Akromegalia
Etiologia i przyczyny
Akromegalia to rzadkie schorzenie endokrynologiczne charakteryzujące się nadmiernym wydzielaniem hormonu wzrostu (GH) po zakończeniu fizjologicznego wzrostu, prowadzącym do patologicznego przerostu kości, tkanek miękkich i narządów. Etiologia w 95-98% przypadków wiąże się z łagodnym gruczolakiem przysadki mózgowej, który wydziela GH niezależnie od fizjologicznych mechanizmów regulacyjnych. Gruczolaki somatotropowe mogą mieć rozmiary od mikrogruczolaków (<10 mm) do makrogruczolaków (>10 mm), które mogą powodować objawy uciskowe, takie jak bóle głowy i zaburzenia widzenia. Nadmiar GH stymuluje wątrobę do produkcji IGF-1, będącego głównym mediatorem efektów biologicznych, co skutkuje charakterystycznymi zmianami tkankowymi i metabolicznymi, w tym hiperglikemią, insulinoopornością, nadciśnieniem tętniczym oraz przerostem mięśnia sercowego. W około 40% przypadków wykrywa się mutacje aktywujące podjednostkę Gs-alfa, a u młodszych pacjentów mutacje w genie AIP, co wskazuje na podłoże genetyczne w patogenezie choroby.
- Etiologia akromegalii
- Gruczolak przysadki jako główna przyczyna
- Mechanizm rozwoju akromegalii
- Podłoża genetyczne gruczolaków przysadki
- Akromegalia w zespołach genetycznych
- Pozaprzysadkowe przyczyny akromegalii
- Guzy wydzielające GHRH
- Guzy bezpośrednio wydzielające GH
- Centralne przyczyny nadmiernego wydzielania GHRH
- Rzadkie przyczyny akromegalii
- Patofizjologia akromegalii
- Brak możliwości zapobiegania akromegalii
Etiologia akromegalii
Akromegalia to rzadkie schorzenie endokrynologiczne charakteryzujące się nadmiernym wydzielaniem hormonu wzrostu (GH) po zakończeniu fizjologicznego wzrostu organizmu. Powoduje to postępujący, nieprawidłowy rozrost kości, tkanek miękkich i narządów wewnętrznych12. Częstość występowania akromegalii szacuje się na około 3-14 przypadków na 100 000 osób3.
Gruczolak przysadki jako główna przyczyna
W około 95-98% przypadków akromegalia jest spowodowana łagodnym (nienowotworowym) guzem przysadki mózgowej, nazywanym gruczolakiem45. Gruczolak ten rozwija się z komórek somatotropowych przedniego płata przysadki, które fizjologicznie odpowiadają za produkcję hormonu wzrostu6. W przypadku guza dochodzi do niekontrolowanego wydzielania GH, który nie podlega fizjologicznym mechanizmom hamowania7.
Gruczolaki wydzielające GH mogą mieć różną wielkość – od mikrogruczolaków (poniżej 10 mm) do makrogruczolaków (powyżej 10 mm), które mogą uciskać okoliczne struktury mózgowe, w tym nerwy wzrokowe, powodując dodatkowe objawy, takie jak bóle głowy czy zaburzenia widzenia89.
Mechanizm rozwoju akromegalii
Nadmierne wydzielanie hormonu wzrostu przez przysadkę mózgową prowadzi do zwiększonej produkcji insulinopodobnego czynnika wzrostu typu 1 (IGF-1) w wątrobie. To właśnie IGF-1 jest głównym mediatorem efektów biologicznych GH i bezpośrednio odpowiada za nadmierny wzrost tkanek i narządów obserwowany w akromegalii1011.
W prawidłowych warunkach wydzielanie GH podlega ścisłej regulacji przez czynniki stymulujące (somatoliberyna, GHRH) i hamujące (somatostatyna). W przypadku gruczolaka przysadki mechanizmy te są zaburzone, co prowadzi do nadmiernego i niekontrolowanego wydzielania GH12.
Podłoża genetyczne gruczolaków przysadki
W około 40% przypadków gruczolaków somatotropowych wydzielających GH zidentyfikowano aktywującą mutację podjednostki alfa białka G stymulującego cyklazę adenylanową (Gs-alfa). Mutacja ta prowadzi do konstytutywnej aktywacji cyklazy adenylanowej, co może odgrywać rolę zarówno w proliferacji komórek gruczolaka, jak i w nadmiernym wydzielaniu GH1314.
U młodszych pacjentów z akromegalią opisano również mutacje w genie AIP (aryl hydrocarbon receptor-interacting protein), które zwiększają ryzyko rozwoju gruczolaków przysadki wydzielających GH1516. W badaniu retrospektywnym obejmującym 208 przypadków gigantyzmu (nadmierny wzrost przed zamknięciem płytek wzrostowych) ustalono podłoże genetyczne w 46% przypadków, z czego 29% miało mutacje lub delecje genu AIP17.
Zidentyfikowano również gen GPR101 na chromosomie X, który może być związany z X-LAG (X-linked acro-gigantism), rzadką formą akromegalii dziecięcej18.
Akromegalia w zespołach genetycznych
Akromegalia może występować w ramach kilku rzadkich zespołów genetycznych, które predysponują do rozwoju guzów przysadki wydzielających GH19:
- Zespół mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej typu 1 (MEN-1) i typu 4 (MEN-4)2021
- Rodzinny izolowany gruczolak przysadki (FIPA)22
- Zespół Carneya2324
- Zespół McCune’a-Albrighta2526
- Nerwiakowłókniakowatość27
- Stwardnienie guzowate28
Pozaprzysadkowe przyczyny akromegalii
W rzadkich przypadkach (około 2-5%) akromegalia może być spowodowana przez guzy zlokalizowane poza przysadką mózgową2930. Te pozaprzysadkowe przyczyny można podzielić na dwie główne grupy:
Guzy wydzielające GHRH
Niektóre guzy mogą wydzielać hormon uwalniający hormon wzrostu (GHRH), który stymuluje przysadkę do wzmożonej produkcji GH. Do tych guzów należą3132:
- Rakowiaki oskrzeli33
- Drobnokomórkowy rak płuca34
- Gruczolak nadnercza35
- Nowotwory neuroendokrynne trzustki36
- Niektóre przypadki raka rdzeniastego tarczycy37
- Guzy chromochłonne (pheochromocytoma)38
Guzy bezpośrednio wydzielające GH
Rzadko spotyka się guzy pozaprzysadkowe, które same wydzielają hormon wzrostu39. Należą do nich:
Centralne przyczyny nadmiernego wydzielania GHRH
Rzadkie przyczyny akromegalii związane z nadmiernym wydzielaniem GHRH mogą mieć podłoże centralne (ośrodkowe). Należą do nich43:
- Hamartoma podwzgórza44
- Choristoma45
- Zwojak nerwowy (ganglioneuroma)46
- Inne guzy podwzgórza47
Rzadkie przyczyny akromegalii
Jatrogenne źródła nadmiaru GH
Bardzo rzadko akromegalia może być spowodowana przez czynniki jatrogenne, takie jak nadmierne podawanie hormonu wzrostu4849. Może to dotyczyć stosowania GH w celach terapeutycznych lub nielegalnego używania sterydów anabolicznych przez sportowców50.
Pierwotny przerost przysadki
W bardzo rzadkich przypadkach rozpoznanie pierwotnego przerostu przysadki, przy braku guza wydzielającego GHRH, powinno skłonić lekarza do rozważenia możliwości występowania genetycznych zespołów predyspozycji, takich jak MEN1/MEN4, zespół Carneya, zespół McCune-Albrighta czy X-LAG51.
Patofizjologia akromegalii
Nadmiar hormonu wzrostu prowadzi do szeregu zmian metabolicznych i tkankowych w organizmie52:
- Stymulacja glukoneogenezy i lipolizy, powodująca hiperglikemię i podwyższony poziom wolnych kwasów tłuszczowych53
- Indukcja oporności na insulinę zarówno wątrobowej, jak i obwodowej, z kompensacyjną hiperinsulinemią54
- Zwiększone ryzyko rozwoju cukrzycy typu 255
- Nadciśnienie tętnicze i przerost mięśnia sercowego56
- Rozrost tkanek miękkich, kości i chrząstek57
- Zaburzenia czynności tarczycy i zwiększenie jej masy58
- Zwiększone ryzyko rozwoju polipów jelita grubego i nowotworów59
Brak możliwości zapobiegania akromegalii
Obecnie nie ma znanych metod zapobiegania akromegalii60. Naukowcy nadal nie są pewni, co dokładnie powoduje rozwój gruczolaków przysadki prowadzących do akromegalii, choć uważa się, że pewną rolę mogą odgrywać czynniki genetyczne6162.
U większości pacjentów gruczolaki przysadki powstają spontanicznie, jako wynik losowej zmiany w pojedynczej komórce gruczołu, co prowadzi do niekontrolowanego podziału komórek i nadmiernej produkcji GH63. W większości przypadków akromegalia nie jest dziedziczona od rodziców64, choć niektóre rodzinne zespoły genetyczne mogą zwiększać ryzyko jej rozwoju.
Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie akromegalii może zapobiec długoterminowym powikłaniom i zmniejszyć śmiertelność związaną z tym schorzeniem6566.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.