Choroba policystyczna nerek o dziedziczeniu autosomalnym recesywnym
Objawy
Choroba policystyczna nerek o dziedziczeniu autosomalnym recesywnym (ARPKD) to rzadkie schorzenie genetyczne o częstości około 1:20 000 żywych urodzeń, charakteryzujące się obecnością licznych torbieli w nerkach oraz współistniejącymi zaburzeniami wątroby, w tym wrodzoną marskością i nadciśnieniem wrotnym. Klinicznie ARPKD manifestuje się już w okresie prenatalnym typowymi cechami ultrasonograficznymi, takimi jak powiększone, hiperechogeniczne nerki oraz małowodzie, co prowadzi do hipoplazji płuc i poważnych zaburzeń oddechowych po urodzeniu. Noworodki często wymagają intensywnego wspomagania oddechu, a śmiertelność w pierwszych tygodniach życia sięga około 33%. W przebiegu choroby dominują objawy nerkowe, takie jak poliuria, polidypsja, nadciśnienie tętnicze (obecne u ~80% dzieci), białkomocz i krwiomocz, a także postępująca niewydolność nerek, która u około 60% dzieci wymaga dializ lub przeszczepu przed 10. rokiem życia. Wątroba ulega zwłóknieniu od urodzenia, co z czasem prowadzi do powikłań takich jak splenomegalia, żylaki przełyku i cholangitis, a funkcja hepatocytów pozostaje zwykle zachowana, co utrudnia ocenę progresji choroby.
- Objawy i przebieg – Choroba policystyczna nerek o dziedziczeniu autosomalnym recesywnym
- Objawy prenatalne
- Objawy u noworodków
- Objawy ze strony nerek
- Progresja niewydolności nerek
- Objawy ze strony wątroby
- Problemy wzrostowe
- Inne objawy i powikłania
- Klasyfikacja w zależności od wieku wystąpienia objawów
- Rokowanie
- Typy kliniczne i zmienność przebiegu choroby
- Podsumowanie
Objawy i przebieg – Choroba policystyczna nerek o dziedziczeniu autosomalnym recesywnym
Choroba policystyczna nerek o dziedziczeniu autosomalnym recesywnym (ARPKD) jest rzadkim schorzeniem genetycznym, występującym z częstością około 1 na 20 000 żywych urodzeń. Charakteryzuje się obecnością torbieli wypełnionych płynem w nerkach, które mogą powodować ich znaczne powiększenie, oraz różnorodnymi zaburzeniami w obrębie wątroby. Przebieg kliniczny choroby może być bardzo zróżnicowany, nawet w obrębie tej samej rodziny.123
Objawy prenatalne
W wielu przypadkach pierwsze objawy ARPKD mogą zostać wykryte jeszcze przed urodzeniem, podczas rutynowych badań ultrasonograficznych. Typowe objawy prenatalne obejmują:12
- Powiększone, hiperechogeniczne nerki
- Zmniejszona ilość płynu owodniowego (małowodzie)
- Niedorozwój płuc (hipoplazja płuc)
- Problemy z funkcjonowaniem płuc
Zmniejszona ilość płynu owodniowego jest wynikiem upośledzenia funkcji nerek płodu, co prowadzi do niedorozwoju płuc i może skutkować poważnymi problemami oddechowymi po urodzeniu. Powiększone nerki mogą wywierać ucisk na płuca rozwijającego się płodu, co dodatkowo utrudnia ich prawidłowy wzrost.56
Objawy u noworodków
Kiedy dziecko z ARPKD przychodzi na świat, mogą pojawić się wyraźniejsze objawy choroby:12
- Znaczne trudności z oddychaniem spowodowane niedorozwojem płuc
- Wzdęty brzuch spowodowany powiększeniem nerek
- Zespół Pottera (charakterystyczne deformacje kończyn, twarzy i uszu spowodowane małowodziem)
- Niższa masa urodzeniowa
Niedorozwój płuc stanowi największy i najbardziej zagrażający życiu problem bezpośrednio po urodzeniu. Często konieczne jest wspomaganie oddychania za pomocą respiratora.5 Około 1 na 3 noworodki z ARPKD, u których występują trudności z oddychaniem wkrótce po urodzeniu, umrze w ciągu kilku tygodni lub miesięcy.6 W najcięższych przypadkach noworodki mogą umrzeć w ciągu godzin lub dni po urodzeniu z powodu niewydolności oddechowej.7
Objawy ze strony nerek
W ARPKD małe kanaliki (cewki) tworzące nerki rozwijają się nieprawidłowo, powodując powstawanie wybrzuszeń i torbieli wypełnionych płynem. Prowadzi to do szeregu objawów ze strony nerek:12
- Poliuria (częste oddawanie moczu, moczenie nocne)
- Polidypsja (nadmierne i długotrwałe pragnienie)
- Nadciśnienie tętnicze (występuje u około 80% dzieci z ARPKD, często w ciągu pierwszych miesięcy życia)
- Zakażenia układu moczowego
- Białkomocz
- Krwiomocz
Nadmierna produkcja moczu i wzmożone pragnienie zwiększają ryzyko odwodnienia, szczególnie jeśli dziecko ma również wysoką temperaturę, wymiotuje lub ma biegunkę.6 Nadciśnienie tętnicze jest powszechnym problemem u dzieci z ARPKD i może być trudne do kontrolowania, wymagając leczenia wieloma lekami. Nadciśnienie zwiększa ryzyko chorób serca i udaru mózgu, a także może przyczyniać się do dalszego uszkodzenia nerek.78
Progresja niewydolności nerek
Większość osób z ARPKD traci znaczną część funkcji nerek w miarę postępu choroby. Tempo progresji choroby jest różne u różnych pacjentów, ale generalnie:12
- Około 6 na 10 dzieci z ARPKD będzie potrzebowało dializy lub przeszczepu nerki do 10. roku życia
- Większość dzieci z ARPKD rozwinie niewydolność nerek do 15-20 roku życia
- Około 50% pacjentów z ARPKD rozwinie schyłkową niewydolność nerek w pierwszych dwóch dekadach życia
Objawy niewydolności nerek mogą obejmować:6
- Utratę apetytu i spadek masy ciała
- Obrzęk kostek, stóp lub dłoni (obrzęki)
- Duszność
- Zwiększoną potrzebę oddawania moczu, szczególnie w nocy (nokturia)
- Świąd skóry
- Nudności
Interesujący jest fakt, że u dzieci, które przeżyją okres noworodkowy, funkcja nerek często ulega przejściowej poprawie w ciągu pierwszych trzech lat życia ze względu na dalsze dojrzewanie nerek, a następnie następuje stopniowy spadek funkcji nerek.89
Objawy ze strony wątroby
ARPKD zawsze wiąże się z nieprawidłowościami w obrębie wątroby, w tym z wrodzoną marskością wątroby i zaburzeniami dróg żółciowych. Problemy z wątrobą mogą stać się bardziej widoczne wraz z wiekiem pacjenta:123
- Zwłóknienie wątroby występuje we wszystkich przypadkach ARPKD i jest zwykle obecne od urodzenia
- Nadciśnienie wrotne prowadzące do powiększenia śledziony (splenomegalii)
- Żylaki przełyku, które mogą prowadzić do poważnych krwawień wewnętrznych
- Zapalenie dróg żółciowych (cholangitis)
- Poszerzenie wewnątrzwątrobowych i zewnątrzwątrobowych dróg żółciowych (zespół Caroliego)
- Żółtaczka (zażółcenie skóry i oczu)
Problemy z wątrobą pojawiają się zwykle później w życiu, podczas gdy objawy nerkowe dominują we wczesnych stadiach choroby. U pacjentów z ARPKD, którzy przeżyli okres noworodkowy i dzieciństwo, problemy wątrobowe mogą stać się dominującym objawem.78 Należy zauważyć, że mimo poważnych zmian strukturalnych, funkcja hepatocytów zwykle pozostaje prawidłowa, co może utrudniać monitorowanie ciężkości i progresji choroby wątroby.9
Problemy wzrostowe
Ze względu na zmniejszoną funkcję nerek i płuc, dzieci z ARPKD często wykazują opóźnienie wzrostu i rozwoju:12
- Dzieci z ARPKD są zwykle mniejsze niż przeciętnie (opóźnienie wzrostu)
- Powiększone nerki zajmują większość przestrzeni w jamie brzusznej, co może prowadzić do problemów z karmieniem
- Trudności z przyjmowaniem pokarmów mogą prowadzić do niedożywienia
Problemy z odżywianiem mogą wynikać z faktu, że powiększone nerki zajmują większość przestrzeni w jamie brzusznej, co ogranicza możliwości przyjmowania większych ilości pokarmu przez dziecko.5 Dodatkowo, zaburzenia metaboliczne związane z przewlekłą chorobą nerek mogą przyczyniać się do opóźnienia wzrostu.6
Inne objawy i powikłania
Pacjenci z ARPKD mogą doświadczać również innych objawów i powikłań:12
- Problemy żołądkowo-jelitowe, takie jak słaby apetyt, wymioty lub biegunka
- Obniżona liczba czerwonych i białych krwinek oraz płytek krwi
- Żylaki (poszerzenie żył powierzchownych, zwykle w nogach)
- Hemoroidy
- W rzadkich przypadkach, powikłania neurologiczne, w tym drgawki
Zmniejszona liczba krwinek może być wynikiem nadciśnienia wrotnego i powiększenia śledziony, co prowadzi do nadmiernego filtrowania komórek krwi (hipersplenizm).5 Może to zwiększać ryzyko krwawień i infekcji.
Klasyfikacja w zależności od wieku wystąpienia objawów
ARPKD można klasyfikować w zależności od wieku, w którym objawy stają się widoczne:123
- Postać okołoporodowa (obecna przy urodzeniu) – noworodki rodzą się z bardzo dużym brzuchem z powodu masywnego powiększenia nerek. Około 90% cewek zbiorczych jest poszerzonych, ale wątroba jest minimalnie zajęta. Ciężkie upośledzenie czynności nerek w okresie płodowym prowadzi do małowodzia i hipoplazji płuc. Około 75% przypadków kończy się śmiercią dziecka w ciągu tygodnia od urodzenia.
- Postać noworodkowa (objawy w pierwszym miesiącu życia) – noworodki mają wyczuwalne nerki przy urodzeniu. Około 60% nerek jest zajętych i występuje łagodna choroba wątroby. Upośledzenie czynności nerek jest często mniej ciężkie, ale choroba nerek postępuje, zwykle powodując śmierć w ciągu kilku miesięcy.
- Postać niemowlęca (objawy między 3 a 6 miesiącem życia) – około 25% cewek zbiorczych jest poszerzonych, z umiarkowanym zwłóknieniem okołowrotnym wątroby. W badaniu stwierdza się powiększone nerki i wątrobę z powiększoną śledzioną. Dzieci często rozwijają przewlekłą chorobę nerek z nadciśnieniem wrotnym i systemowym. Główną przyczyną zgonów jest schyłkowa niewydolność nerek, zwykle w okresie dojrzewania.
- Postać dziecięca (objawy między 6 miesiącem a 5 rokiem życia) – występuje znaczna choroba wątroby. Mniej niż 10% rozwija schyłkową niewydolność nerek. Zachorowalność i śmiertelność są zwykle spowodowane nadciśnieniem wrotnym, w tym krwawieniem z żylaków i małopłytkowością lub anemią z powodu hipersplenizmu. Śmiertelność jest najniższa ze wszystkich czterech kategorii, z około 80% przeżywających powyżej 15 roku życia.
W rzadkich przypadkach ARPKD może objawiać się u dorosłych, głównie z powikłaniami choroby wątroby lub z objawami nerkowymi, takimi jak białkomocz, kamica nerkowa i niewydolność nerek.56
Rokowanie
Rokowanie dla pacjentów z ARPKD jest zróżnicowane i zależy od ciężkości choroby oraz wieku, w którym objawy się pojawiają:12
- Około 1 na 3 noworodki z ARPKD umiera w ciągu pierwszych 4 tygodni życia z powodu niewydolności oddechowej
- Około 9 na 10 dzieci (90%), które przeżyją pierwszy miesiąc życia, przeżyje co najmniej do 5 roku życia
- Większość dzieci z ARPKD obecnie dożywa dorosłości
- Pacjenci, którzy przeżyją okres noworodkowy, mają około 80% szans na przeżycie do 15 roku życia
Trudno jest dokładnie przewidzieć, jak długo dziecko z ARPKD będzie żyło, ponieważ istnieje niewiele danych pokazujących długoterminowe wskaźniki przeżycia.6 Ogólnie rzecz biorąc, im wcześniej choroba zostanie zdiagnozowana, tym cięższy jest jej przebieg. Na przykład dziecko z oczywistymi problemami nerkowymi w rutynowym badaniu ultrasonograficznym będzie miało zwykle gorsze rokowanie niż dziecko, u którego choroba zostanie zdiagnozowana później.7
Typy kliniczne i zmienność przebiegu choroby
Przebieg kliniczny ARPKD może być bardzo zróżnicowany, nawet w obrębie tej samej rodziny. Niektóre dzieci mają głównie objawy nerkowe, podczas gdy inne mają głównie problemy z wątrobą.12 Ta zmienność może być częściowo wyjaśniona przez różnice genetyczne; pacjenci z biallelicznymi wariantami PKHD1 przewidywanymi do całkowitej utraty funkcji fibrocystyny są związani z ciężkimi fenotypami nerkowymi i wątrobowymi.3
Chociaż większość pacjentów z ARPKD wykazuje podobną progresję choroby, istnieją również nietypowe fenotypy. U starszych pacjentów niektóre przypadki ARPKD opisywano jako umiarkowanie dotknięte lub nawet jako wyłączne lub dominujące fenotypy albo wątroby, albo nerek.4 W badaniu opisującym młodych dorosłych z ARPKD, prawie połowa pacjentów wykazywała stabilną funkcję nerek w stadiach PChN 1-3, co sugeruje, że funkcja nerek w ARPKD może być lepiej zachowana niż powszechnie przewidywano.5
W przeciwieństwie do typowego obrazu klinicznego, badanie nad tempem zmniejszania się wskaźnika filtracji kłębuszkowej (GFR) u pacjentów z ARPKD wykazało stosunkowo powolne tempo spadku GFR (-1,4 ml/min/1,73 m² rocznie, czyli około -6%), z większym spadkiem u pacjentów w wieku powyżej 10 lat (-11,5%). Jednak ogólne tempo spadku GFR nie różniło się znacząco między pacjentami z ARPKD a grupą kontrolną. Stosunkowo powolne tempo spadku GFR i brak znaczącego białkomoczu sugerują, że te standardowe miary kliniczne mogą mieć ograniczoną użyteczność w ocenie interwencji terapeutycznych.6
Podsumowanie
Choroba policystyczna nerek o dziedziczeniu autosomalnym recesywnym (ARPKD) jest rzadkim, ciężkim schorzeniem, które może objawiać się już w okresie prenatalnym lub we wczesnym dzieciństwie. Charakteryzuje się powiększonymi nerkami z licznymi torbielami oraz postępującymi zmianami w wątrobie. Objawy i przebieg choroby są bardzo zróżnicowane – od przypadków śmiertelnych w okresie noworodkowym z powodu niewydolności oddechowej, do przypadków z łagodniejszym przebiegiem, które mogą być diagnozowane dopiero w późniejszym dzieciństwie lub nawet w dorosłości.
Główne objawy ARPKD obejmują powiększone nerki, trudności z oddychaniem, nadciśnienie tętnicze, poliurię i polidypsję, problemy wzrostowe oraz postępujące zmiany w wątrobie prowadzące do zwłóknienia i nadciśnienia wrotnego. Wraz z upływem czasu, u większości pacjentów rozwija się niewydolność nerek, często przed osiągnięciem dorosłości.
Pomimo poważnego charakteru choroby, dzięki postępom w opiece medycznej, większość dzieci z ARPKD, które przeżyją okres noworodkowy, dożywa dorosłości. Ważne jest kompleksowe podejście w opiece nad pacjentami z ARPKD, uwzględniające zarówno problemy nerkowe, jak i wątrobowe oraz inne potencjalne powikłania choroby.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.