymi (3-65% pacjentów), chorobami autoimmunologicznymi oraz innymi schorzeniami. Epidemiczne wybuchy erytromelalgii odnotowano w Chinach, gdzie zgłoszono ponad 80 000 przypadków, głównie wśród młodzieży szkolnej, związane z gwałtownymi wahaniami temperatury otoczenia.
Epidemiologia erytromelalgii
Erytromelalgia jest rzadkim schorzeniem neurowaskularnym, charakteryzującym się epizodami trójsymptomatycznymi obejmującymi zaczerwienienie, podwyższoną temperaturę i palący ból, głównie w obrębie kończyn. Dane epidemiologiczne dotyczące tej choroby są ograniczone, jednak dostępne badania populacyjne dostarczają pewnych informacji na temat częstości występowania tego schorzenia.12
Częstotliwość występowania
Badania populacyjne przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych, Szwecji i Norwegii wykazały, że roczna zapadalność na erytromelalgię wynosi mniej niż 2 przypadki na 100 000 osób.1 Dokładniejsze dane z poszczególnych badań pokazują pewne zróżnicowanie:
- W Norwegii (1997) – roczna zapadalność wynosiła 2 przypadki na 100 000 osób, przy czym erytromelalgia pierwotna stanowiła dwie trzecie wszystkich przypadków34
- W USA (Olmsted County, Minnesota, 2009) – ogólna zapadalność wynosiła 1,3 przypadku na 100 000 osób rocznie, z czego zapadalność na pierwotną erytromelalgię wynosiła 1,1, a na wtórną 0,2 przypadku na 100 000 osób rocznie56
- W Szwecji (2012) – ogólna roczna zapadalność wynosiła 0,36 przypadku na 100 000 mieszkańców47
- W Nowej Zelandii (Dunedin, 2013) – szacowana zapadalność wynosiła 15 przypadków na 100 000 osób, co jest wartością co najmniej dziesięciokrotnie wyższą niż wcześniej raportowane dane89
Uwzględniając wszystkie dostępne badania, średnia szacowana zapadalność na erytromelalgię wynosi około 4,7 przypadku na 100 000 osób rocznie.49 Jednak warto zauważyć, że w badaniu z Nowej Zelandii zastosowano inną metodologię rekrutacji uczestników, opartą na samoidentyfikacji objawów, co mogło wpłynąć na wyższą liczbę zgłoszonych przypadków.9
Różnice płciowe
Większość badań wskazuje na wyższą częstość występowania erytromelalgii u kobiet niż u mężczyzn, choć istnieją pewne rozbieżności między poszczególnymi badaniami:110
- W badaniu z Olmsted County (Minnesota, USA) stosunek kobiet do mężczyzn wynosił 3:1, a skorygowane względem wieku wskaźniki zapadalności wynosiły 2 przypadki na 100 000 kobiet i 0,6 przypadku na 100 000 mężczyzn rocznie112
- W serii przypadków klinicznych z Mayo Clinic stosunek kobiet do mężczyzn wynosił 3:12
- W norweskim badaniu stosunek kobiet do mężczyzn wynosił 2:1212
- W przypadku erytromelalgii pierwotnej o wczesnym początku zgłaszano stosunek mężczyzn do kobiet wynoszący 1:2,5213
- We wtórnej erytromelalgii związanej z zaburzeniami mieloproliferacyjnymi, w przeglądzie 60 przypadków, opisano stosunek mężczyzn do kobiet wynoszący 3:22
Biorąc pod uwagę wszystkie dostępne badania, średni stosunek mężczyzn do kobiet wynosi około 1:3,7, co potwierdza przewagę występowania schorzenia u płci żeńskiej.49 W niedawnym badaniu histopatologicznym zaobserwowano również dominację kobiet, z proporcją kobiet do mężczyzn wynoszącą 2:1.14
Wiek wystąpienia
Wiek, w którym pojawia się erytromelalgia, różni się w zależności od jej podtypu:1516
- Erytromelalgia pierwotna (dziedziczna) zazwyczaj pojawia się w pierwszych dwóch dekadach życia, a średni wiek wystąpienia w przypadku postaci dziedzicznej wynosi około 10 lat1513
- Erytromelalgia wtórna ma średni wiek wystąpienia wynoszący 49,1 lat, przy czym najczęściej pojawia się w piątej i szóstej dekadzie życia (średnia wieku 61 lat)1513
W badaniu populacyjnym z Olmsted County mediana wieku w momencie diagnozy wynosiła 61 lat (zakres od 16 do 90 lat),11 podczas gdy w szwedzkim badaniu mediana wieku wynosiła 49 lat (rozstęp międzykwartylowy od 34 do 68 lat).11 W serii przypadków z Mayo Clinic średni wiek pacjentów wynosił 55,8 lat (zakres od 5 do 91 lat).5 Warto zauważyć, że w badaniu histopatologicznym średni wiek kobiet wynosił 38 lat, w porównaniu do średniego wieku 55 lat u mężczyzn.14
Rozkład geograficzny
Przypadki erytromelalgii zgłaszano z różnych regionów geograficznych, obejmujących pacjentów o zróżnicowanym pochodzeniu etnicznym, w tym z Chin, Stanów Zjednoczonych, Francji, Holandii i Norwegii.1516 Szczególnie interesującym zjawiskiem są epidemiczne wybuchy erytromelalgii w Chinach:217
- W Chinach zgłoszono ponad 80 000 przypadków epidemicznej erytromelalgii, głównie występującej między lutym a marcem w południowych regionach kraju178
- Epidemiczne wybuchy były zgłaszane z 13 prowincji w latach 1960-201417
- Epidemie wiązały się z gwałtownymi wahaniami temperatury otoczenia – charakterystycznym „V-kształtnym” spadkiem temperatury, po którym następował szybki wzrost w ciągu kilku dni1718
- Większość przypadków w epidemiach stanowili uczniowie szkół średnich, szczególnie dziewczęta i uczniowie mieszkający w internatach18
Erytromelalgia pierwotna i wtórna – różnice epidemiologiczne
Z punktu widzenia epidemiologicznego istotne jest rozróżnienie między erytromelalgią pierwotną a wtórną:1519
Erytromelalgia pierwotna
Erytromelalgia pierwotna może być dziedziczna (rodzinna) lub sporadyczna:2021
- Postać dziedziczna jest związana z mutacjami w genie SCN9A, który koduje podjednostkę alfa napięciowo-zależnych kanałów sodowych Nav1.72022
- Szacuje się, że około 15% przypadków erytromelalgii jest spowodowanych mutacjami w genie SCN9A22
- W norweskim badaniu klinicznym erytromelalgia pierwotna stanowiła dwie trzecie wszystkich przypadków3
- W badaniu z Mayo Clinic pierwotna erytromelalgia stanowiła 66% wszystkich przypadków20
- Wczesny początek erytromelalgii pierwotnej (przed 20. rokiem życia) jest rzadki – w jednym z badań obejmującym 168 pacjentów tylko troje (2%) było w wieku poniżej 12 lat20
Erytromelalgia wtórna
Erytromelalgia wtórna jest związana z chorobami współistniejącymi, szczególnie z zaburzeniami mieloproliferacyjnymi:1923
- Szacowana częstość występowania erytromelalgii u pacjentów z zaburzeniami mieloproliferacyjnymi wynosi 3-65%224
- W 85% przypadków erytromelalgia występuje przed pojawieniem się zaburzeń mieloproliferacyjnych23
- Erytromelalgia może poprzedzać diagnozę chorób mieloproliferacyjnych średnio o 2,5 roku2320
- Inne przyczyny wtórnej erytromelalgii obejmują choroby autoimmunologiczne (np. toczeń rumieniowaty, zespół Sjögrena), neuropatie autoimmunologiczne, choroby reumatologiczne, cukrzycę, infekcje pokswirusowe oraz niektóre leki2110
W badaniu histopatologicznym zaobserwowano powiązania z chorobami autoimmunologicznymi, takimi jak bielactwo, toczeń rumieniowaty powikłany chorobą zakrzepowo-zatorową oraz łuszczycowe zapalenie stawów.14 Niedawno odnotowano również przypadki erytromelalgii związane z infekcjami COVID-19 lub szczepieniami przeciwko COVID-19.25
Monitorowanie i nadzór epidemiologiczny
Ze względu na rzadkość występowania erytromelalgii oraz jej potencjalnie poważne powikłania, istotne jest odpowiednie monitorowanie i nadzór nad tą chorobą:2615
Zalecenia dotyczące monitorowania
- Regularne wizyty kontrolne są konieczne do oceny skuteczności leczenia26
- Zaleca się coroczne wykonywanie pełnej morfologii krwi z rozmazem w celu monitorowania rozwoju ewentualnych zaburzeń mieloproliferacyjnych1526
- Nawet pacjenci z erytromelalgią pierwotną powinni być monitorowani pod kątem morfologii krwi, ponieważ zaburzenia mieloproliferacyjne mogą pojawić się średnio 2,5 roku po wystąpieniu objawów erytromelalgii20
W przypadku dzieci z erytromelalgią konieczne jest szczególnie staranne monitorowanie ze względu na wysoką chorobowość. W dziewięcioletniej obserwacji 15 pacjentów pediatrycznych: u 5 (33%) choroba pozostała stabilna, u 4 (27%) nastąpiła poprawa, u 2 (13%) ustąpienie objawów, u 1 (7%) pogorszenie, a 3 (20%) zmarło.20
Rejestry i badania naukowe
Ze względu na rzadkość erytromelalgii, zwłaszcza w populacji pediatrycznej, prowadzone są działania mające na celu lepszą standaryzację danych i poprawę badań nad tą chorobą:2728
- Trwają wysiłki na rzecz rozwoju wieloośrodkowego rejestru przypadków erytromelalgii pediatrycznej ze standaryzowanym zbieraniem i raportowaniem danych2728
- Celem jest ustanowienie konsensusu dotyczącego zaleceń w zakresie diagnostyki i leczenia erytromelalgii pediatrycznej28
- W Chinach sugeruje się włączenie epidemicznej erytromelalgii do rutynowego systemu nadzoru chorób oraz utworzenie systemu wczesnego ostrzegania opartego na mierzonych lub prognozowanych wahaniach temperatury18
W Mayo Clinic działa Klinika Erytromelalgii, która służy jako punkt centralny dla badań klinicznych. Opiekę w tej klinice prowadzi zespół lekarzy, w tym specjalistów w dziedzinie dermatologii, neurologii i medycyny naczyniowej, którzy współpracują, aby oferować pacjentom specjalistyczne badania skóry, dokładną diagnozę i plan leczenia dostosowany do indywidualnych potrzeb.29
Implikacje dla zdrowia publicznego i przyszłe kierunki badań
Mimo rzadkości występowania, erytromelalgia stanowi istotne wyzwanie dla zdrowia publicznego ze względu na swój chroniczny charakter i wpływ na jakość życia pacjentów:2330
Wpływ na jakość życia
- U większości pacjentów z erytromelalgią pierwotną objawy są oporne na leczenie blokerami kanału sodowego i inne terapie, a dolegliwości mają tendencję do progresji w czasie23
- Jakość życia może być znacznie obniżona z powodu bólu i niepełnosprawności, wtórnych uszkodzeń tkanek (owrzodzenia, martwica, zgorzel) lub zachowań samookaleczających23
- Głównym ograniczeniem rynku leczenia erytromelalgii jest wysoki koszt opcji terapeutycznych, które często wymagają długoterminowego stosowania leków, zabiegów miejscowych, a w niektórych przypadkach interwencji chirurgicznych30
Trendy, badania i perspektywy
Obserwuje się następujące trendy i perspektywy dotyczące erytromelalgii:3031
- Według Globalnego Instytutu Zdrowia częstość występowania erytromelalgii wzrosła z około 1,3 przypadku na 100 000 osób dekadę temu do około 1,7 przypadku na 100 000 obecnie32
- W populacjach powyżej 60. roku życia częstość występowania może wzrosnąć do około 4 przypadków na 100 000, podkreślając zwiększone zapotrzebowanie na rozwiązania terapeutyczne w tej grupie wiekowej32
- Znaczącą szansą są postępy w badaniach i rozwoju leków na erytromelalgię – rzadkość choroby i niepełne zrozumienie jej patofizjologii zachęcają do istotnych inwestycji w badania nad skuteczniejszymi i bardziej ukierunkowanymi terapiami30
- Ważnym trendem jest zwiększająca się świadomość i poprawa możliwości diagnostycznych – ulepszone narzędzia diagnostyczne umożliwiają wcześniejsze i dokładniejsze wykrywanie schorzenia, co jest kluczowe dla skutecznego zarządzania chorobą30
Badania epidemiologiczne firmy IMARC Group wskazują, że Stany Zjednoczone mają największą pulę pacjentów z erytromelalgią i stanowią największy rynek dla jej leczenia.31 W 2023 roku rynek ten odnotował umiarkowany wzrost, z 3% wzrostem importu i eksportu powiązanych farmaceutyków, wspieranym przez postępy w metodach leczenia i rosnącą globalną zapadalność na erytromelalgię.32 Ameryka Północna zajmowała dominującą pozycję na rynku, przechwytując ponad 37% udziału w rynku globalnym, co można przypisać zaawansowanej infrastrukturze opieki zdrowotnej, wysokiej świadomości objawów erytromelalgii i dostępności opcji leczenia.33
Znaczenie nadzoru i diagnostyki
Rozpoznanie i monitorowanie erytromelalgii ma kluczowe znaczenie z kilku powodów:2415
- Diagnostyka pierwotnej erytromelalgii opiera się na obecności klasycznych objawów oraz badaniach przesiewowych w kierunku mutacji genu SCN9A15
- Wtórna forma erytromelalgii jest diagnozowana poprzez wykluczenie różnych chorób związanych z tym stanem15
- Wykonywana jest pełna morfologia krwi z rozmazem w celu poszukiwania dowodów na zaburzenia mieloproliferacyjne (podwyższony hematokryt powyżej 50% z czerwonymi krwinkami lub płytkami krwi) oraz zapalenie tkanki łącznej (podwyższona liczba białych krwinek i neutrofilów)15
- Termografia w podczerwieni może być stosowana w diagnostyce i ocenie wyników terapeutycznych erytromelalgii24
W niedawnych badaniach histopatologicznych zidentyfikowano charakterystyczne cechy erytromelalgii, takie jak znaczne rozszerzenie naczyń powierzchownych i zmniejszenie unerwienia autonomicznego gruczołów ekrynowych i tętnic, co wskazuje, że erytromelalgia jest zespołem dysautonomii i może być postrzegana jako część spektrum fenotypowego neuropatii drobnych włókien.3435
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.