Akromegalia
Diagnostyka i diagnoza
Akromegalia to przewlekła choroba endokrynologiczna wywołana nadmiernym wydzielaniem hormonu wzrostu (GH), najczęściej przez gruczolak przysadki mózgowej. Rozpoznanie jest często opóźnione (średnio 4,5–10 lat) z powodu powolnego narastania objawów, takich jak makrognacja, powiększenie dłoni i stóp oraz schorzenia towarzyszące (np. bezdech senny, cukrzyca typu 2, nadciśnienie). Diagnostyka opiera się na pomiarze IGF-1, którego poziom przekraczający 1,3-krotnie górną granicę normy (ULN) dla wieku potwierdza rozpoznanie, oraz na doustnym teście tolerancji glukozy (OGTT) z pomiarem GH, gdzie brak zahamowania GH poniżej 1,0 μg/L po 75 g glukozy potwierdza akromegalię. Rezonans magnetyczny przysadki z kontrastem gadolinowym jest złotym standardem w lokalizacji guza, wykrywając mikro- i makrogruczolaki, które stanowią odpowiednio 25% i 75% przypadków. W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić pseudoakromegalię oraz inne choroby endokrynologiczne i metaboliczne.
- Diagnostyka akromegalii – wprowadzenie
- Podejrzenie kliniczne i badanie przedmiotowe
- Badania laboratoryjne w diagnostyce akromegalii
- Badania obrazowe w diagnostyce akromegalii
- Testy diagnostyczne uzupełniające i ocena powikłań
- Wyzwania diagnostyczne i znaczenie wczesnego rozpoznania
- Diagnostyka różnicowa i specjalne przypadki
- Diagnostyka akromegalii – podsumowanie i zalecenia
Diagnostyka akromegalii – wprowadzenie
Akromegalia to rzadka, przewlekła choroba endokrynologiczna spowodowana nadmiernym wydzielaniem hormonu wzrostu (GH), najczęściej przez gruczolak przysadki mózgowej. Rozpoznanie akromegalii często bywa opóźnione, co wynika z powolnego rozwoju objawów klinicznych, które mogą narastać przez wiele lat. Średni czas od wystąpienia pierwszych symptomów do postawienia diagnozy wynosi od 4,5 do 10 lat12. Akromegalia najczęściej jest diagnozowana w czwartej i piątej dekadzie życia, chociaż może rozwinąć się w każdym wieku po okresie dojrzewania3.
Opóźnione rozpoznanie wiąże się ze zwiększoną chorobowością i śmiertelnością, dlatego wczesna diagnostyka i odpowiednie leczenie są kluczowe dla poprawy rokowania i jakości życia pacjentów45. Wczesne rozpoznanie i leczenie akromegalii może zapobiec rozwojowi nieodwracalnych powikłań choroby i poprawić jakość życia pacjentów6.
Podejrzenie kliniczne i badanie przedmiotowe
Diagnostyka akromegalii rozpoczyna się od podejrzenia klinicznego na podstawie charakterystycznych objawów i cech fizycznych. Lekarz przeprowadza szczegółowy wywiad medyczny i badanie przedmiotowe7. Klasyczne objawy akromegalii obejmują powiększenie żuchwy (makrognacja), dłoni i stóp, co prowadzi do zwiększenia rozmiaru obuwia i rękawiczek oraz konieczności powiększenia pierścionków8.
Podejrzenie akromegalii powinno być rozważone u pacjentów z typowymi objawami klinicznymi nadmiaru hormonu wzrostu, ale także u osób bez typowego obrazu klinicznego, które mają kilka z następujących schorzeń towarzyszących: zespół bezdechu sennego, cukrzycę typu 2, wyniszczające zapalenie stawów, zespół cieśni nadgarstka, nadmierną potliwość i nadciśnienie tętnicze910.
Pacjent z podejrzeniem akromegalii powinien być skierowany do endokrynologa, czyli lekarza specjalizującego się w chorobach związanych z zaburzeniami hormonalnymi11. Wczesne rozpoznanie jest najlepszą nadzieją na zapobieganie ciężkim objawom i powikłaniom12.
Badania laboratoryjne w diagnostyce akromegalii
Oznaczanie IGF-1
Badania biochemiczne są pierwszym krokiem w diagnostyce akromegalii. Aktualne wytyczne Towarzystwa Endokrynologicznego i ekspertów zalecają stosowanie dostosowanych do wieku i płci poziomów IGF-1 (insulinopodobnego czynnika wzrostu 1) w połączeniu z nadirem GH podczas doustnego testu obciążenia glukozą (OGTT) do diagnozy i wykluczenia akromegalii13.
Pomiar poziomu IGF-1 w surowicy jest zwykle początkowym testem przesiewowym14. Test ten mierzy poziom IGF-1 we krwi. Wysoki poziom IGF-1 może oznaczać, że poziom hormonu wzrostu również jest wysoki. Stanowi to wskazówkę diagnostyczną w kierunku akromegalii15.
IGF-1 jest najbardziej wiarygodnym biochemicznym wskaźnikiem akromegalii ze względu na doskonałą liniową korelację dawka-odpowiedź między poziomami IGF-1 w surowicy a 24-godzinnym zintegrowanym wydzielaniem GH16. Podwyższone wartości IGF-1 u pacjenta, którego objawy budzą odpowiednie podejrzenie kliniczne, prawie zawsze wskazują na nadmiar GH17.
IGF-1 jest przydatny nie tylko w diagnostyce, ale także w monitorowaniu skuteczności terapii18. Według 14. Konferencji Konsensusu dot. Akromegalii, u pacjenta z typowymi klinicznymi objawami akromegalii, IGF-1 przekraczający 1,3-krotnie górną granicę normy (ULN) dla wieku potwierdza rozpoznanie19.
Doustny test obciążenia glukozą (OGTT)
Test supresji hormonu wzrostu, znany również jako doustny test tolerancji glukozy (OGTT), jest testem potwierdzającym rozpoznanie akromegalii20. W tym badaniu mierzy się poziom hormonu wzrostu przed i po wypiciu roztworu glukozy21.
U osób, które nie mają akromegalii, napój glukozowy zwykle powoduje spadek poziomu hormonu wzrostu. Natomiast u pacjentów z akromegalią poziom hormonu wzrostu zwykle pozostaje wysoki22. Podczas testu pacjent pije roztwór zawierający 75 gramów glukozy, a następnie co 30 minut przez 2 godziny pobierane są próbki krwi w celu pomiaru poziomu hormonu wzrostu23.
Cukier w napoju normalnie powoduje spadek poziomu GH. Jednak jeśli organizm wytwarza zbyt dużo hormonu, poziomy te nie spadają wystarczająco, co potwierdza rozpoznanie akromegalii24. W normalnych warunkach GH jest hamowany przez glukozę. Jeśli obciążenie glukozą nie powoduje zahamowania poziomu GH poniżej 1,0 μg/L, potwierdza to rozpoznanie akromegalii25.
Obecnie powszechnie stosowane wartości odcięcia dla GH po OGTT to 1,0 i 0,4 ng/dl. Jednak mogą one nie być dokładne dla wszystkich komercyjnych testów, a wartości specyficzne dla metody muszą być podawane, gdy są dostępne26.
Inne testy laboratoryjne
Pojedynczy losowy pomiar poziomu GH nie jest zalecany do diagnozowania akromegalii ze względu na pulsacyjny charakter wydzielania hormonu wzrostu27. Poziom GH mierzony 2 godziny po 75- lub 100-gramowym doustnym teście tolerancji glukozy jest pomocny w rozpoznaniu: GH jest hamowany poniżej 1 μg/L u osób zdrowych, a poziomy wyższe od tej wartości granicznej potwierdzają akromegalię28.
Według zaleceń Towarzystwa Endokrynologicznego z 2014 r. dotyczących rozpoznawania i leczenia akromegalii, u pacjentów z podwyższonym lub niejednoznacznym poziomem IGF-1 w surowicy, rozpoznanie należy potwierdzić brakiem zahamowania GH do poziomu poniżej 1 μg/L po udokumentowanej hiperglikemii podczas doustnego obciążenia glukozą29.
W niektórych przypadkach rozbieżnych wartości GH i IGF-1, z podwyższonym poziomem IGF-1, ale prawidłowym zahamowaniem GH po OGTT, diagnoza akromegalii może nie być jednoznacznie wykluczona30.
Badania obrazowe w diagnostyce akromegalii
Rezonans magnetyczny (MRI)
Po potwierdzeniu biochemicznym nadmiaru GH, należy wykonać badanie obrazowe, aby określić źródło nadmiaru GH31. Rezonans magnetyczny (MRI) przysadki z kontrastem gadolinowym jest najlepszą procedurą obrazową do lokalizacji źródła nadmiaru GH32.
Obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego (MRI) może pomóc w dokładnym zlokalizowaniu i określeniu wielkości guza w przysadce mózgowej33. Ta technika umożliwia wizualizację i lokalizację gruczolaków o średnicy większej niż 2 mm w odniesieniu do otaczających struktur34.
Jeśli w badaniu MRI nie są widoczne guzy przysadki, może być konieczne wykonanie dodatkowych badań obrazowych w poszukiwaniu innych typów guzów35. MRI pozwala na wyraźne odgraniczenie przysadki i podwzgórza oraz lokalizację guza36.
Badania MRI przysadki ujawniają, że tylko 25% pacjentów z akromegalią ma mikrogruczolaka (średnica guza ≤10 mm). Pozostali pacjenci mają makrogruczolaka (średnica guza >10 mm)37. W momencie wykrycia dwie trzecie przypadków to makrogruczolaki, co może wiązać się z opóźnieniem diagnozy i stanowi wyzwanie w chirurgicznym leczeniu tych guzów38.
Inne badania obrazowe
W przypadku gdy MRI jest przeciwwskazany lub niedostępny, zaleca się tomografię komputerową (CT)39. Tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI) mózgu mogą ujawnić pogrubienie kory, powiększenie zatok czołowych oraz powiększenie i erozję siodła tureckiego40.
Zdjęcia rentgenowskie rąk mogą pokazać zmiany w paliczkach końcowych i pogrubienie tkanek miękkich41. Lekarz może również zalecić wykonanie zdjęć rentgenowskich dłoni i stóp, aby sprawdzić wzrost kości42.
Jeśli nie można znaleźć guza na przysadce, nadmierne wydzielanie przysadkowego GH może być spowodowane guzem spoza ośrodkowego układu nerwowego, wytwarzającym nadmierne ilości ektopowego GHRH. Wykazanie podwyższonych poziomów GHRH w osoczu może potwierdzić diagnozę43.
Testy diagnostyczne uzupełniające i ocena powikłań
U pacjentów ze zdiagnozowaną akromegalią zaleca się przeprowadzenie dodatkowych badań w celu oceny powikłań i chorób współistniejących44. Zgodnie z wytycznymi Towarzystwa Endokrynologicznego z 2014 r. dotyczącymi akromegalii, po rozpoznaniu zaleca się następujące dodatkowe badania:
- Ocena chorób współistniejących – nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, choroby sercowo-naczyniowe, zapalenie stawów i bezdech senny. Wszystkie choroby współistniejące powinny być monitorowane i rygorystycznie leczone45
- Kolonoskopia przesiewowa w kierunku raka jelita grubego46
- Badanie ultrasonograficzne tarczycy, jeśli stwierdza się wyczuwalne guzki tarczycy47
- Ocena niedoczynności przysadki i niedoborów hormonalnych48
Pacjenci z akromegalią mają zwiększone ryzyko raka jelita grubego i raka tarczycy49. Badania przesiewowe w kierunku powikłań, w tym cukrzycy, chorób serca i raka przewodu pokarmowego, powinny być przeprowadzone w momencie rozpoznania50.
Poziomy glukozy w osoczu na czczo, hemoglobina glikowana (HbA1C) lub doustny test tolerancji glukozy mogą być wykonane w celu wykrycia cukrzycy. Elektrokardiografia, a najlepiej echokardiografia, są wykonywane w celu wykrycia chorób serca. Kolonoskopia jest wykonywana w celu wykrycia polipów i raka jelita grubego51.
Po rozpoznaniu akromegalii lekarz może zlecić dodatkowe badania, aby sprawdzić, czy choroba wpłynęła na inne części ciała. Badania te mogą obejmować: echokardiogram do sprawdzenia problemów z sercem, badania snu do sprawdzenia bezdechu sennego, kolonoskopię do oceny zdrowia okrężnicy oraz zdjęcia rentgenowskie lub badanie DEXA (DXA) do sprawdzenia zdrowia kości52.
Wyzwania diagnostyczne i znaczenie wczesnego rozpoznania
Akromegalia może być trudna do zdiagnozowania, ponieważ objawy pojawiają się zwykle bardzo powoli w ciągu wielu lat53. Ze względu na powolny rozwój symptomów diagnoza często jest opóźniona o 3-6 lat i może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak ciężkie uszkodzenie stawów i problemy dotyczące układu sercowo-naczyniowego i oddechowego54.
Istnieje zwiększona wiedza i akceptacja faktu, że klasyczne kryteria diagnostyczne akromegalii nie mają już zastosowania do wszystkich pacjentów, a niektórzy pacjenci mogą mieć nadmiar GH z prawidłową odpowiedzią GH na glukozę55.
Opóźniona diagnoza akromegalii może prowadzić do „poważnych” powikłań u pacjentów. Czasami objawy są identyfikowane jako normalne zmiany związane ze starzeniem się, co sprzyja niedodiagnozowaniu56.
Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie są kluczowe dla zmniejszenia potencjalnie wyniszczających powikłań choroby57. Kontrola poziomów hormonalnych i łagodzenie objawów są niezbędne dla poprawy jakości życia i rokowania pacjentów58.
Diagnostyka różnicowa i specjalne przypadki
W diagnostyce różnicowej akromegalii należy uwzględnić inne schorzenia, które mogą dawać podobne objawy kliniczne59. Pseudoakromegalia to stan z typowymi cechami akromegaloidalnymi, ale bez wzrostu hormonu wzrostu i IGF-160.
Inne stany, które należy uwzględnić w diagnostyce różnicowej, to między innymi: choroby tarczycy, zespół Cushinga, cukrzyca, zapalenia stawów różnego pochodzenia, zespół policystycznych jajników, pierwotne przerosty kości i choroby genetyczne z przerostem tkanek miękkich61.
U kobiet w ciąży wzrost GH i IGF-1 jest normalny; podczas ciąży poziom IGF-1 w surowicy wzrasta średnio prawie 2-krotnie. W innych przypadkach podwyższone poziomy najczęściej wynikają z guzów przysadki (zwykle łagodnych)62.
Należy przeprowadzić dokładną ocenę hormonalną, aby określić wpływ guza na inne hormony przysadki63. Inne testy hormonalne mogą być wykonywane w celu sprawdzenia, czy inne hormony przysadki są dotknięte, takie jak kortyzol, hormony tarczycy i hormony płciowe (nadnerczowe, tarczycowe i jajnikowe/jądrowe)64.
Diagnostyka akromegalii – podsumowanie i zalecenia
Diagnostyka akromegalii powinna opierać się zarówno na obrazie klinicznym, jak i danych biochemicznych65. Obecne wytyczne międzynarodowe są zgodne co do tego, że rozpoznanie akromegalii powinno być oparte na zarówno obrazie klinicznym, jak i badaniach biochemicznych66.
U pacjenta z typowymi objawami klinicznymi akromegalii, poziom IGF-1 przekraczający 1,3-krotnie górną granicę normy (ULN) dla wieku potwierdza rozpoznanie. GH mierzony po nocnym poście może być przydatny w informowaniu o rokowaniu lub powikłaniach, ale nie jest wymagany do rozpoznania67.
W przypadku niejednoznacznych wyników, można powtórzyć pomiary IGF-1 przy użyciu tego samego zwalidowanego testu, a OGTT może być dodatkowo przydatny68.
Po rozpoznaniu akromegalii, oceny kontrolne powinny uwzględniać biochemiczną ocenę skuteczności leczenia, badania obrazowe oceniające resztkową lub nawrotową masę gruczolaka oraz objawy kliniczne akromegalii, jej powikłania i choroby współistniejące69.
Zalecenia konsensusowe podkreślają nowe zrozumienie zaburzeń GH i IGF-1 u pacjentów z akromegalią oraz znaczenie specjalistycznego zarządzania tą rzadką chorobą70.
Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie akromegalii są kluczowe dla poprawy jakości życia pacjentów i zapobiegania rozwojowi nieodwracalnych powikłań71. Leczenie akromegalii ma na celu normalizację produkcji hormonu wzrostu i IGF-1 oraz zmniejszenie objawów klinicznych i powikłań choroby72.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.