Alergia na pszenicę
Patofizjologia i mechanizm
Alergia na pszenicę jest wynikiem uwalniania mediatorów zapalnych (histamina, leukotrieny) z komórek tucznych i bazofili, indukowanego przez reakcję IgE lub mechanizmy nie-IgE zależne. Główne alergeny to białka pszenicy, w tym alfa-purothionina, inhibitory alfa-amylazy/trypsyny, gliadyny i gluteniny, z omega-5-gliadyną jako kluczowym alergenem w anafilaksji indukowanej wysiłkiem (WDEIA). Reakcje IgE-zależne pojawiają się szybko (minuty do 4 godzin) po ekspozycji, natomiast reakcje nie-IgE mogą rozwijać się do 48 godzin i są związane z eozynofilowym zapaleniem przełyku (EOE) lub żołądka (EG). Diagnostyka opiera się na testach skórnych (SPT) i oznaczeniu swoistych IgE, z czułością odpowiednio 73% i 83%, choć swoistość jest niższa (73% i 43%).
- Patogeneza alergii na pszenicę
- Mechanizmy immunologiczne w alergii na pszenicę
- Szczególne formy alergii na pszenicę
- Rola czynników genetycznych i środowiskowych
- Różnice między alergią na pszenicę a chorobą trzewną
- Diagnostyka alergii na pszenicę
- Leczenie alergii na pszenicę
- Nowe kierunki badań i perspektywy
Patogeneza alergii na pszenicę
Alergia na pszenicę jest manifestacją uwalniania mediatorów zapalnych, takich jak histamina, czynnik aktywujący płytki krwi i leukotrieny, z komórek tucznych i bazofili. Produkcja IgE w tym przypadku wynika prawdopodobnie z przełamania tolerancji pokarmowej i, w rezultacie, zaburzeń immunologicznych z przewagą odpowiedzi typu Th2, prowadzących do uwrażliwienia i produkcji IgE przez limfocyty B 123. Mechanizm ten polega na tym, że gdy określony alergen wiąże się z dwoma specyficznymi przeciwciałami IgE związanymi z ich receptorami o wysokim powinowactwie (FcεRI), wywołuje to cross-link receptorów FcεRI i powoduje aktywację komórek tucznych i bazofili 2.
Alergeny pszenicy
Alergeny znajdujące się w mące pszennej obejmują alfa-purothioninę, inhibitor alfa-amylazy/trypsyny, peroksydazę, tioredoksynę, białko transferowe lipidów, inhibitor proteazy serynowej, białko podobne do taumatyny (TLP), gliadynę, reduktazę tiolu, 1-cys-peroksyredoksynę i inhibitor podobny do proteazy serynowej 1. W patogenezie alergii na pszenicę uczestniczą różne białka pszenne, zarówno rozpuszczalne w wodzie (albuminy i globuliny), jak i nierozpuszczalne w wodzie (gluteniny i gliadyny) 4. Prolaminy (gliadyny) są związane z cięższą postacią alergii na gluten, natomiast alergie wywołane gluteniną są często mniej ciężkie 5.
Zidentyfikowano wiele swoistych białek pszenicy odpowiedzialnych za reakcje alergiczne, w tym:
- Omega-5-gliadyna (składnik glutenu) – główny alergen powodujący anafilaksję indukowaną wysiłkiem zależną od pszenicy (WDEIA) 67
- Gluteniny o niskiej masie cząsteczkowej (LMW) i o wysokiej masie cząsteczkowej (HMW) 7
- Białko transferowe lipidów (LTP) 8
- Inhibitory alfa-amylazy/trypsyny (ATI) 9
- Białka z rodziny profilin (Tri a12), prolamin (Tri a14, Tri a19, Tri a26, Tri a36) i alfa-purothioniny (Tri a37) 10
Najnowsza wersja bazy danych alergenów WHO/IUIS opisuje 21 różnych dobrze sklasyfikowanych alergenów pszenicy 11. Charakterystyczne pierwotne sekwencje występujące w gliadynach wywołujących tę alergię to QQIPQQQ, PQQPFP, QQQFPGQQQQ i podobne peptydy z gliadyny i gluteniny 10.
Mechanizmy immunologiczne w alergii na pszenicę
Alergia na pszenicę może być mediowana immunoglobuliną E (IgE) lub nie, i może obejmować odpowiedź komórek tucznych 5. Rozróżnia się dwa główne typy alergii na pszenicę: mediowaną przez IgE oraz nie-mediowaną przez IgE 4.
Alergia mediowana przez IgE
Klasyczne reakcje mediowane przez IgE na alergen pokarmowy są natychmiastowe, powtarzalne, a swoiste dla pokarmu IgE można wykazać 2. W alergii na pszenicę mediowanej przez IgE proces patogenetyczny obejmuje następujące etapy:
- Ekspozycja genetycznie podatnego gospodarza na alergeny pszenicy w kontekście nieprawidłowych warunków środowiskowych powoduje odpowiedź immunologiczną z dominacją limfocytów pomocniczych Th2/Th17 12
- Limfocyty Th2 uwalniają czynniki prozapalne IL-3 i IL-13, co aktywuje proliferację i różnicowanie limfocytów B oraz stymuluje produkcję IgE 13
- Swoiste dla alergenu przeciwciała IgE wiążą się następnie z FcεRI obecnymi na komórkach tucznych w tkankach i bazofilach we krwi 12
- Podczas ponownego kontaktu z alergenem, IgE wiąże się ze swoim receptorem FcεRI znajdującym się na bazofilach i komórkach plazmatycznych 13
- Następuje aktywacja mediatorów zapalnych i wazoaktywnych oraz rozwój zapalenia 134
Gdy alergeny pszenicy dostają się do krwiobiegu z jelit, wiążą się z uczulonymi bazofilami krążącymi we krwi, wywołując reakcję histaminową w układzie sercowo-naczyniowym 12. Reakcje IgE zachodzą szybko po spożyciu lub wdychaniu pszenicy, zwykle w ciągu minut, ale mogą wystąpić do czterech godzin później 14.
Alergia nie-mediowana przez IgE
Reakcje nie-mediowane przez IgE angażują układ odpornościowy, ale nie przeciwciała IgE. Reakcja alergiczna na pszenicę jest wolniejsza niż reakcja mediowana przez IgE i może rozwinąć się nawet do 48 godzin 14. Alergia na pszenicę nie-mediowana przez IgE (alergia na pszenicę o opóźnionym początku) jest ściśle związana z eozynofilowym zapaleniem przełyku (EOE) lub eozynofilowym zapaleniem żołądka (EG) 4. Reakcje nie-mediowane przez IgE charakteryzują się przewlekłą infiltracją eozynofilową i limfocytarną przewodu pokarmowego 3.
EOE jest chorobą atopową wywołaną alergią pokarmową, charakteryzującą się zapaleniem Th2 ograniczonym do przełyku. Dysfunkcja komórek nabłonkowych przełyku prawdopodobnie zapoczątkowuje proces zapalny u osób genetycznie predysponowanych. Kilka niezależnych grup wykazało, że cytokiny Th2, takie jak IL-13, IL-5 i IL-4, powodują zapalenie, eozynofilię i zmiany włókniste obserwowane w EOE 29.
Szczególne formy alergii na pszenicę
Anafilaksja indukowana wysiłkiem zależna od pszenicy (WDEIA)
WDEIA jest szczególnym typem alergii na pszenicę mediowanej przez IgE 4. Jest to stan, w którym anafilaksja jest wywoływana przez ćwiczenia fizyczne w ciągu kilku minut do kilku godzin po spożyciu produktów pszennych, a nie w wyniku samego spożycia pszenicy 6. Pacjenci z WDEIA wykazują szereg objawów klinicznych, od uogólnionej pokrzywki po ciężkie reakcje alergiczne, w tym anafilaksję 15.
W WDEIA omega-5-gliadyny lub podjednostka gluteniny o wysokiej masie cząsteczkowej i podobne białka w innych rodzajach Triticeae dostają się do krwiobiegu podczas ćwiczeń, gdzie powodują ostrą astmę lub reakcję alergiczną 5. Chociaż mechanizm nie jest w pełni zrozumiały, możliwym wyjaśnieniem jest to, że peptydy pochodzące z omega-5 gliadyny są połączone krzyżowo z transglutaminazą tkankową (tTG), co powoduje znaczny wzrost wiązania przeciwciał IgE zarówno in vitro, jak i in vivo. Aktywacja tTG w błonie śluzowej jelita podczas ćwiczeń u pacjentów z WDEIA może prowadzić do tworzenia dużych kompleksów alergenów zdolnych do wywoływania reakcji anafilaktycznych 6.
Alergia kontaktowa i wziewna
Alergia na pszenicę może również występować jako alergia kontaktowa wynikająca z narażenia zawodowego 5. Nadwrażliwość kontaktowa, atopowe zapalenie skóry, wyprysk i pokrzywka wydają się być zjawiskami pokrewnymi, których przyczyną są ogólnie uważane za hydrofobowe składniki prolaminowe niektórych upraw Triticeae i Aveneae. W pszenicy jednym z tych białek jest alfa-gliadyna (produkt genu Gli-B1) 5.
Alergie zawodowe obejmują alergiczny nieżyt nosa (AR), alergiczne zapalenie spojówek (AC), astmę piekarzy (BA) i pokrzywkę kontaktową (CU) 16. Alergia na pszenicę może być wywoływana przez ekspozycję na alergen drogą pokarmową (alergia pokarmowa), wziewną (alergia oddechowa) lub kontakt ze skórą (alergia skórna) 4.
Rola czynników genetycznych i środowiskowych
Patogeneza alergii na pszenicę jest złożona i obejmuje interakcję czynników genetycznych i środowiskowych 16. Uwrażliwienie genetycznie podatnych gospodarzy występuje przy ekspozycji na produkty pszenne (przez oko, nos, drogę doustną, skórę) w kontekście dysregulacji mikrobioty gospodarza i czynników środowiskowych (np. detergenty w kosmetykach zawierających pszenicę, takich jak mydło do twarzy) 16.
Częstość występowania NCGS jest wyższa u krewnych pierwszego stopnia pacjentów z celiakią, a genotypy HLA-DQ2 i DQ8 obserwuje się u 50% pacjentów z NCGS, co jest nieco podwyższone w porównaniu z populacją ogólną 11.
Wczesne wprowadzenie zbóż zawierających gliadynę zwiększało ryzyko autoimmunizacji komórek wyspowych u ludzi. Wyniki badań na myszach niepodatnych na otyłość i szczurach podatnych na cukrzycę BioBreeding (BBDP) wskazują na gliadynę pszenicy jako dietetyczny czynnik diabetogenny 15.
Rola zwiększonej przepuszczalności jelitowej
U szczurów BBDP ekspozycja na gliadynę wiąże się ze zwiększoną przepuszczalnością jelitową zależną od zonuliny, prawdopodobnie pozwalającą antygenom pokarmowym na kontakt z leżącą poniżej blaszką właściwą 15. Prawidłowy nabłonek jelitowy jest nieprzepuszczalny dla makrocząsteczek, podczas gdy celiakia charakteryzuje się zwiększoną przepuszczalnością jelitową i zmienioną strukturą połączeń między komórkami nabłonkowymi, prowadzącą do zaburzenia funkcji bariery 15.
Peptydy pochodzące z glutenu zawierają wiele reszt proliny i glutaminy, co czyni je odpornymi na trawienie przez enzymy trzustkowe i enzymy jelita cienkiego. Peptydy te uzyskują dostęp do blaszki właściwej, warstwy tkanki łącznej bezpośrednio pod nabłonkiem, gdzie znajduje się tkanka limfoidalna związana z jelitami (GALT). Peptydy pochodzące z glutenu przekraczają nabłonek jelitowy albo przez transcytozę, albo drogą paracellularną (przesuwając się między komórkami). Transport paracellularny wiązałby się z rozpadem połączeń ścisłych między enterocytami w celu zwiększenia przepuszczalności jelitowej 17.
Różnice między alergią na pszenicę a chorobą trzewną
Choroba trzewna i alergia na pszenicę podobnie angażują odpowiedź immunologiczną po spożyciu białek pszenicy. Jednak alergia na pszenicę opiera się na reakcji mediowanej przez IgE, która nie występuje w przypadku podobnych białek zbóż, takich jak jęczmień czy żyto 13.
Mechanizmy patogenetyczne
Choroba trzewna charakteryzuje się specyficznymi autoprzeciwciałami przeciwko transglutaminazie tkankowej 2 (anty-tTG2), endomyzjum i deamidowanemu peptydowi gliadyny 1. Gdy peptydy gliadyny przechodzą przez barierę nabłonkową, aktywują limfocyty T CD4, które wytwarzają wysokie poziomy cytokin prozapalnych. Cytokiny prozapalne aktywują interferon gamma wzorca T-helper 1 i wzorzec T-helper 2, powodując ekspansję limfocytów B, następnie różnicujących się w komórki plazmatyczne, które wydzielają przeciwciała przeciw gliadynie i przeciw transglutaminazie tkankowej 1.
Udział TG2 (transglutaminazy-2) w rozwoju choroby trzewnej nie ogranicza się do deaminacji peptydów podobnych do glutenu, ale dotyczy roli enzymu jako celu produkcji przeciwciał. Zazwyczaj nie wytwarzają się przeciwciała przeciwko TG2, jednak istnieją specyficzne limfocyty B przeciwko TG2. Produkcja przeciwciał jest stymulowana przez swoiste dla gliadyny limfocyty T CD4+, zwłaszcza gdy gliadyna i TG2 są związane z błoną śluzową jelita cienkiego 13.
Zmiany histologiczne
W chorobie trzewnej zmiany histologiczne oczekiwane w jelicie cienkim to zwiększona liczba limfocytów śródbłonkowych, wydłużenie krypt i częściowy do całkowitego zanik kosmków 1. Konsekwencją uszkodzenia tkanki jest zmiana w błonie śluzowej jelita cienkiego. Można to zaobserwować w biopsji dwunastnicy, która jest kluczowym badaniem w diagnostyce choroby trzewnej. Zamiast normalnej architektury wysokich kosmków i głębokich krypt, w chorobie trzewnej obserwuje się spłaszczoną błonę śluzową pozbawioną kosmków 17.
W alergii na pszenicę, w przeciwieństwie do choroby trzewnej, nie obserwuje się uszkodzenia komórek na kosmkach jelitowych 18.
Diagnostyka alergii na pszenicę
Diagnoza alergii na pszenicę opiera się na podejrzeniu klinicznym i szczegółowym wywiadzie dietetycznym 4. Diagnostyka alergii na pszenicę jest wspierana przez testy skórne (SPT) i pomiar całkowitego IgE i specyficznego dla pszenicy IgE 4. Chociaż testy te są czułe (73% dla SPT, 83% dla swoistego IgE), nie mają wystarczającej swoistości (73% dla SPT, 43% dla swoistego IgE) do ustalenia diagnozy alergii na pszenicę 4.
Rozpoznanie alergii na pszenicę opiera się klasycznie na testach skórnych (SPT), oznaczeniach swoistych immunoglobulin E (sIgE) in vitro i testach funkcjonalnych 11. Identyfikacja alergenów molekularnych dla metod laboratoryjnych głęboko zmieniła podejście diagnostyczne do chorób alergicznych w ostatnich latach 11.
Do praktyki pediatrycznej wprowadzono badania IgE w surowicy dla Tri a 19 (omega-5-gliadyna) i Tri a 36 (glutenina o niskiej masie cząsteczkowej) w celu wsparcia diagnozy alergii na pszenicę 4.
Leczenie alergii na pszenicę
Jedynym podejściem terapeutycznym dla pacjentów z alergią na pszenicę jest przestrzeganie diety bezpszennej; niemniej jednak mogą oni spożywać gluten ze źródeł innych niż pszenica 4. Alergia na pszenicę może być przejściowa, a jej objawy mogą się poprawić lub zniknąć w ciągu kilku lat od odstawienia pszenicy, zwłaszcza u dzieci, ale może utrzymywać się u dorosłych jako zaburzenie trwające całe życie 4.
Leczenie alergii na pszenicę, podobnie jak innych alergii pokarmowych, koncentruje się na unikaniu żywności zawierającej ciepło i podobne zboża 10. Leczenie ostre obejmuje zastosowanie epinefryny lub leków przeciwhistaminowych 10.
Obecnie nie ma zatwierdzonych metod leczenia alergii na pszenicę, unikanie produktów zawierających pszenicę jest jedynym sposobem zapobiegania objawom 18. Jednak w najbliższej przyszłości immunoterapia (OIT, SLIT i EPIT) może stanowić ważny sposób leczenia choroby 3.
Nowe kierunki badań i perspektywy
Modele zwierzęce, mimo że mają nieodłączne ograniczenia, są kluczowe dla postępu wiedzy na temat mechanizmów molekularnych alergenności pszenicy 16. Mogą również służyć jako wysoce użyteczne przedkliniczne narzędzia testowe do opracowania bezpieczniejszej genetycznie zmodyfikowanej pszenicy, hipoalergicznych produktów pszennych, nowych leków i szczepionek 16.
Badania nad rolą inhibitorów amylazy-trypsyny (ATI) w pszenicy wskazują, że mogą one aktywować zarówno jelitowy, jak i pozajelitowy wrodzony układ odpornościowy 19. ATI zostały powiązane z zaostrzeniem objawów NCGS/NCWS. Myszy karmione ATI wykazują zwiększone uwalnianie cytokin i chemokin z jelit i we krwi w ciągu od jednej do 12 godzin po spożyciu pszenicy lub ATI 19.
Nowe badania dotyczące pszenicy genetycznie zmodyfikowanej pokazują obiecujące wyniki. Altenbach i wsp. wygenerowali transgeniczne linie pszenicy z obniżoną ekspresją omega-5-gliadyn 20. Takie podejścia mogą pomóc w tworzeniu odmian pszenicy o zmniejszonej alergenności.
Ważne jest również zrozumienie wpływu przetwarzania żywności na alergenność pszenicy. Pieczenie, chociaż może zniszczyć immunogenność alergenu pszenicy, inhibitora amylazy, prolaminy są termostabilne i dlatego ich immunogenność nie jest zmieniona 10. Inne badanie wykazało, że zdolność wiązania IgE pozostała niezmieniona w bułce tartej, a nawet zwiększyła się w skórce, co świadczy o utrzymaniu lub tworzeniu nowych epitopów 10.
| Typ alergii na pszenicę | Główne alergeny | Mechanizm immunologiczny | Charakterystyczne objawy |
|---|---|---|---|
| Alergia pokarmowa (IgE-zależna) | Gliadyny, gluteniny, inhibitory amylazy/trypsyny | Reakcja mediowana przez IgE, aktywacja komórek tucznych i bazofili | Pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy, skurcz oskrzeli, nudności, ból brzucha, anafilaksja |
| Anafilaksja indukowana wysiłkiem zależna od pszenicy (WDEIA) | Omega-5-gliadyna, gluteniny HMW | Reakcja mediowana przez IgE, wysiłek fizyczny jako kofaktor | Pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy, anafilaksja po wysiłku fizycznym po spożyciu pszenicy |
| Astma piekarzy | Inhibitory alfa-amylazy/trypsyny, białka transferowe lipidów | Reakcja mediowana przez IgE po wdychaniu mąki pszennej | Katar, kaszel, świszczący oddech, duszność podczas pracy z mąką |
| Alergia kontaktowa | Hydrofobowe składniki prolaminowe, alfa-gliadyna | Reakcja mediowana przez IgE po kontakcie skórnym | Pokrzywka kontaktowa, atopowe zapalenie skóry, wyprysk |
| Alergia nie-IgE zależna | Różne białka pszenicy | Reakcje mediowane przez limfocyty T, eozynofile | Eozynofilowe zapalenie przełyku, eozynofilowe zapalenie żołądka, przewlekłe objawy jelitowe |
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.